onsdag 13. juli 2016

Utpakking av ny ThinkPad Carbon X1

"Un-boxing" ThinkPad Carbon X1 gen. IV
Nye berbare pc-ar er for lengst uinteressante, og nye mobilar ser ut til å få ei endå kortare interesse-levetid.

Pc-en er likevel, saman med mobiltelefonen, det viktigaste arbeidsverktøyet for mange, og for eigen del brukar eg den i mange timar kvar dag; 24/7/365. Då er det viktig at den fungerer godt og at me går godt i lag. Det siste er ikkje sjølvsagt, eg stiller ganske store krav til pc og anna utstyr.

Den forrige pc-en var av same type, men generasjon 2 mot den nye som er generasjon 4. Ytre sett er det nesten ikkje råd å sjå forskjel, dei ytre måla er om lag dei same. I omtalen av den forrige X1-maskina frå desember 2014 hadde eg følgjande innvendingar til ein elles perfekt pc:
  • batteritida berrre såvidt godkjent (5-6 timar)
  • endra tastatur-design (dette er ein gjengangar, og i gen. 4 er det igjen endringar)
  • dynamiske funksjonstastar
"Soft"-tastar for funksjonstastar: Dårleg idé nr. 1!
Etter litt tids bruk kan eg føya til ein annan svakheit ved gen. 2: elendig "alt-i-eitt" peikeflate. Eg kunne også ha ønskt meg meir minne (maks. 8 GB).

Desse punkta var avgjerande for ny pc (den "gamle" vil framleis bli brukt, men av andre).

"Alt-i-eitt" peikeflate: Dårleg idé nr. 2!
I versjon 4 av Carbon X1 har Lenovo retta dei største feila i gen. 2 - særleg gjeld det funksjonstastane som no er "normale" igjen, og peikeflata som også er "normal". PC-en har fått 16 GB minne, men det gjeld berre versjonar med i7-prosessor.

Men som ofte når feil blir retta, blir nye introduserte :(
Normale funksjonstastar er bra, det same er vanleg størrelse og plassering av backspace. Dessverre har Lenovo gjeninnført Caps Lock. Kven i all verda har bruk for den tasten?! Forrige modell hadde caps lock innebygd i Shift-tasten med aktivering ved å halda shift-tasten nede i meir enn eitt sekund. Det fungerte godt, eg har nesten til gode å bruka den funksjonen.

NEI! HAR IKKJE BRUK FOR CAPS LOCK!!

Problemet med gjeninnføringa av Caps Lock er at den tek har forvist Home og End til funksjonstast-rekkja. Tidlegare plassering der Caps Lock er no, var gunstig fordi det då var lett å få til Ctrl-Home og Ctrl-End med venstre hand. No må eg bruka to hender, og dei to tastane Home og End er vanskelegare å finna. Det er slike små ting som er irriterande når dei blir reverserte. Ctrl-Home og Ctrl-End er viktige kombinasjonar, det er ikkje CAPS LOCK! Men det har Lenovo dessverre ikkje skjønt. Lurer på om dei som designar tastatura brukar dei til å skriva på. Det er grunnar til å tvila på det. Når det er sagt, må eg også leggja til at tastaturet er ein draum å skriva på. Dette har vore ThinkPad sitt varemerkje og er det framleis, saman med ein god skjerm. Hadde dei berre kunna retta dei små irriterande feila..

Resultatet av Caps Lock-tasten: Dårlegare plassering av
Home og End


Batteritida kunne også vore betre. Den ser no ut til å vera 6-7 timar med normal bruk, og det meiner eg er for lite for ein berbar pc i dag. Kravet må vera at den kan halda ein heil arbeidsdag utan problem slik at ein slepp å ta med straumadapter ved eit heildagsmøte. Det ser ikkje ut som eg kan satsa på det.

Alt i alt er det to steg fram og eitt tilbake :-/


Kvifor kunne de ikkje halde på denne plasseringa av
Home og End??

tirsdag 21. juni 2016

DAO - Den sjølvstyrte organisasjonen

TheDAO - ein organisasjon styrt eine og åleine av programkode - vart lansert på den alternative blokk-kjeda Ethereum med brask og bram og sørgde for den største dugnadsfinansieringa til no for eit enkelt selskap. Meir enn $ 160 mill. (over NOK 1 mrd) vart samla inn i form av kryptovalutaen ether, før heile greia gjekk på trynet med eit smell! Den førebels siste uttalen frå sentrale personar bak TheDAO seier alt om den alvorlege situasjonen.

Hacking
Først kom det advarsel frå leiande akademiske ekspertar på kryptovaluta, deretter forsvann meir enn $ 50 mill. av verdiane i eit spektakulært hacking-angrep. Dei tappa ether-verdiane ligg no i ein såkalla child-DAO på ein slags sperra konto. Dei kan ikkje brukast/seljast før om 25-26 dagar, noko som er koda inn i den smarte kontrakten som utgjer TheDAO. Personen bak hacking har sendt eit ope brev til TheDAO- og Ethereum-brukarane og forklart at han/ho berre har gjort noko som programkoden tillet, og sidan "Code is Law" bokstaveleg tala, har han/ho ikkje gjort noko galt. Det er i sanning ein juridisk godbit!

DAO - Decentralized Autonomous Organization
Ethereum er ei alternativ blokk-kjede bygd på Bitcoin-teknologi, men med ein del interessante skilnader. Mannen bak Ethereum er russisk-kanadiske Vitalik Buterin, ein prototype på ein nerd og med utsjånad som ein gut som skal konfirmerast neste år. Buterin starta med å skriva om Bitcoin, m.a. som ein av dei som starta Bitcoin Magazine. Men det er som hovudmannen bak Ethereum Vitalik Buterin verkeleg har skapt seg eit namn. Ethereum vart lansert så seint som 30. juli 2015 og har altså vore i drift mindre enn eitt år.

Den største skilnaden på Bitcoin og Ethereum er at medan førstnemnde har eit begrensa, og i enkelte sine auge primitivt, programmeringsspråk, har Ethereum eit fullstendig programmeringsspråk og er såkalla Turing-complete. At eit språk er Turing-complete betyr at det skal kunna køyra alle slags instruksjonar som let seg formulera som algoritmar. Det høyrest flott ut, men når det gjeld sikkerheit er det viktig å hugsa på at den største faren er kompleksitet. Med kraftigare verktøy kjem også mulegheiten til å gjera større feil, noko TheDAO ettertrykkeleg har bevist.

Ethereum har smarte kontraktar som sitt fremste bidrag til kryptovaluta-teknologien. Ein smart kontrakt er eit program lagra på blokk-kjeda som gir instruksjonar om kva som skal skje ved gitt føresetnader. Den virtuelle organisasjonen TheDAO er bygt som ein smart kontrakt. Det er i realiteten eit investeringsselskap, og dei som har investert i The DAO med ether (Ethereum sin valuta) har stemmerett og kan avgjera kva TheDAO skal investera i.

Deus ex Machina?
Deus ex Machina er eit uttrykk frå den greske antikken og frå teaterverda. Det er eit uttrykk for ein unaturleg, gjerne maskinell, inngripen for å løysa ei floke. Uttrykket kan gjerne brukast om TheDAO og Ethereum, for eit av forslaga til løysing av floken tappinga av ether har ført til, er å gjera endringar i den underliggjande Ethereum-koden. Det er eit ganske alvorleg inngrep og uttrykk for at problemet ikkje er isolert til TheDAO, men gjeld sjølve Ethereum-plattforma.

AI-tabbar på nytt?
Den voldsomme "hype-en" rundt DAO og særleg TheDAO, og den blinde trua på at programkode kan erstatta menneskeleg styrte organisasjonar, gir grunn til å spørja om me ikkje har lært noko av dei feilgrepa ihuga tilhengjarar av kunstig intelligens (AI) gjorde på 1950-talet og i fleire tiår seinare. Det er ganske naivt å tru at berre fordi vedtekter for ein organisasjon kan formulerast som kode (= smart kontrakt), kan ein organisasjon styrast og leiast utelukkande med kode. Den kjende juristen, Internett-forsvarar og politiske aktivisten Lawrence Lessig gir i denne presentasjonen ei veldig god forklaring på kvifor kode ikkje utan vidare kan erstatta lover:

Deja vú all over again: Thinking through law & code, again from lessig on Vimeo.


TheDAO som Ethereums Mt.Gox?
Alle som kjenner Bitcoin får frysningar på ryggen når ordet 'Mt.Gox' blir nemnt. Mt.Gox var den største vekslingstenesta for bitcoin før den gjekk overende i ei blanding av svindel og udugeleg leiing (kva som faktisk skjedde er framleis ikkje klart). Meir enn NOK 1 mrd. forsvann då Mt.Gox gjekk under og mange trudde det ville bety slutten for Bitcoin. Slik vart det ikkje, sjølv om hendinga prega kryptovalutaen i lange tider etterpå og vekslingskursen vart barbert frå rundt US $ 1200 på det meste til 2-300 på det lågaste ei tid etter.

Men i motsetning til TheDAO og Ethereum var det aldri snakk om å gjera endringar i Bitcoin-koden. Feila i Mt.Gox hadde ikkje noko med Bitcoin-plattforma å gjera, og samla sett kom Bitcoin sterkare ut av krisa. For Ethereum og TheDAO er situasjonen annleis. Om problemet med TheDAO kan isolerast til TheDAO-koden og applikasjonen den byggjer på (Slock.it), er usikkert. Men når eit av løysingsforslaga er å føreta endringar i sjølve Ethereum-koden, går ein langt i å antyda at det er plattforma som er problemet, ikkje applikasjonen. Alternativt seier ein at dersom ein applikasjon på Ethereum får problem, kan ein gjera endringar i det underliggjande fundamentet for å retta det opp. La oss håpa at det første er tilfelle!

tirsdag 7. juni 2016

Betalingsløysingar - bruk og kostnader

Bård Bjerkholt har ein interessant artikkel om mobile betalingsløysingar i fredagens DN (03.06.16), men det manglar etter mitt syn noko. For å ta konklusjonen hans først: "For de fleste bankkunder er saken enkel. De velger det enkleste og billigste alternativet". Nei, dei gjer jo ikkje det, som Bjerkholt sjølv skriv. Dei vel det enklaste, men dyraste alternativet.

Norges Banks oversikt over betalingsløysingar
Norges Bank utarbeider kvart år oversikt over dei ulike betalingssystema i bruk. Dei tek opp ulike tema kvart år og i rapporten for 2015 er det omfang av ulike betalingsløysingar som er via mest merksemd. Tala for 2015 viser at den generelle trenden med auka kortbruk held fram og at det er bruken av kredittkort som aukar mest. Det er to hovudtypar betalingskort: debet-kort og kredittkort. Debet-korta er ein del av det norske BankAxept-systemet og kortet er direkte knytt til ein bankkonto, oftast ein lønnskonto. Debet betyr at betalinga blir trekt av konto med det same. Det vanlegaste er at BankAxept-kortet også er knytt til eit internasjonalt debet-kort, med Visa, Mastercard m.fl. som kortsystem.

Finurleg kredittkort-system
Kredittkortet fungerer på ein annan måte. Det ligg i namnet at det er kreditt, dvs. eit (kortvarig) lån. Kortet er som regel knytt til ein av dei store internasjonale finansaktørane (Visa, Mastercard o.l.), men avtalen er med den lokale banken din. Kredittkort-systemet er eit finurleg parallell-system med eit utstedar-system (issuer) og eit akkvisisjonssystem (acquirer) med bankane er involvert på begge sider, som figuren under viser:

Fig. 1: Partane involverte i kreditt-kortsystemet
(Figur henta frå Richard G. Browns blogg)
Bankane har både forbrukar og leverandør som kunde, på kvar side av betalingsstraumen. I midten ("Switch") sit "edderkoppen", kredittkort-selskapet, som eigentleg berre låner ut namnet som merkevare. Det er altså Visa og Mastercard m.fl.

BankAxept ned, kredittkort opp
I 2015 stod BankAxept-betalingar for 57 % av alle betalingar og internasjonale betalingskort (vesentleg kredittkort) stod for 18 %. Men som figuren under viser, er biletet eit heilt anna når me ser på verdien av alle betalingar:

Fig. 2: Bruken av ulike betalingsinstrument; transaksjonar og verdi

Trass i at kortbetalingar stod for 75 % av alle betalingar, utgjer desse berre 4 % av totalverdien. Direkte debiteringar er avtalar som Autogiro, Avtalegiro og Brevgiro. Her er det dei to første som aukar (kombinert med e-faktura) og brevgiro som naturleg nok minkar.

BankAxept billeg, kredittkort dyrt
Betalingar med BankAxept er framleis suverent størst, men denne betalingstypen taper terreng i høve kredittkort, som vist i figuren under. Det er litt merkeleg for BankAxept er den suverent billegaste betalingsløysinga av dei to. I følgje Norges Bank kosta ei BankAxept-betaling kr

Fig. 3: Utvikling i bruk av BankAxept (debetkort) og kredittkort


For å finna kostnaden med bruken av BankAxept og kredittkort må me gå til 2014-tala frå Norges Bank. Der skriv dei i rapporten "Kostnader i det norske betalingssystemet" at ei BankAxept-betaling kosta kr 2,93 pr. betaling og ei kredittkort-betaling kosta kr 12,90 pr. transaksjon!

Denne figuren, henta frå Richard G. Browns blogg, forklarer korleis kostnadene med eit typisk kredittkort-betaling fordeler seg:

Fig. 4: Kostnadsfordeling i ei typisk kredittkort-betaling (Richard G. Brown)
Når ein kunde kjøper ei vare for kr 1.000,- kjem altså ca. kr 978,- fram til betalingsmottakaren. 2-3 % "forsvinn" ned i ulike lommer på vegen. Figuren over gir også ei god forklaring på kvifor bankane er ivrigare på å tilby kredittkort enn BankAxept.

Kvifor velja det dyraste alternativet?
Det naturlege spørsmålet er kvifor me vel det langt dyrare kredittkort-systemet framfor det nasjonale BankAxept-systemet som er mykje billegare. Her er nokre av forklaringane:


  1. Kostnadene er skjulte for forbrukarane. Det er me som må betala "moroa" til slutt, men det er vanskeleg å finna ut kor mykje det faktisk kostar.
  2. Bankane tenar meir på at kundane brukar internasjonale kredittkort enn det norske BankAxept-systemet dei sjølve har vore med å byggja opp!
  3. BankAxept (utvikla og drive av BBS og seinare Nets) har sove i timen når det gjeld nett-betalingar (betaling for varer og tenester på nettet, ikkje nettbank).

onsdag 18. mai 2016

9 Algorithms That Changed the Future

"9 Algorithms That Changed the Future - The Ingenious Ideas That Drive Today's Computers" heiter ei bok av John MacCormick. Eg vart merksam på boka då eg las Paul Chaffeys blogg og hans omtale av den. MacCormick er professor ved Dickinson College (USA), Departement of Mathematics and Computer Science , der han forskar og underviser.

Manglande IT-utdanning og forståing for den
I forordet dveler Chris Bishop, professor ved University of Edinburgh, ved paradokset at sjølv om IT omgir oss på alle kantar, er det framleis ikkje eit eige fag før på universitetsnivå. Dersom det blir tilbydd undervisning før universitetsnivå, er det ofte berre opplæring i diverse verktøy og ikkje innføring i "computer science" slik ein gjer i fysikk og kjemi t.d.

Kva er algoritmar?
Ein skulle gjerne tru at ei bok med denne tittelen, og som handlar algoritmar, ville gått litt tilbake i historien og sett på den etymologiske tydinga av algoritme. Det gjer MacCormick ikkje; han stuper inn i detaljane ved dei ni algoritmane nesten utan vidare refleksjon. Det er den første svakheita ved boka.

Algoritme er eit sett instruksjonar for ei datamaskin. Ordet kjem frå den persiske matematikaren (og astronom + geograf) Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī. Han er rekna for ein av forfedrane til algebra og skreiv fleire bøker. I tillegg til opphavet for 'algoritme' er ha også opphavet til ordet 'algebra'. 'Algoritme' kjem av det latinske namnet til  al-Khwārizmī.

Utvalskriterium
Det trengst bøker som skaper entusiasme og forståing for det grunnleggjande ved datateknologi, og det er det MacCormick tek mål av seg til å bidra med. Som tittelen seier, tek boka hans for seg ni algoritmar som har endra framtida vår. Han sette opp følgjande kriterium for utveljinga:
  1. Algoritmen må vera i bruk dagleg av (datamaskin-)brukarar
  2. Algoritmen må adressera konkrete, reelle problem (real-world problems)
  3. Algoritmen må hovudsakeleg vera relatert til computer science-teori (og då fell alt som har med maskinvare bort)
Offentleg nøkkel-kryptografi og digitale signaturar
Ei anna svakheit er etter mitt syn dei ni algoritmane som er valde ut. Det er ikkje lett å velja dei ni viktigaste algoritmane i IT-verda, og det vil nødvendigvis bli mykje diskusjon rundt eit slikt val. Men å bruka to av dei ni plassane på offentleg nøkkel-kryptografi og digitale signaturar, meiner eg er feil. Offentleg nøkkel-kryptografi og digitale signaturar er to sider av same sak og burde vore omtalt under eitt - då kunne han fått plass til ein algoritme til.

PageRank byggjer på?
Ei tredje svakheit er at han i drøftinga av søk og Googles PageRank-algoritme ikkje nemner opphavsmannen til algoritmen: Eugene Garfield (som seinare vart tilsett i Google). Garfield utvikla ein siterings-algoritme (Science Citation Index) ved University of Pennsylvania i 1950-åra. Kjernen i algoritmen var at til meir meritterte forfattarane som siterte artikkelen din var, til høgre verdi fekk artikkelen din - den såkalla impact factor.

Kva med Bitcoin?
Boka kom ut i 2011 og eg kan difor vanskeleg kritisera han for ikkje å ha teke med Bitcoin; som elles burde hatt ein opplagt plass blant dei ni. Men MacCormick er snublande nær, for i det siste kapitlet der han spekulerer over kva algoritmar me kan komma til å sjå i framtida, diskuterer han zero knowledge proofs og ei løysing på dei bysantinske generalars problem. Bitcoin er jo nettopp svaret på den siste utfordringa, og kanskje skulle ein professor i computer science ha oppdaga det i 2011? 

Dei aktuelle algoritmane
Dei ni algoritmane han har valt ut, er:
  1. Search Engine Indexing
  2. PageRank
  3. Public Key Cryptography
  4. Error-Correcting Codes
  5. Pattern Recognition
  6. Data Compression
  7. Databases
  8. Digital Signatures
  9. What Is Computable?
Den siste er strengt teke ikkje ein algoritme, men ein gjennomgang av Alan Turings banebrytande bevis for at det er umuleg å forutsjå alle feil i eit dataprogram. Eller sagt på ein annan måte: Det finst ting som er umuleg å forutsjå: vil eit program eventuelt krasja eller vil det gå i det uendelege? Dette er kjendt som the halting problem og the undecidability problem.

Det som er bra med boka
Sidan eg har vore ganske kritisk til MacCormick innleiingsvis får eg ta med det som er positivt også. Han har skrive ei lettlesen og pedagogisk god bok. Det skin gjennom at MacCormick verkeleg er interessert i å formidla dette, og han gjer det som sagt på ein god pedagogisk måte. 

lørdag 14. mai 2016

Bruktbil, bankremisse og Bitcoin

Mazda MX-5 - for ein bil! (sukk!)
I går selde eg Mazda-en min - eg saknar den alt! Den vart kjøpt som starten på ein idé om utleige av spesielle bilar, gjennom bedrifta Klassisk Bil AS. Tida strakk ikkje til og eg må leggja dette på is. Det betyr ikkje at eg ikkje har tru på forretningsidéen, tvert om. Men det får bli litt seinare når andre ting har roa seg litt.

Pengar <--> Bil
Men poenget i denne artikkelen er dilemmaet når eit verdifullt objekt (t.d. ein bil) og pengar skal skifta hender. Me har framleis ikkje gode ordningar for dette. I mitt tilfelle mottok eg ei bankremisse på den avtalte summen. Ei bankremisse liknar på ein sjekk, men til skilnad frå sjekken må du gå til ein bank (fysisk!) og kjøpa den. Du må ha pengane på kontoen din, og når du kjøper bankremissa blir summen sett av på ein eigen konto i banken og du som kjøpar har ikkje tilgang til den lenger. Mottakar må også heva bankremissa i ein bank (igjen fysisk!).

Den aktuelle bankremissa (med vilje litt utydeleg..)
Gammaldags ordning
Dette systemet er heilt klart ikkje laga for den digitale verda me stort sett brukar for betalingsoppdrag. Men for sikkert oppgjer for verdifulle objekt (bilar, båter osv.) er det den beste måten i dag. Du kan også bruka "Kjøp sikkert" på Finn.no, sjølv om dei no varslar at det blir endringar i den ordninga.

Då fungerer Finn.no som mellom-mann og tek i mot den avtalte kjøpesummen, via selskapet PayEx (det er den delen som blir endra i sommar). Dei betaler ut når handelen er gjort og verken kjøpar eller selja klagar. Dei handterer likevel ikkje problem som måtte oppstå - det blir opp til partane å avklara. Kjøp sikkert frå Finn.no er mykje dyrare enn t.d. å kjøpa ei bankremisse. I mitt tilfelle ville det kosta kr 500,-. Til samanlikning kosta det kr 75,- å kjøpa ei bankremisse i DNB (for kunden som hadde konto der).

Unngå fredag den 13.!!
Sidan handelen i går skjedde på fredag den 13. burde eg skjønt at det kom til å bli komplikasjonar - og det vart det! Kjøparen hadde skrive ut bankremissa på feil namn (der må DNB ta skulda) og gode råd vart då dyre. Eg kunne ikkje heva ei bankremisse som ikkje stod i mitt namn, og kjøparen kunne ikkje få endra bankremissa. Løysinga vart at me gjekk til den lokale banken på Gol, der handelen føregjekk, og fekk dei til å attestera at eg var meg og kjøparen var den han var og at namnet på bankremissa var feil. Så endra også DNB sitt kontor der bankremissa var kjøpt, namnet på sin kopi. Det heile skjedde etter råd, og forståing, frå banken eg brukar; Indre Sogn Sparebank. Sparebank 1 Hallingdal må også krediterast i denne handelen; dei viste service av beste merkje - til to personar som ikkje var kundar i banken deira.

Konklusjon
Lokale bankar med god personkjennskap er viktig når uføresette ting oppstår. DNB prøvde også å hjelpa så godt dei kunne, og det skulle berre mangla sidan det var dei som hadde rota det til, men dei var vanskelegare å nå.

Bitcoin er eit godt svar på utfordringa med skifte av pengar og objekt. Eg forklarte kjøparen korleis det ville sett ut om me hadde brukt Bitcoin til å gjera opp:

  1. Kjøparen ville ha skanna Bitcoin-adressa mi på sin mobil, frå min mobil.
  2. Han ville ha tasta inn kjøpesummen (i norske kroner).
  3. Han ville ha lagt på litt ekstra gebyr i staden for dei 0,0001 BTC som er standard i mange lommebøker (pr. i dag mellom 30 og 40 øre) - kanskje 10 kr i gebyr for at transaksjonen skulle bli prioritert av gravarane (miners)
  4. Han ville ha trykt 'send' og me ville så ha gått og teken ein kopp kaffi (det gjorde me også på Gol i går :)
  5. Etter ein times tid ville me ha sjekka kor mange stadfestingar (confirmations) som hadde komme på overføringa, og viss me hadde hatt 5-6 ville eg ha kjent meg sikker på at betalinga ikkje kunne endrast.

søndag 8. mai 2016

Hysj, vi regner!

Roman Linneberg Eliassen har skrive boka med den fantastiske tittelen "Hysj, vi regner. Hvorfor økonomer ikke forstår virkeligheten". Det er eit kraftig oppgjer med dagens økonomiutdanning, med utgangspunkt i hans eiga utdanning som master i samfunnsøkonomi ved Universitetet i Bergen. Det starta med ei forundring irritasjon over at dei i utdanninga rett etter finanskrisa omtrent ikkje var inne på krisa og bakgrunnen for den.

Han har tre hovudanklager hans mot dagens økonomiutdanning:
  1. Formalisme
    - eit einsidig fokus på matematikk og formlar (inspirert av realfag, særleg fysikk)
  2. Likevektsfetisjisme
    - økonomar er "sjukleg" opphengt i likevektsidealet
  3. Metodisk individualisme
    - individet er utgangspunktet for alle slutningar, også makroøkonomiske
Kritikken er retta mot den rådande dominansen i økonomi-faget, såkalla ortodoks ("rett-truande") økonomi, eller "mainstream" økonomi. I følgje Elisassen kom det eit avgjerande skilje i økonomifaget i siste halvdel av 1800-talet. Økonomar som Carl Menger, William Stanley Jevons og Leon Walras stod i spissen for den såkalla "marginalistiske" revolusjonen av økonomifaget  Den marginalistiske retninga braut med den klassiske økonomi-forståinga, representert ved økonomar som Adam Smith og Karl Marx, på to vesentlege punkt:
  • Arbeidsverdi-teorien og den marginale nytten
    Dei klassiske økonomane (Smith, Marx, Ricardo m.fl.) meinte at verdien til eit produkt var knytt til arbeidet som var lagt ned i å utvikla det. Men det kunne ikkje forklara prisen, slik at pris og verdi vart sett på som to ulike ting.

    Dette var dei marginalistiske økonomane ueinige i. Dei introduserte nyttebegrepet og at prisen vart bestemt av den marginale nytten av eit produkt - av tilfredsstillinga ved å kjøpa eitt eksemplar til av produktet.
  • Økonomi som naturvitskapDet andre avgjerande punktet var kva fagtradisjonar økonomifaget helst skulle koplast mot. Adam Smith var t.d. professor i moralfilosofi, noko som hadde stor innverknad på hans økonomiforståing. Økonomane bak den nye dreiinga av økonomifaget såg heller økonomi i slekt med naturvitskap, og særleg fysikk. Matematikken vart difor den viktigaste arbeids-reidskapen.
Monetær økonomi
Dei nyklassiske økonomane, som rår grunnen i dag og som er oppdregne i den marginalistiske økonomiforståinga, har aldri brydd seg om pengar (merkeleg nok!). Pengar berre "er", og pengar og pengebruk er nøytrale i deira verd. Dette har eg også vore inn på fleire ganger, både i samband med det glimrande (fjell-)seminaret "Kva er pengar?" i Lom i fjor og i omtalen av Ole Bjergs bok "Making Money - The Philosopy of Crisis Capitalism".

Pengar ut av lause lufta
Det faktum at bankane lagar pengar ut av "lause lufta" ("ex nihilo") og at det er kreditt-etterspørselen som styrer penge-genereringa, og i liten grad sentralbanken sine reservekrav og styringsrente, ser ikkje ut til å interessera dagens økonomar. Ikkje berre er dei uinteresserte, dei nektar jamvel for at dette er tilfelle, slik nobelpris-vinnaren i økonomi Paul Krugman gjorde i ein debatt med økonomen Steve Keen. 

Krugman vs. Keen
Utgangspunktet for debatten var at Krugman kritiserte ein artikkel av Keen der sistnemnde påstod at innskot ikkje ligg til grunn for lån. Krugman meinte at innskot er grunnlaget for bankane sine utlån. Til grunn for heile diskusjonen låg synet på i kva grad sentralbanken kontrollerer pengemengda. Krugman meinte at sentralbanken har full kontroll med pengemengda i samfunnet, noko dei fleste vil vera einige om at ikkje er tilfelle. Du kan lesa eit samandrag av debatten her, men kortversjonen er Keen - Krugman: 1-0 (!). SjølvNobelprisvinnarar kan ta feil, men det visste me vel frå før..

Kriser som del av det normale
For ortodokse økonomar er likevekt idealet og kriser er uføresette og utanforståande sjokk som eigentleg ikkje skal skje. Det er her kritikken frå Eliassen, og mange andre, er sterkast. Elisassen viser stadig til Keynes, og hans syn var at kriser er ein del av det kapitalistiske systemet og må handterast deretter, og ikkje sjåast på som unaturlege avvik.

Å forstå Keynes 
Eliassen meiner likevel ikkje at me skal gå til Keynes for å finna detaljane i løysinga. Forslaga til Keynes må sjåast ut frå situasjonen i hans tid. Det er dei overordna idéane til Keynes som bør trekkjast fram att og som ser ut til å vera gløymde eller misforståtte sjølv blant dei som påstår at dei er Keynes-tilhengjarar. Eliassen tilrår å gå til originalkjeldene og lesa kva Keynes faktisk skreiv, og ikkje berre basera seg på seinare tolkingar av han.

Roman L. Eliassen forstår Keynes, og har lese Keynes. Han har stått for den norske oversetjinga av Keynes' mest kjende bok "The General Theory of Employment, Interest, and Money". På norsk er tittelen "Allmenn teori om sysselsetting, rente og penger". 

Den kumulative kunnskapen
Det siste er også ein viktig del av kritikken av vår tids dominerande økonomisyn: den kumulative økonomi-kunnskapen. Det er eit syn som byggjer på at økonomifaget stadig blir forbetra og kunnskapen vår stadig betre ved at alle dei dårlege idéane blir skrelt bort og me står att med det som har vist seg å halda stikk. Slik er det ikkje, meiner Eliassen, og tilrår at ein går tilbake i tid og studerer andre økonomar enn dei nyklassiske og deira inspirasjonar. 

Risiko og usikkerheit
Ein viktig ting Keynes understreka, var skilnaden på risiko og usikkerheit. Risiko kan talfestast, usikkerheit kan ikkje talfestast. Men i dag handlar økonomi om talfesting, og risiko og usikkerheit blir blanda saman og sett inn i formlar som då tilslører kva me kan vita noko om. Og så går det også som det går.

Kva seier dei som blir kritiserte?
Professor Kalle Moene underviser i samfunnsøkonomi ved universitetet i Oslo og er ein av dei som blir "treft" av kritikken. Moene seier først at han er glad for kritikken, og at den er viktig, men at den er for unyansert. Moene meiner at ved å omfatta "alle", treffer Eliassen "ingen". Kalle Moene meiner at økonomar i dag i langt større grad trekkjer inn andre ting enn reine, rasjonelle nyttevurderingar.

Moene går tilbake til 1970-tals-kritikarane og prøver å visa kva som er endra sidan den gangen. På den måten prøver han å visa at Eliassen sin kritikk er gammal og at den har vorte teken omsyn til. Men til sjuande og sist innrømmer Kalle Moene at undervisninga ikkje har teke omsyn til den breidden i faget han sjølv listar opp, og representerer. Så etter ei lang utgreiing om kva som har endra seg sidan 1970-talet, blir konklusjonen at lite har endra seg i undervisningssamanheng. Og det var jo nettopp det som var utganspunktet for Eliassen sin kritikk, og kjernen i den.

Roman Linneberg Eliassen målar med brei pensel. Men boka er eit debattinnlegg og ein kritikk av dagens økonomiutdanning. Og det blir feil å krevja full balanse (likevekt?) og nøytralitet av ei slik bok. Så er det berre å håpa at boka får verknad og at dei ansvarlege for økonomiutdanningane her til lands, særleg samfunnsøkonomar, tek til seg kritikken slik Kalle Moene delvis gjer.
















torsdag 28. april 2016

Det autonome taxi-selskapet

På Jon Bing sitt minneseminar forrige veke innleia eg om Bitcoin og blokkjede-teknologi. For å halda det i Jon Bing si ånd prøvde eg å finna fram til eit eksempel han kunne ha likt. Det vart historia om korleis det første autonome taxi-selskapet kan oppstå. Eksempelet er ikkje mitt, det er henta frå Andreas Antonopolous - kjend Bitcoin-ekspert og -evangelist.

Kva får du når du koplar Bitcoin, Uber og Googles sjølvkøyrande bil: Den sjølvkøyrande taxi-en så klart! Den handterer alt sjølv; betaling for driftskostnader (lisensar, avgifter, vedlikehaldog drivstoff/straum m.m.), den hentar passasjerar automatisk og krev betaling via Bitcoin og den rapporterer til skattemyndigheiter m.m.

Men poenget er at det første autonome (sjølveigande) taxi-selskapet neppe oppstår slik utan vidare. Her er eit meir sannsynleg scenario:

Tenk deg ein eldre taxi-sjåfør. Han begynner å bli lei av å køyra taxi sjølv og sluttar å køyra, men etablerer eit selskap og får etter kvart ein del bilar. Han erstattar gradvis dei sjåfør-drivne taxi-ane med sjølvkøyrande bilar. Han automatiserer rekneskap og rapportering. Ein vakker dag døyr han, og sidan han ikkje har arvingar eller nære slektningar, er det ingen som oppdagar det!

Den neste dagen køyrer bilane ut som før, hentar passasjerar og krev inn betaling. Rekneskap og rapportar blir ordna som før og alt går som om ingen ting skulle skjedd. Det første autnomome taxi-selskapet er fødd!