torsdag 11. juli 2019

Samfunnslønn, borgarlønn, basisinntekt...

Kjært barn har mange namn, men i dette tilfellet er barnet ikkje så kjært sjølv om det har fleire namn. Men det merkelege er at interessa for basisinntekt er sterkt aukande bortsett frå i dei politiske partia. Basisinntekt, borgarlønn eller samfunnslønn (på engelsk "basic income") er ein radikal idé som får stadig meir tilslutning og som til slutt også vil komma på bordet for politikarane.

Eg skreiv også om denne saka i 2013 og den gangen plukka VG opp saka under aktuelle blogginnlegg, noko som førte til "all time high" interesse og diskusjon. Det spørst om eg klarer det denne gangen..

Guy Standing har arbeida for basisinntekt i fleire tiår og var med og starta BIEN - Basic Income Earth Network. Han er professor i utviklingsstudiar ved School of Oriental and African Studies (SOAS) ved University of London og aktiv i BIEN. Han har skrive boka "Basic Income: And How We Can Make It Happen" der han tek for seg kva som ligg i omgrepet Basic Income og der han går gjennom argumenta for og i mot.

BIEN Norge er den norske delen av organisasjonen og den vart stifta i 2012. Formålet er å informera om borgarlønn og få temaet på den politiske dagsordenen.

Kva er basisinntekt?
Basisinntekt, eller Basic Income, er kjenneteikna av følgjande eigenskapar:
"A modest amount of money paid unconditionally to individuals on a regular basis"
Stikkorda frå definisjonen er:
  •  moderat pengemengde
  • utbetalt til alle utan vilkår
  • faste utbetalingar (t.d. på månadsbasis)
Basic Income blir ofte kalla Universal Basis Income (UBI) for å understreka det universelle; at alle har rett til den. Dei første tankane om universell basisinntekt, i alle fall tankar som er skrivne ned, går heilt tilbake til Thomas More og boka Utopia som han ga ut i 1516. Men tankane om eit fast bidrag til alle, utan vilkår, går tilbake til grekarane lenge før vår tidsrekning. "Alle" var sjølvsagt på den tida ikkje alle, men dei som vart rekna som frie menn. Aristoteles hevda mellom anna at fridom frå "vanleg arbeid", dvs. kroppsarbeid, var nødvendig for å kunna delta i den politiske og filosofiske diskusjonen.

Organisasjonen BIEN vart starta i 1986. Då stod E-en for European, men vart seinare omdøypt til Earth for å femna heile verda. Guy Standing var som nemnt, ein av stiftarane og har sidan den gangen kjempa utrøytteleg for å få tankane på den politiske dagsordenen.

Kvifor basisinntekt?
Guy Standing grunngjev behovet for basisinntekt, eller universell basisinntekt, slik:

  1. Sosial rettferd ("Social Justice")
    GS lener seg på Thomas Paine (kjend frå frigjeringskampen i 1776 og ein tidleg talsmann for ei universell inntekt til alle) og hans "grunnrente"-argument. Me er alle avhengige av jorda me lever på, og ressursane tilhøyrer i utgangspunktet alle. Det er difor lett å tenkja seg at alle burde få del i avkastninga på desse ressursane, form av ein sosial dividende ("social dividende"), eller grunnrente om ein vil.
  2. Fridom
    Ei universell basisinntekt kan seiast å vera eit nødvendig tiltak for reell fridom. Det gjeld både fridom frå tvang og avgrensingar ("negative liberty") og fridom til å forfølgja eigne idéar så sant det ikkje skadar andre ("positive liberty"). Eit slikt syn er ofte kopla til utilitarismen; ein tanke om største muleg lykke for så mange som muleg ("the greatest happiness of the greatest number").
  3. Redusera fattigdom, ulikskap og usikkerheit
    Ei basisinntekt vil redusera fattigdom, ulikskap og usikkerheit. Ulikskap er kanskje det mest opplagde avviket i samfunnet vårt i dag, globalt sett. Alle snakka om det, men lite konkret blir gjort. Ei universell basisinntekt vil vera ei form for overføring frå dei rikaste til dei fattigaste.
Vanlege motargument
Guy Standing går gjennom dei vanlegaste motargumenta mot basisinntekt.

1. Det blir for dyrt
Dette er det vanlegaste argumentet. Mange tenkjer automatisk på basisinntekt som ei "normalinntekt", men i definisjonen av omgrepet heiter det at basisinnteka skal vera "moderat". Kva "moderat" betyr, er sjølvsagt ikkje heilt konkret, men det er i alle fall ein god del mindre enn ei normalinntekt.

Ofte blir innføring av basisinntekt kopla til utfasing av velferdsgoder. Det er ei feilaktig kopling meiner forfattaren. Alle velferdsordningar skal ikkje takast bort fordi om ein innfører BI. Forfattaren ønskjer også at ein tenkjer meir i retning av sosial dividende, eller grunnrente, enn erstatning av velferdsordningar.

Eit enkelt rekneeksempel presentert av professor Greg Mankiw ved Harvard illustrer den ofte feilaktige slutninga me gjer i val mellom ulike modellar:

Utgangspunktet er eit samfunn med eit gjennomsnittsinntekt på $50.000, men med mykje ulikskap. For å sikra eit sosialt sikkerheitsnett er to alternativ aktuelle:

  1. Ei universell inntekt på $10.000 til alle, saman med ein flat inntektsskatt på 20 %.
  2. Ei behovsprøvd overføring på $10.000 til dei som ikkje har inntekt. Denne overføringa blir så gradvis redusert ved at ein mistar 20 cent for kvar dollar ein tener. Det heile blir finansiert av ein skatt på 20 % på inntekt over $50.000.
Mange kommenterer alternativa med at alt. 1 er det reine vannvidd. Kvifor skal Bill Gates aller Warren Buffett få $10.000 i overføring?? Alternativ 2 framstår meir progressivt og minner om dagens politikk. Det er retta mot dei som verkeleg treng det, og blir finansiert av dei som tener mest.

Det geniale med eksempelet er at dei er heilt like med tanke på verknad. Alle kjem likt ut når det gjeld skatt minus overføring. Det er liten tvil om at alternativ 1 er det enklaste.

2. Utopisk
Eit ofte høyrt argument (eller heller berre ein påstand) er at ei universell basisinntekt er heilt utopisk, og det har aldri vorte prøvd før. Det faktum at det ikkje alt har vorte innført, er eit teikn på at det ikkje er noka god løysing (argument framført av The Economist). 

Eit motargument kan vera kvifor me skal gjera stadig meir av det som ikkje verkar.

3. Rasering av velferdsstaten
Mange ser universell basisinntekt som ein konkurrent til velferdsstaten, men slik treng det ikkje vera. Som tidlegare nemnt, er det viktig å understreka at UBI ikkje skal erstatta velfersordningar, men i stor grad supplera. Nokre ordningar kan med fordel avskaffast, men mange er nødvendige sjølv med UBI.

4. Undergrev arbeidslinja
Arbeidslinja er den offisielle arbeids- og velferdspolitikken i dei fleste land. Mange meiner at innføring av ei basisinntekt vil demotivera folk til å søkja arbeid. Men forsøk har vist at det ikkje er tilfelle. Og kva er eigentleg "arbeid"? Utan at det blir sagt direkte, er det lønna arbeid. Men som den engelske økonomen Arthur Cecil Pigou elegant viste for rundt 100 år sidan (til og med før innføringa av brutto nasjonalprodukt som måleeining for verdiskaping):
Dersom han tilsette ei hushjelp, ville BNP (han kalla det "national income") auka, det ville medføra økonomisk vekst og auke i sysselsetjinga og tilsvarande fall i arbeidsløyse. Dersom han derimot gifta seg med hushjelpa og det som då vart kona hans heldt fram med det same arbeidet [hugs at dette er meir enn 100 år sidan!], ville BNP bli redusert, økonomisk aktivitet redusert, sysselsetjingsgraden falla og arbeidsløysa auka - og det trass i at akkurat det same arbeidet vart utført!
5. Lønnene blir pressa ned
Ei universell basisinntekt vil senka lønnene og dei låglønte vil få endå dårlegare lønn. Dette er eit viktig argument for fagforeiningar som i stor grad er i mot UBI. Men argumentet kan gjerne motseiast med at UBI vil føra til større valfridom og folk treng ikkje lenger ta dei dårlegast betalte jobbane, som gjerne også er dei verste. Det vil tvert om bidra til å pressa lønnene opp for denne typen jobbar.

6. Det er idiotisk å gi pengar til dei som alt har mykje
UBI krev at alle får den same overføringa, uansett om dei har mykje eller lite frå før. Det kan verka som ein dårleg idé, for dei rike har jo ikkje bruk for endå meir. Men poenget er å gjera det enkelt, i tillegg til at dei rike må betala meir i skatt enn dei får att i overføring. Det er såleis ei overføring frå dei rike til dei fattige.

Dersom ein begynner å rota med den enkle idéen om ei fast, vilkårslaus overføring til alle, aukar byråkratiet fort og ein vil gå i den same fella som dagens politikk: Eit forsøk på millimeter-rettferd som verken er rettferdig eller effektivt, men som skaper eit enormt byråkrati og eit villniss av lover og reglar.

7. Lediggang er rota til alt vondt!
Skal folk få betaling utan å gjera nokon ting? Svaret er JA. Forsøk har vist at folk ikkje blir liggjande på sofaen og venta på utbetaling. Men om så var, ville det kanskje vera bra for den globale utviklinga og klimatrusselen?

Den moralske indignasjonen er sterk og det er kanskje denne delen som er den mest radikale. At folk skal få betalt utan at det blir krevd noko tilbake, verkar framandt for dei fleste. Men dette er kjernen i UBI. Det skal ikkje krevjast noko for å få inntekta; det skal ikkje søkjast og det skal ikkje rapporterast. Folk kan gjera akkurat kva dei vil med pengane dei får.

8. Vil føra til sløsing og dårlege vanar
Dette er ein del av dei moralske, for ikkje å seia moralistiske, argumenta. Folk kjem til å bruka pengane på "dårlege" ting; rusproblema vil auka. For det første viser forsøk at det ikkje skjer, men igjen: er det berre "overklassen" som skal ha rett til å sløsa pengar på "unyttige" og "dårlege" ting?

Det er også ei typisk paternalistisk haldning, som dessverre ligg til grunn for dagens politikk: Staten veit kva som er best for folk og vil "dytta" dei i "rett" retning.

9. Universell basisinntekt vil føra til større innvandring
Det vil vera freistande for mange å få del i ei vilkårslaus utbetalingsordning. Men her må ein hugsa på at "vilkårslaus" likevel ikkje er 100 % utan vilkår. Det bør til dømes setjast som krav at ordninga gjeld for statsborgarar i landet, og det tek som kjent lang tid å opparbeida ein slik rett.

Forsøk med UBI
Universell basisinntekt er prøvd ut i fleire land, i avgrensa målestokk. Dei fleste forsøka er utførte i utviklingsland, blant fattige. Resultata er eintydig positive:

  • Fattigdommen vart redusert
  • Dei fleste brukte pengane fornuftig 
  • Det vart ei større utjamning innan familiane (kvinner fekk like mykje utbetalt som menn; det var ikkje ei utbetaling til familien)
  • Folk arbeidde meir, ikkje mindre
  • Dei einaste som arbeida mindre var barn som brukte meir tid på skulen

Resultata burde føra til at det meste av uhjelp vart gitt på denne måten. Men her er problemet at uhjelp har vorte ein eigen industri med store hjelpeorganisasjonar og ordningar som også skal tena givarlandet.

Det er færre forsøk i vestlege land eller andre industrialiserte land. Eit anna problem er at ein del av forsøka som er utførte, ikkje kan kallast ekte basisinntekt.

I Alaska er det oppretta eit fond for ein del av oljeinntektene (ikkje alle) som følgje av oljeutvinninga. The Alaska Permanent Fund vart oppretta i 1977 og har vakse til $55 milliardar i 2015. Dei årlege avkastaningane blir brukte til inflasjonsjustering, administrasjon og årleg utdeling til innbyggjarane (Permanent Fund Dividend).

Dividenden blir utbetalt til alle som har budd i Alaska det siste fulle kalenderåret. Om du flytta til staten 2. januar må du venta eit heilt år før oppteningsperioden din startar. Utbetalingane tek utgangspunkt i eit gjennomsnitt av dei fem siste åra og har variert frå $331 i 1984 til $2.072 i 2015. Dei tre siste åra (2016-2018) har utbetalingane vorte reduserte på grunn av politiske vedtak. Ordninga kvalifiserer ikkje som ekte UBI sidan det ikkje er utbetaling av ein fast sum og heller ikkje månadlege utbetalingar.

Finland prøvde ut ei slags basisinntekt for ei gruppe arbeidsledige i 2017. Ei fast, månadleg utbetaling på €560 vart gitt til ei utvald gruppe på 2000 unge, arbeidsledige personar. På same tida vart ei anna gruppe på 2000 arbeidsledige valde ut som kontrollgruppe.

Professor Heikki Hiilamo ved universitetet i Helsinki karakteriserer dei første erfaringane frå forsøket som mislykka. Det førte ikkje til nemneverdig reduksjon i arbeidsløyse og sjølv om tilbakemeldingane frå dei som mottok støtta var positive, blir denne delen av resultata karakterisert som usikker. Det finske forsøket kvalifiserer ikkje som universell basisinntekt sidan støtta berre vart gitt til eit utval personar. Men forsøket er interessant sidan det vart lagt opp som eit ekte forskingsprosjekt.

Hovudmålet med prosjektet var å sjå om denne typen vilkårslaus støtte ville gi betre effekt på arbeidssituasjonen til dei involverte, altså at fleire kom i arbeid. Enkelt sagt ville finnane finna ut om gulrot fungerte betre enn pisk. Men det kan stillast spørsmål om det blir feil å konkludera med at UBI ikkje fungerer, når målsetjinga var slik den var. Hovudmålsetjinga for UBI er ikkje fleire folk i arbeid, men sosial rettferd, redusert fattigdom og redusert ulikskap, og samla sett å styrka sjølvkjensla til dei svakaste i samfunnet. Ut frå dette kan det hevdast at finnane konkluderer feil. Ja, forsøket viste at det ikkje vart fleire som kom i arbeid, men ut frå det å konkludera at UBI ikkje fungerer, blir feil.

Ein annan ting som forstyrra forsøket, var at det vart innført ein ny stimuleringspolitikk i prosjektperioden. Kontrollgruppa vart dermed "forstyrra" og forskingsmessig må prosjektet karakteriserast som mislykka.

Scott Santens, ivrig tilhengjar av universell basisinntekt, har ei meir reflektert, og naturleg nok positiv , oppsummering av forsøket i Finland.

Sveits gjennomførte ei folkeavrøysting i 2016 om innføring av universell basisinntekt. 23 % stemde for forslaget og frammøteprosenten var 46,4. Sjølv om resultatet vart negativt, var det mykje positivt å henta frå avstemminga. Saka fekk stor merksemd, også utanfor Sveits. Det var ein lite finansiert tilhengjarkampanje, og det må også takast med i vurderinga av avstemmingsresultatet. Det blir også sagt at dei fleste endringane i Sveits ikkje går gjennom i første forsøk, men må ha fleire avstemmingar. Saka om UBI er ikkje ferdig i Sveits, den har berre såvidt begynt.

Kva no?
Sjølv om både Sveits og Finland sine erfaringar kan verka som tilbakeslag for innføring av UBI, er det truleg meir rett å vurdera dei som interessante, første tilnærmingar til noko som med ganske stor sikkerheit vil føra til ordningar med basisinntekt eller sosial dividende.

Guy Standing argumenterer for fleire og betre forsøk med UBI og gir også ei oppskrift på korleis slike forsøk bør organiserast og gjennomførast. Det som kan synast utenkjeleg akkurat no, blir om ei tid sett på som utenkjeleg at det ikkje vart gjennomført tidlegare. Som økonom og Nobelpris-vinnar Milton Friedman formulerte det:
"Our basic function is to develop alternatives to existing policy, keep them alive and available until the politically impossible become the politically inevitable"

tirsdag 2. juli 2019

Høyringsuttale om endring av el-avgift for kryptovaluta-tenester

Vestlandsforsking har saman med datasenteret Bluefjords AS sendt denne høyringsuttalen til Skatteetaten. Høyringsdokumentet og tilbakemeldingane kan finnast på Skatteetaten sine nettsider.

Høyringsuttale til endring av særavgifts-forskrifta – avgift på elektrisk kraft

Bluefjords AS ønskjer med denne høyringsuttalen å bringa forskingsbasert kunnskap inn i diskusjonen om full el-avgift for sikring av opne blokkjedesystem. Høyringsuttalen er utforma i samarbeid med Vestlandsforsking i samband med eit felles blokkjedeprosjekt vi arbeider med.
Blokkjedeteknologien er relativt ny og det er framleis lite kunnskap om det særeigne ved teknologien. Uttalen vår baserer seg på mange års studium av teknologien og vitskapleg formidling av kunnskap dei seinare åra, i tillegg til utføring av datasenter-tenester for blokkjedeindustrien.

Utgreiinga frå Skattedirektoratet som ligg til grunn for forslaget om full el-avgift for sikring av opne blokkjeder, er dessverre mangelfull og viser etter vårt syn ei manglande forståing av teknologien. Det viktigaste i denne saka er å få fram at el-forbruket i samband med metoden Proof of Work (PoW) er for å sikra opne blokkjeder, ikkje for å utvinna kryptovaluta. Insentivet for arbeidet er lønn for strevet i form av ny valuta, men dette er sekundært i teknologisamanhengen. Det er sikringa av blokkjeda  som er hovudpoenget med PoW. Denne forståinga ser ut til å mangla i utgreiinga, og vi meiner difor at vedtaket om bortfall av redusert el-avgift for sikring av opne blokkjeder blir fatta på eit sviktande kunnskapsgrunnlag.

Det er i all hovudsak forbruk av elektrisk kraft til sikring av Bitcoin-systemet som er grunnlaget for denne saka. Bitcoin er ein innovasjon med eit svært stort potensial; mange har samanlikna gjennom¬brotet Bitcoin skapte, med gjennombrotet Internett ga oss. Den tette samankoplinga av teknologi og økonomi gjer at systemet som heilskap blir vanskelegare å forstå. Eit viktig moment her er at opne, vilkårslause blokkjeder som Bitcoin, Ethereum m.fl. må ha ein innebygd valuta for å fungera og for å vera sikre. Utan den innebygde (krypto-)valutaen, forsvinn insentivet for å sikra blokkjeda og den må i så fall sikrast ved å avgrensa tilgangen slik at blokkjeda blir kontrollert av ei lita gruppe aktørar.

Bitcoin og andre kryptovalutaer har hatt ei stor verdistigning, men også store svingingar i kursane. Dette har medverka til ei oppfatning av at dette berre er eit spekulasjonsobjekt. Silicon Valley-entreprenør Naval Ravikant har formulert det på denne måten:
“Bitcoin is a tool for freeing humanity from oligarchs and tyrants, dressed up as a get-rich-quick scheme.”
Dessverre er det den siste delen som har fått mest merksemd og som i mange tilfelle fører til forhasta slutningar om teknologien. Denne haldninga har også prega den norske debatten og ført til konklusjonar baserte på moralsk forarging, heller enn ein nøktern og grundig analyse av kva dette fenomenet er, og kva det kan bli. Det ser dessverre også ut til å ha vore avgjerande for vedtaket om å utelukka datatenester baserte på sikring av opne blokkjeder, frå redusert el-avgift.

Skepsisen til Bitcoin har vore stor, og lenge var det «blokkjede, ikkje Bitcoin» som gjaldt i næringsliv og offentleg sektor. Dei som følgjer med på utviklinga, vil ha sett at dette er i ferd med å snu. Stadig fleire forstår kor viktig den opne blokkjedeteknologien, og særleg Bitcoin og Ethereum, kan bli, ikkje berre finansielt, men også på andre område. Når Microsoft i desse dagar lanserer si desentraliserte ID-løysing ION på Bitcoin-blokkjeda, er det denne typen tenester norske styresmakter ikkje vil støtta framveksten av. Microsoft gjer det fordi dei ser at Bitcoin er det sikraste opne IT-systemet som finst i dag. Facebook offentleggjorde nyleg planane for den digitale valutaen Libra, og den er endå eit eksempel på datatenester som truleg vil bli ramma av den føreslegne auken i el-avgift.

Vedtaket om å innføra full el-avgift for datatenester knytte til opne blokkjeder har alt gjort stor skade og stoppa fleire investeringsplanar på området. Men endå verre er det at resten av datasentersatsinga, som regjeringa har flagga høgt, også truleg blir skadelidande. Føreseielege vilkår er eit av dei viktigaste kriteria for val av lokalitet for nye datasenter. Om det blir sådd tvil om dette, vil investorane fort sjå etter andre alternativ.

Historia har ein tendens til å gjenta seg; ikkje som ein repetisjon, men heller som ei spiralforma utvikling der det er lett å kjenna att tidlegare utviklingstrekk. For 30 år sidan stod striden om kva som skulle bli fundamentet for det globale kommunikasjonsnettverket. Norge, til liks med dei fleste andre land, meinte Internett var for usikkert og utrygt sidan det var vanskeleg å plassera ansvaret for nettet hjå nokon konkret. Styresmaktene valde difor å gå inn for den meir lukka OSI-protokollen styrt av tele¬selskapa. Historia viste at det var eit feilgrep. Det er lov å håpa at styresmaktene ikkje gjer same feilen i dag når spørsmålet står om den opne kontra den lukka blokkjedeteknologien.

Med helsing

Edvin Brun Svein Ølnes
- dagleg leiar Bluefjords AS - forskar, Vestlandsforsking -

torsdag 20. juni 2019

Facebook sitt Libra-prosjekt

Libra "white paper": https://libra.org/en-US/white-paper/ 
Rykta om Facebook sin nye valuta (tidlegare kalla GlobalCoin) har gått lenge, men no har me endeleg fått handfast informasjon om prosjektet. Libra blir namnet på valutaen, og Calibra blir namnet på systemet og lommeboka, og også selskapet bak desse. Calibra ei eit dotterselskap av Facebook.

Valutaen skal styrast frå ei stifting oppretta i Sveits; Libra Association. Facebook ser sjølvsagt at dei ikkje kan stå som direkte eigarar av valutaen og at den må styrast med ei armlengdes avstand. Men "make no mistake": Dette er Facebooks initiativ og vil bli styrt av dei.

Desentralitet
Den første overraskinga er kanskje at prosjektet framstår såpass desentralisert som det gjer, i alle fall planane for utviklinga. I første omgang er det eit kontrollert system med inntil 28 utvalde firma som validatorar. Dei har kjøpt seg inn i prosjektet med $ 10 mill. kvar og blir kalla "Founding Members". Målewt er at talet på medlemmer skal aukast til 100 i løpet av lanseringa i første halvår 2020. Vidare er planen at Libra skal desentraliserast ved at alle kan delta i godkjenning og validering. Det skal skje med innføring av Proof of Stake-konsensusmodell, etter modell av Ethereum. I starten brukar Libra konsensusmodellen Practical Byzantine Fault Tolerance (PBFT), ein modell som fungerer i lukka/kontrollerte miljø, men ikkje i opne blokkjedesystem.

Som Bitcoin og Ethereum, har ikkje Libra innebygd identitetshandtering. Men igjen: tru ikkje at Libra blir eit anonymt betalingssystem! Tvert om er det grunn til å tru at overvakingssamfunnet blir utvida endå meir og vil også omfatta kryptobetalingar. Facebook veit alt om eigne brukarar, og dette vil også følgja med når FB-brukarar nyttar Libra.

Blokkjede? Kryptovaluta?
Både 'blockchain' og 'cryptocurrency' er begrep som blir flittig brukte av Facebook for å karakterisera det nye valutasystemet. Men strengt teke er ikkje dette ein blokkjedebasert kryptovaluta som t.d. Bitcoin og Ethereum. Den er heller å rekna som ein stabil-valuta ('stablecoin') og bør heller samanliknast med Tether og liknande system, kontrollerte av enkeltorganisasjonar.

Libra sin verdi skal knytast til eit knippe valutaer ('basket') og ikkje direkte til US Dollar. Det blir på same måte som Det internasjonale pengefondet (IMF) sin SDR - Special Drawing Rights - som også er knytt til dei største valutaene globalt.

Valuta for utviklingsland
Målgruppa for valutaen er først og fremst dei som ikkje har banktenester i dag, såkalla "unbanked". Det er nok like mykje eit retorisk grep som ein realitet, sjølv om det også gir meining forretningsmessig å tilby store massar i utviklingsland høvet til å delta i den globale økonomien.

Teknologien bak Libra minner mest om Ethereum
Libra er bygd på blokkjedeteknologi tilgjengeleg som fri programvare i Libra Core. Det er utvikla eit eige programmeringsspråk, Move, for utvikling av smartkontraktar og elles programmering av blokkjeda.

Teknologien bak Libra ser ut til i stor grad å vera henta frå Ethereum, med bruk av gass ('gas') som drivstoff for utføring av transaksjonar, inkl. smarte kontraktar. Men i Libra-blokkjeda er det eigentleg ikkje blokker, anna enn for optimaliseringsføremål, og problem med blokkstørrelse osv. eksisterer slik sett ikkje.

Som Ethereum, og ulikt Bitcoin, lagrar Libra berre noverande saldo ("state) for kvar kontohavar (Libra-brukar). I Bitcoin er det sentrale prinsippet ubrukte transaksjonar (Unspent Transaction Output - UTXO) og saldoen til kvar brukar (dvs. kvar nøkkel) må genererast ved å setja saman alle ubrukte transaksjonar i denne databasen. UTXO-prinisppet kan synast veldig tungvint samanlikna med saldo-prinsippet i Ethereum og Libra, men har store fordelar. Meir om det i eit eige blogginnlegg.

Nytt PayPal, slik PayPal opprinneleg var tenkt
Libra verkar på mange måtar å ta opp att den originale idéen for PayPal. Det var utvikla som eit desentralisert betalingssystem, men vart tvinga til å sentralisera for å kunna tilfredsstilla reguleringskrav. Libra ser ut til å ta opp att denne idéen, og spørsmålet er sjølvsagt om også dette systemet blir tvinga til meir sentralisering. Dei første kommentarane frå styremakter rundt om, kan tyda på det. Det er ei stor frykt, både hjå styresmakter og i finansverda, for at Facebook/Libra blir eit nytt skyggebank-system ("shadow banking") - altså banktenester på sida av det regulatoriske systemet. Den tyske politikaren Markus Ferber, som også sit i Europaparlamentet, uttalte m.a.:
"Multinational corporations such as Facebook must not be allowed to operate in a regulatory nirvana when introducing virtual currencies,”
Også i USA er politikarar urolege for kva dette kan utvikla seg til.

Trussel for PayPal, stabil-valuta og eksisterande betalingssystem
Libra blir i starten truleg først og fremst ein konkurrent til til PayPal og andre alternative betalingssystem. Med alternative betalingssystem meiner eg system utanfor den tradisjonelle banksektoren.

Også stabil-valuta, 'stablecoin', vil få sterk konkurranse. Libra blir i realiteten ein ny stabil-valuta, og for denne typen valuta er hovudspørsmålet: Stolar du på dei som står bak valutaen? Alle stabil-valuta er sentraliserte og den største utfordringa er om dei har reservar nok til å halda stabil kurs. Dette har heile tida vore det sentrale spørsmålet for Tether, den mest kjende og mest brukte stabil-valutaen. Revisjonsopplegget for Tether har vore, og er, under diskusjon, og det blir framleis stilt spørsmål om oppgitte reservar er reelle. Det hjelper heller ikkje at vekslingstenesta Bitfinex, som er skilt frå valutaen, har "forsynt" seg av reservane. Statsadvokaten i New York har stilt ein del spørsmål til transaksjonane mellom Bitfinex og Tether og saka er ikkje avgjort.

Kva med Bitcoin?
Ein første tanke er kanskje at dette vil slå ut Bitcoin. Men det kan fort visa seg at effekten blir den motsette. Mest truleg vil Facebooks oppstart av Libra bli eit løft for Bitcoin og ordinære kryptovalutaer. Her er nokre av grunnane til det:

  • Facebook vil med Libra læra store mengder nye brukarar om kryptovaluta - det vil bli verdas største opplæringsprogram for kryptovaluta!
  • Begrepa 'kryptovaluta' og 'blokkjede' får eit "godkjent"-stempel når ein aktør som Facebook står bak
  • Dei som skaffar seg ei Calibra-lommebok med Libra-myntar, vil fort sjå at andre kryptovalutaer (som bitcoin) stig i verdi medan Libra står i ro. Det vil freista mange til å kjøpa bitcoin for libra
  • Det vil bli mykje enklare å kjøpa bitcoin og andre kryptovalutaer når ein først har ei kryptolommebok med libra

Det som er heilt sikkert, er at dette blir spennande å følgja framover!


mandag 27. mai 2019

Nytt Bitcoin-kurs til hausten

Som nemnt i forrige blogginnlegg, blir det nytt Bitcoin- og blokkjedekurs ved Høgskulen på Vestlandet (HVL) til hausten. Påmeldingsfristen er 1. juni og interesserte kan senda melding til Torbjørn Årethun, Høgskulen på Vestlandet (torbjorn.arethun@hvl.no) eller meg (sol@vestforsk.no), så ordnar me "papirarbeidet" seinare, dvs. sjølve søknaden i opptakssystemet.

mandag 13. mai 2019

"Blokkjede, ikkje Bitcoin"

Dersom tittelen samsvarer med oppfatninga di av Bitcoin og blokkjedeteknologi, bør du melda deg på kurset «Bitcoin, blokkjedeteknologi og den digitale økonomien» ved Høgskulen på Vestlandet (HVL). Dersom du ikkje forstår noko av tittelen, bør du også melda deg på :)

Kurset «Bitcoin, blokkjedeteknologi og den digitale økonomien» vart starta opp hausten 2018 og 60 studentar fullførte. Kurset er på 7,5 studiepoeng og vil i årets utgåve ha eksamen med ordinær karakterskala (A – F). Kurset er det første i sitt slag her i landet, og HVL har difor teke ei leiarrolle med tanke på utdanning innan kryptovaluta og blokkjedeteknologi. Utgangspunktet for kurset er at for å forstå blokkjedeteknologien, må du forstå Bitcoin.

Når eg skriv at utsagnet «Blokkjede, ikkje Bitcoin» er problematisk, er det fordi det er ei kraftig undervurdering av Bitcoins betydning. Bitcoin er «alle blokkjeders mor», men meir enn det er det også den viktigaste kryptovalutaen og den valutaen som har det beste og sikraste fundamentet. Sterk påstand? Ja, og den både kan og bør diskuterast, og det er også ei viktig side ved kurset.

Men kan me ikkje berre ta bort (krypto-)valutaen og realisera potensialet i blokkjedeteknologien utan? Det er her mange går seg vill i teknologien. Tek du bort valutaen, tek du bort den delen som gjer at ei blokkjede kan vera open for alle og på alle måtar. Då blir motspørsmålet fort: kva er det som skil den kontrollerte blokkjeda frå ein (distribuert) database? Dette skal vi diskutera på kurset og forhåpentlegvis bli klokare på.

Kurset er Bitcoin-sentrert, og ein grundig gjennomgang av originaldokumentet «Bitcoin – A Peer-to-Peer Electronic Cash System» utgjer ein viktig del av innhaldet. Bakgrunnen for dette er at dersom ein forstår dette dokumentet, og korleis Bitcoin fungerer, då forstår ein blokkjedeteknologien generelt. Og ikkje minst forstår ein den viktige skilnaden mellom opne og lukka/kontrollerte blokkjeder.

Info om kursethttps://hvl.no/studier/opptak/opptak-til-enkeltemne/enkeltemne-campus-sogndal-og-forde/bitcoin-blokk-kjedeteknologi-og-den-digitale-okonomien/

Påmelding til: Underteikna Svein Ølnes (sol@vestforsk.no) eller Torbjørn Årethun (torbjorn.arethun@hvl.no)

Frist: 1. juni (for deltakarar utanfor HVL)

Dette innlegget står også på Kryptografen.

fredag 12. april 2019

Proof of Work, Proof of Stake, Proof of Proof



"Proof of Work" i praksis (foto: Åsa S. Ølnes)
Det er elles Nicolajs stødige hand som fører brikken på plass :)
Bitcoin var ein revolusjon på 9 sider. Men revolusjonen var ikkje blokkjedeteknologien i seg sjølv, men konsensusmodellen. Det store spørsmålet i distribuerte system er korleis ein skal bli einige om kva som er rett tilstand. Dette hadde forskarar og utviklarar grunna på i fleire tiår utan å komme til eit svar. Bitcoin viste seg å ha svaret i praksis, om ikkje teoretisk.

Når det sentrale leddet blir teke bort og ein står att med likeverdige nodar ("peer-to-peer", P2P) blir det eit problem kven som skal bestemma. Alle skal jo bestemma, men korleis? La oss sjå på alternativa:

1. Avstemming
Den første tanken er truleg at me må ha ei avstemming blant deltakarane (nodane) i nettverket. Det høyrest jo fornuftig ut. Men det er eit problem, eit alvorleg problem: korleis sikra at ein node berre har ei stemme? På nettet er det dessverre lett å juksa med stemmegiving, og på fagspråket blir det kalla eit Sybil-angrep. Namnet kjem av ei bok, Sybil, som handla om ei kvinne med diagnosen splitta personlegdom (schizofreni).

Det er altfor lett "å modellera" schizofreni på nettet. DOS og DDOS (Denial of Service/Distributed Denial of Service) er stjerneeksempla på Sybil-angrep. I blokkjedesamanheng ville det vera lett å mønstra ein millionhær til å stemma for ein enkelt aktør.

2. Peika ut ein ansvarleg
Ved første augnekast ser det jo ut som me er tilbake til den sentrale modellen der ein aktør er ansvarleg for godkjenning, den tiltrudde tredjeparten. Men kva om me peiker ut den ansvarlege på ein tilfeldig måte? Eit problem er at datamaskiner og tilfeldig utveljing er ein dårleg kombinasjon. Datamaskiner er deterministiske, ikkje stokastiske (tilfeldige), av natur. Det er veldig vanskeleg å simulera ekte tilfeldigheit på datamaskiner.

3. Lotteri for å velja ansvarleg
Dersom me følgjer tanken om å peika ut ein tilfeldig ansvarleg og kombinerer det med eit lotteri, er me på veg mot hovudidéen bak Nakamoto-konsensus, dvs. konsensusmodellen i Bitcoin. Men korleis få til eit 100 % tilfeldig lotteri? I Bitcoin er det Proof-of-Work (PoW) som er metoden. Den går ut på å måtta bevisa ein arbeidsinnsats, derav namnet, for å kunna delta i lotteriet. Arbeidsinnsatsen i Bitcoin er bruk av energi til å løysa eit matematisk problem. Som i eit lotteri vil sjansen til å vinna auka med innsatsen; til fleire lodd, til større sjanse. I PoW er det din del av samla ressursinnsats som tilsvarer mengda av lodd. Det er ingen snarvegar i dette lotteriet, den einaste måten du kan delta på, er å skaffa deg utstyr og setja i gang og rekna.

PoW i Bitcoin brukar mykje energi, med god grunn. Det er mengda energi som avgjer kor sikker blokkjeda er. I motsetnad til det som ofte blir fortalt, er ikkje ei blokkjede sikker i seg sjølv. Ei open blokkjede må ha ein sikkerheitsmodell; enten PoW eller ein annan modell. Kostnaden med PoW kan samanliknast med prisen på eit lodd. Dersom lodda var veldig billege, ville det vera enkelt å kjøpa opp store delar og dermed sikra store vinnarsjansar. I blokkjedesamanheng vil det vera det same som eit 51 %-angrep. Den som kontrollerer meir enn 50 % av rekneressursane i ei PoW-blokkjede, kontrollerer i praksis blokkjeda og kan gjennomføra dobbel bruk av kryptopengar ("double spending"). At dette ikkje berre er teoretisk, har me sett fleire eksempel på, seinast har det skjedd med Ethereum Classic.

Andre konsensusmekanismar
Proof of work (PoW) er den vanlegaste sikkerheitsmetoden, men det finst også andre.

Proof of Stake (PoS)
Energibruken blir ofte brukt mot Bitcoin og andre PoW-system, og den alternative metoden Proof of Stake blir ofte halden fram sidan den krev ikkje bruk av energi. I PoS satsar du kryptobehaldninga di mot å få lov til å lagra ei ny blokk og få godtgjersle for det arbeidet. Du set kryptovalutaen din inn på sperra konto, og får tilbakebetalt saldoen pluss godtgjersle for arbeidet viss alt går rett for seg. Dersom du derimot prøver å lura systemet, mistar du heile depositumet. Det er altså pisk og gulrot som er grunnlaget for metoden.

Problemet med PoS, og avartar som DPoS (Delegated PoS), er at sikkerheitsmodellen er internalisert i systemet i motsetnad til PoW som er eksternalisert. I PoS-system skjer alt innafor kryptosystemet og metoden er ikkje avhengig av eksterne variablar. Det har både fordelar og ulemper. Ulempene med PoS er framfor alt det som blir kalla "nothing at stake". I ei PoW-blokkjede vil det ikkje lønna seg å splitta blokkjeda (hard fork) fordi du må velja å delta i ei av greinene, du kan ikkje bruka ressursane dine på begge. I ei PoS-blokkjede kostar det ingenting å følgja begge (alle..) greinene og det kan få store følgjer. I tillegg har PoS-system ei svakheit ved at nye brukarar i systemet ikkje kan vita sikkert at dei er på den rette blokkjeda. Ein ny brukar kan bli servert ei "falsk" blokkjede og har ikkje mulegheit til å sjekka om den er rett. I ei PoW-blokkjede vil kjeda med den høgaste samanlagde vanskegraden vera den rette, og ein ny brukar kan lett sjekka dette på eiga hand.

Det er også ei stor ulempe at det er nærmast kostnadsfritt å regenerera ei PoS-blokkjede frå starten av, i sterk motsetnad til PoW. I ei PoW-blokkjede som Bitcoin er det ingen snarvegar; om du vil prøva å regenerera historia, med din eigen vri, må du tilfredsstilla den samla vanskegraden, i tillegg til at du må halda følgje med nye blokker. Det er ei nærmast umuleg oppgåve. PoS-blokkjeder kan derimot omskrivast utan kostnad sidan det ikkje er nokon vanskegrad og det berre er snakk om å stilla til disposisjon eit depositum.

PoS-blokkjeder må difor som oftast kombinerast med andre sikkerheitsmetodar.

Proof of proof (PoP)
Bitcoin har ekstremt god sikkerheit, kanskje i overkant kan ein hevda. Tenk om Bitcoins sikkerheits-overflod kunne brukast av andre blokkjeder! Det er det dei har tenkt dei som har lansert Proof of proof. Det finst andre måtar å nyttiggjera seg Bitcoins styrke, mellom anna "merge mining" der dei som "grev" i Bitcoin-samanheng samtidig utfører eit reknestykke for den andre blokkjeda/kryptovalutaen.

PoP går ut på å bruka Bitcoin-blokkjeda til å publisera øyeblikksbilete av eiga blokkjede, såkalla sjekkpunkt. På den måten vil dei hindra at eiga blokkjede blir reorganisert til eit tidspunkt før det publiserte sjekkpunktet. Det ligg utfordringar også i denne metoden, m.a. korleis handtera ei splitting av Bitcoin-kjeda, noko som har skjedd og sikkert vil skje igjen.

Blokkjeda/systemet VeriBlock har spesifisert ein metode som skal ta hand om slike situasjonar. Idéen bak VeriBlock er at i staden for at mange blokkjeder skal bruka Bitcoin uavhengig av kvarandre for publisering av sjekkpunkt, kan dei bruka VeriBlock som så publiserer stillbilete av si blokkjede til Bitcoin. VeriBlock blir altså ei proxy-blokkjede for Bitcoin.


søndag 31. mars 2019

Ross Ulbricht og Silk Road

Ill. henta frå "Silk Road - The Untold Story" i Wired 
Saka om Silk Road er som eit manus for ein spenningsfilm, og den filmen vil ganske sikkert bli laga. Men hovudpersonen Ross Ulbrict får neppe sjå den. Han vart dømt til to ganger livstid + 40 år (!). Og i USA "leikar" dei ikkje fengsel, der er dommen bokstaveleg. Det er med andre ord ein slags dødsdom - evig liv i fengsel.

Silk Road
Silk Road var ein marknadsplass på nettet for ulovlege (og lovlege!) varer. Mesteparten av omsetninga var narkotika i ulike former, og nesten all handel vart gjort med bitcoin. Silk Road var på mange måtar Bitcoins "killer application". Ross Ulbricht, aka "Dread Pirate Roberts", var sentral i oppbygging og drift av tenesta, i alle fall i følgje dommen. Etter eit møysommeleg detektivarbeid vart han pågripen på eit bibliotek i San Francisco i 2013. det var avgjerande å pågripa han medan han var pålogga, difor var det litt av eit opplegg. Heile historia kan du lesa i Wired - den er ytterst fascinerande ("Silk Road - The Untold Story").

2 x livstid + 40 år
Så langt historia om Silk Road og arrestasjonen av Ross Ulbricht. Saka er komplisert og til meir som kjem fram, til meir merkeleg verkar dommen mot han. 2 x livstid + 40 år er ufatteleg strengt og er vanlegvis dommar ein berre ser i samband med seriemordarar, leiarar av mafia-gjengar, leiarar av store narkotika-kartell og liknande. Kva var grunnen til den strenge straffa?

Gjenopptaking avvist
Lyn Ulbricht, mor til Ross, har kjempa ein utrøytteleg kamp for sonen for å få teke opp att saka. Det siste kravet om gjenopptaking vart avvist av høgsteretten nyleg, og det er dermed sett stopp for denne saka i domstolane. Den einaste sjansen for at Ross Ulbricht kan komma ut av fengsel, er no gjennom ei benåding.

Det er vanskeleg å forstå når ein ser kva som har komme fram og høyrer korleis saka vart ført mot RU. Han vart dømt for medverknad til omsetjing av narkotika, noko som ganske sikkert er rett. Men han vart også dømt som "kingpin", dvs. hovudpersonen i ein kriminell gjeng. Det er eit uttrykk som vanlegvis blir brukt om mafia-bossar, leiarar av narkotika-kartell m.m. og vanskeleg å sjå kan vera tilfelle her. Det vart også trekt fram av dommaren i saka at RU skal ha betalt personar for å utføra likvideringar. Det er viktig å understreka at han ikkje vart dømt for det, og det var heller ikkje med i den endelege tiltalen. Kvifor dommaren valde å bruka det i rettsaka kan ein jo lura på.

Mykje rart..
To FBI-agentar involverte i avsløringa av RU vart seinare avslørte då dei hadde forsynt seg med bitcoin frå Silk Road. Den eine av desse var eit av hovudvitna i RU-saka. Det er også vist at nokon logga seg inn som 'admin' på Silk Road-tenesta etter at RU var arrestert. Dette har heller ikkje vorte etterforska vidare.

Bitcoin var hovudfienden
Lyn Ulbricht er klar på at hovudgrunnen til den urimeleg strenge straffa var at styresmaktene ville stoppa Bitcoin. Med RU og Silk Road skulle det statuerast eit eksempel som fekk interesserte i bitcoin til å tenkja seg om, og også ei årvaring til dei som leika med idéen om liknande marknadsplassar som Silk Road. At det har dukka opp mange liknande stader etterpå, viser at det ikkje har hatt særleg effekt.

Kriminalpolitikken i USA
Lyn Ulbricht er sjølvsagt ikkje objektiv i denne saka, det skulle berre mangla, men det er likevel god grunn til å lytta til det ho seier. Ho ønskjer i tillegg til å få sonen ut av fengsel, også å setja søkjelyset på den meiningslause kampen mot narkotika som USA fører, og kriminalpolitikken generelt. Over 60 % av dei innsette i USA har narkotikadommar. Og USA som har 5 % av folketalet i verda, har 20 % av dei fengsla i verda. Det er ikkje noko nytt i dette, men det gjer inntrykk å høyra ho fortelja om både dette når det blir sett i samanheng med fengslinga av Ross Ulbricht.

Høyr historia på podkast
Eg tilrår sterkt å høyra Peter McCormack sine intervju med Lynn Ulbricht i podkasten "What Bitcoin Did". Podkasten inneheld også mange episodar om sjølve saka (dei har eg ikkje høyrt). Om du vil støtta Lynn i arbeidet hennar, kan du gå inn på https://freeross.org

Her er intervjua med Lyn Ulbricht:

https://letstalkbitcoin.com/blog/post/what-bitcoin-did-27-an-interview-with-lyn-ulbricht

https://www.whatbitcoindid.com/podcast/the-supreme-courts-denial-of-ross-ulbrichts-petition-with-lyn-ulbricht