onsdag 10. mai 2017

Det famøse Fjord1-salet

Det gamle flagget til Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane.
Då Fjord1 valde å vraka flagget og erstatta det med eit nytt,
skapte det mykje protestar.
Per Sævik og Havila kan le heile vegen til banken etter at Sogn og Fjordane fylkeskommune ga han nærmare 1 mrd. kroner i rabatt på aksjane dei selde. Salet av aksjar i Fjord1 har vore eit mareritt for fylkeskommunen frå start til slutt . Korleis dette kunne skje, bør innbyggjarane i fylket få innsyn i.

Salet OK, men ikkje prosessen
Salet av Sogn og Fjordane fylkeskommune sine aksjar i Fjord1 har det vore relativt brei politisk  semje om, det er ikkje der problemet ligg. Med den utviklinga som har skjedd i transportsektoren dei siste ti-åra, har det vorte meir og meir unaturleg at fylkeskommunen skal eiga eit slikt transportselskap. Kvifor skal det vera ei oppgåve for Sogn og Fjordane fylkeskommune å driva ferjedrift i Finnmark og Rogaland?

Først Torghatten-bom
Problema starta då det politiske vedtaket var eit faktum. Då kunne salet plutseleg ikkje skje raskt nok. Topplønna konsulentar frå Oslo vart hyra inn for å førebu eit sal til Torghatten. Etter å ha svidd av 15 mill. kr (minst), sette Konkurransetilsynet som venta foten ned for det. Det ville truleg berre kosta ein telefonsamtale til Konkurransetilsynet å få ei stadfesting på at dette var daudfødt. Det skal seiast at Torghatten måtte ta rekninga, men likevel..

Per Sævik og Havila-konsernet
Neste etappe var å selja til Per Sæviks Havila-konsern som var minoritetseigar i selskapet etter å ha kjøpt opp Møre og Romsdal fylkeskommune sin aksjepost i det fusjonerte Fjord1-selskapet. Per Sævik hadde tidlegare trua med rettsak om Torghatten fekk kjøpa Sogn og Fjordane fylkeskommune sin aksjepost. Det var fordi han hadde sikra seg ein forkjøpsavtale. Det er ikkje godt å seia kva som hadde skjedd om Konkurransetilsynet ikkje hadde sett foten ned. Då kunne det vorte lange rettsprosessar som igjen kunne resultert i annulering av Torghatten-salet.

Fylkestinget godkjende samrøystes salet av Fjord1-aksjane til Havilafjord AS 17. august 2016. Då hadde selskapet bak seg følgjande driftsresultat (før skatt):

2013: 130 mill. kr 
2014: 186 mill. kr
2015: 248 mill. kr
EBITDA (driftsresultat før avskrivingar) var meir enn det dobbelte desse åra. Saman med stor ordreinngang burde det ikkje komma som noka overrasking at børsintroduksjonen auka verdifast-setjinga monaleg. Og sjølv om det ikkje hadde vorte børsnotering, ville ein klausul i avtalen ikkje ha kosta fylkeskommunen noko.

Aksjerabatt til 1 mrd. kr!
Per Sævik fekk til slutt kjøpa aksjane i Fjord1 der selskapet sin totalverdi vart vurdert til 1,8 milliardar kroner. Sævik lufta alt under møte med politikarar og administrasjon at ei børs-notering kunne bli aktuelt. Det er her det ufattelege kjem inn: Kvifor i alle dagar sikra ikkje fylkeskommunen seg ein høgare pris på aksjane i tilfelle ei børsnotering til ei høgare verdifastsetjing? Ein treng ikkje vera aksjemeklar for å forstå at det både burde og skulle vore med i avtalen med Havila.

Børs-introduksjonen auka verdifastsetjinga til knappe 3 mrd. kr, ein verdiauke på 1 milliard kr. Det betyr at Sogn og Fjordane fylkeskommune sine 59 % av aksjane var verdt 1,8 mrd. kr og ikkje 1 mrd. som dei har avtalt med Per Sævik. Per Sævik har dermed henta inn frå investorane heile milliarden han skuldar fylkeskommunen.

Stela sukkertøy frå småungar
Heile handelen framstår difor i ettertid som å stela sukkertøy frå småungar. Greitt nok at dette er endå eit eksempel på kvifor politikarar ikkje bør driva butikk, men det får vera grenser. Her har dei gitt vekk bortimot 1 milliard av fellesskapen sine midlar; ikkje ulikt det Jeltsin gjorde under privatiseringa i Russland først på 1990-talet.

Fakta må fram!
Dersom det er noko eg ikkje har fått med meg, eller har misforstått, vil eg sterkt oppmoda dei som kjenner saka om å uttala seg. Det har innbyggjarane i Sogn og Fjordane krav på!

Oppfølging i media
Dagens Næringsliv omtalar handelen som "Fergefarsen" i ein leiar onsdag 10. mai. Dei brukar sjølvsagt saka til å argumentera for at eit meir omfattande offentleg eigarskap neppe er lurt. Og denne saka er ikkje akkurat god reklame for at det offentlege skal driva meir butikk..

Jacob Nødseth, lokalpolitikar frå Florø, har også eit lesarinnlegg i DN 11.05.17 med overskrifta "Billegsalg av Sogn og Fjordane" der han går i rette med SP sitt slagord "Nei til salg av Norge" ("men ja til billigsalg av Sogn og Fjordane").

Dag og Tid viar førstesida denne veka (veke 19, 12. - 18. mai) til saka med tittelen "Milliardærens ferjereiser". Journalist Jon Hustad tek for seg saka i artikkelen "Då pengane reiste med ferja".

fredag 28. april 2017

Andreas Antonopolous på Oslo Bitcoin Meetup

Andreas Antonopolous i gang på Bitcoin Meetup
Som nemnt i den forrige bloggposten, stilte Andreas Antonopolous også opp på Oslo Bitcoin Meetup - gratis (dvs. han fekk ein øl..). Det står respekt av slikt, og det er karakteristisk for ekte entusiastar.

Rekordoppmøte
Andreas er Bitcoin-entusiast, ingen tvil om det. Det var rekordstort oppmøte på Bitcoin-møtet i kveld, 70-80 "hard core" Bitcoin-entusiastar, og dei fekk høyra nok eit godt foredrag. Eg har etter kvart høyrt mange meir eller mindre profesjonelle foredragshaldarar, og ofte blir ein skuffa viss ein høyrer dei fleire ganger fordi dei framfører nærmast ordrett den same presentasjonen. Ikkje slik med Andreas. Han varierer tema kva gang og han kunne fortelja at han ofte ikkje veit kva han skal snakka om før like før han går på scena. Det gjer det endå meir imponerande når ein ser at han snakkar uavbrote og med full flyt i 30 - 45 minuttar - utan manus og utan hjelpemiddel av noko slag, berre ein mikrofon.

Bitcoin Governance
I kveld snakka han om styring av Bitcoin, altså governance. Det er eit sentralt tema gitt dei harde diskusjonane som har vore, og er, kring skaleringsspørsmålet for Bitcoin. Andreas la vekt på at Bitcoin ikkje er styrt av ein, eller nokre få utvalde, og heller ikkje av oppnemnde komitéar. Derimot er det eit slags direkte demokrati der ulike grupper har omtrent like mykje dei skal ha sagt og held kvarandre i sjakk. Det er ikkje straumlinjeforma og det er heller ikkje "effektivt", men det sikrar at ikkje særinteresser kan ta styringa. Han var inne på at diktatur sikkert var meir effektivt, og at det fanst samfunn som kunne skryta av at toga var presise. Men det hende også at nokre slike tog gjekk til konsentrasjonsleirar..

Maktfordelingsprinsippet
Andreas meinte at det også i Bitcoin er ei tredeling av makt liknande den me kjenner frå parlamentarismen:

  1. Lovgivande: Utviklarane
  2. Dømmande: Gravarane ("miners")
  3. Utførande (Alle Bitcoin-brukarane og dei som køyrer full node utan å grava)
Han meinte også at mykje av makta var der på grunn av at den ikkje kunne iverksetjast, men framstår meir symbolsk, om lag som eit moderne monarki. Han meinte at gravarane hadde ein slik form for makt. Dersom dei (mis-)brukte makta, ville det gå skikkeleg ille. Men berre tanken på at dei har makta, er nok til å halda systemet oppe og på tå hev.

Skaleringsspørsmålet og Bitcoin Unlimited
Etter ein halvtimes foredrag var det spørsmål & svar, og han tok seg god tid og det vart mange spørsmål. Diskusjonen og spørsmåla kom fort inn på det betente skaleringsspørsmålet, og spørsmålet om Bitcoin Unlimited og å fjerna grensa på størrelse for blokkene. Andreas, som er forsiktig med å velja side i slike vanskelege spørsmål, var krystallklar: Bitcoin Unlimited er eit dårleg forslag framsett med dårleg og ustabil kode. BU vil gi gravarane kontroll over blokk-størrelsen, noko han meinte ville vera livsfarleg for Bitcoin. Det er tre ting gravarane aldri må kontrollera eller få makt over i Bitcoin:
  • Blokkstørrelse
  • Kva slags transaksjonar som skal inn i blokkene (usikker på denne..)
  • Taket på 21 mill. bitcoin
Patrick Murck, tidlegare leiar av Bitcoin Foundation har skrive om blokk-kjedestyring i HBR-artikkelen "Who Controls the Blockchain". Artikkelen tek opp mykje av det same som Andreas tok opp i går.

tirsdag 25. april 2017

Oslo Blockchain Day

Jon Ramvi og Blockchangers (dessverre berre Facebook-side og det giddar eg ikkje lenka til!) arrangerte Oslo Blockchain Day for andre gang (?) og i år var trekkplasteret Andreas Antonopolous, sjølvaste "Mr. Bitcoin". Andreas A. har gjort Bitcoin til levebrød og reiser verda rundt for å halda foredrag om teknologien. Det er første gang Andreas er i Norge og sympatisk nok stiller han også på Oslo Bitcoin Meetup seinare i veka (torsdag 27.04), og det gjer han utan å ta betalt! Ein ekte Bitcoin-entusiast med andre ord.

Bøker og presentasjonar av Andreas Antonopolous
Andreas Antonopolous har skrive den definitive innføringsboka om Bitcoin, "Mastering Bitcoin - Unlocking Digital Cryptocurrencies" og i boka "The Internet of Money" finn me ei samling redigerte presentasjonar av temaet. Han er også å høyra på podcasten "Let's Talk Bitcoin" og har eigen kanal på YouTube der mange av presentasjonane hans er lagde ut.

Bitcoin som disruptiv teknologi
Andreas opna dagen og han skuffa ikkje. Han er er ytterst profesjonell foredragshaldar, utan manus, utan PowerPoint - no nothing, berre tale. Ulikt ein del andre profesjonelle foredragshaldarar eg har høyrt, verkar det ikkje som han held den same presentasjonen to ganger. Sjølvsagt var det mykje kjendt i foredraget hans for ein som har høyrt/sett mange av presentasjonane og høyrt dei fleste LTB-podcastane, men likevel var han flink til å setja det inn i ein relevant kontekst.

Han starta med å snakka om kvifor bruka Bitcoin/blokk-kjede i eit land med så stor tillit til styresmaktene, og kva Bitcoin kunne gjera betre enn t.d. Vipps. Til det siste sa han at Vipps på dei aller fleste områda slår Bitcoin ned i støvlane - og det er typisk for disruptive teknologiar. Dei er i starten eit dårlegare alternativ enn teknologien dei er tenkt å erstatta, men dei peiker fram mot noko som dagens teknologiar ikkje kan realisera. Test-spørsmålet her er "når kan Vipps la deg betala til alle verdas innbyggjarar?". Det kan ein ikkje med Bitcoin i dag heller, men i prinsippet kan ein det, og det er lett å førestilla seg korleis det skal skje.

TCP/IP og blokk-kjede
Han samanlikna også Bitcoin og opne blokk-kjeder med Internett og sa at blokk-kjedeteknologien er som TCP/IP - uinteressant! Det er ikkje TCP/IP som gjer Internett til det spektakulære nettverket det er, men den opne arkitekturen der ein vilkårslaust kan byggja nye applikasjonar. TCP/IP er sjølvsagt viktig, men den kan like godt brukast i eit lukka nettverk (tenk intra- eller ekstranett) som i eit ope. På same måten er det med Bitcoin og blokk-kjede. Det er ikkje blokk-kjedeteknologien som er det sentrale, men den opne og vilkårslause arkitekturen. Blokk-kjeder kan gjerast både lukka og open.

Panel-diskusjon om ICOs
ICO står for Initial Coin Offering og spelar på IPO - Initial Public Offering - som er børsnotering av bedrifter. ICO er spesielt for kryptovaluta og har auka mykje som finansieringsmåte i det siste. Det starta kanskje med Ethereum der ether kunne kjøpast for bitcoin til ein kurs på 2.000 ether pr. bitcoin i slutten av juli 2014. Prisen på bitcoin var den gangen ca. 620 US$, noko som ga ein ether-kurs på $0,3 pr. ether. I dag (25.04.17) er kursen på ether $ 50, så investeringa i 2014 har auka med 16700 %!

Men ikkje alle ICOs gir slik avkasting. Det er gode grunnar til å vera skeptisk til dei mange ICO-tilboda som no kjem. Dei fleste er baserte på Ethereum-plattforma og token-et ERC20. Ein ICO er ein måte å finansiera oppstart av ei bedrift, og liknar på aksje-utviding (equity), lån og dugnadsfinansiering (crowdfunding). Den er i gråsona når det gjeld regulering, og slepp unna førebels fordi det ikkje er snakk om eigardelar i ei bedrift. ICO-avtalane er også utstyrte med små skrift som understrekar dette.

Paul Puey (Airbitz) i panelet understreka at innføring av eit token som regel introduserer ein friksjon i systemet. Ein må difor spørja seg om token-et verkeleg er nødvendig for produktet eller tenesta, eller om det berre er oppretta for å henta inn kapital. Han peika også på at det kan bli vanskeleg med ein runde to eller tre dersom ein startar med ein ICO fordi ein då må konkurrera med marknaden og dei tokena som alt er i omløp.

William Rode i Bearingpoint understreka at det er i hovudsak to typar token i ICO:

  1. Protokollbaserte token (der token utgjer ein viktig del av protokollen)
  2. Finansielle token (der token i hovudsak berre har som funksjon å samla kapital)
Han meinte at ein bør vera forsiktig med å investera i den siste typen ICO der token berre er for å samla kapital og elles ikkje har nokon tydeleg funksjon. Det var på linje med Paul Pueys standpunkt at token i utgangspunktet skaper friksjon, og dersom dei ikkje har ein tydeleg plass i protokollen, er eigentleg ein dårleg ide å introdusera dei berre for pengane sin del.

Anthony Lewis har elles eit godt blogginnlegg om ICO der han plasserer det saman med andre finansielle isntrument for å skaffa kapital i ein oppstartsfase.

Paneldiskusjon om blokk-kjede om 5 år
Andreas A. leia til slutt ein paneldiskusjon om kor blokk-kjedeteknologien er om 5 år. Mellom deltakarane var Paul Puey og Vinay Gupta. Gupta hadde også eigne innlegg tidlegare denne dagen, m.a. om "The Internet of Agreements". Han er elles ein kjend figur i blokk-kjedemiljøet og var mellom anna ansvarleg for dugnadsfinansieringa av Ethereum. Andre i panelet var representant for IBM/Hyperledger og Microsoft slik at både opne og lukka blokk-kjeder var representerte.

Det kom ikkje fram noko revolusjonerande nytt i paneldiskusjonen. På spørsmålet om kven av dei tre gruppene brukarar, kommersielle aktørar og styresmakter som ville får størst innflyting på blokk-kjedeutviklinga, peikte fleirtalet på brukarane.


torsdag 23. mars 2017

Pengeoverføring/Remittances som Bitcoins "killer app"

Pengeoverføring mellom privatpersonar i ulike land, såkalla "remittances", vart tidleg peika ut som Bitcoins "killer app". For kor vanskeleg kunne det eigentleg vera å ta rotta på Western Union og MoneyGram med eit system med nær null i gebyr? Ganske vanskeleg, skulle det visa seg. Louis Buenaventura er filippinsk Bitcoin-gründer og har vore med på dette nesten sidan starten. I boka "Reinventing Remittances with Bitcoin - The Bootstrapper's Guide to Bitcoin Remittances" fortel han om problema og mulegheitene med slik forretning.

Last mile
Vanskane som møtte Bitcoin-entusiastane kan kort summerast som "last mile"-problem. Den lettaste delen er å overføra bitcoin mellom to land, t.d. Hong Kong og Filippinane, men problemet er å få pengane fram til mottakaren. Mottakaren er gjerne ein fattig familie langt ute i periferien, utan Internett og utan telefon. Akkurat det siste stemmer kanskje ikkje, dei aller fleste har no mobil-telefonar. Men problemet med å nå fram til mottakaren er like reelt.

Bloom
Louis Buenaventura var med og starta rebit.ph, ei bedrift som skulle overføra pengar til Filippinane frå gjestearbeidarar primært i Hong Kong. Seinare har han gått over til Bloom Solutions, ei bedrift som også driv i pengeoverførings-bransjen.

Bloom har løyst det ved å konsentrera forretningsidéen om nettopp "last mile". Dei tek i mot bitcoin i avsendar-landet (NB! Dei vekslar ikkje), og levererer ut lokal valuta i mottakarlandet Filippinane. Det gjer dei ved å samarbeida med dei mange pante-lånarane i landet. På Filippinane er det nettverket av pantelånarar ("pawn shops") som er ryggrada i finansstrukturen, ikkje bankar. Bloom tilbyr eit API for bedrifter som tek seg av "first mile", og tilbyr eit nettverk for ruting av betalingar til "last mile".

Bloom tilbyr ei laus tilknyting til the Bloom Network for alle som er interesserte. Litt spøkefullt kallar dei konseptet Eastern Union.. Men i motsetnad til dei gamle monopolistiske systema som Western Union og andre representerer, ønskjer Bloom å byggja eit ope nettverk for pengeoverførings-aktørar.

Pengeroverføring/Remittances
Pengeoverføring, som i "remittance", har eit stort volum på verdsbasis. Det er større enn summen av naudhjelp og andre støtteordningar, og er slik sett noko av den viktigaste inntekta for fattige land. Filippinane er nummer tre på lista over dei største mottakarane av slike pengeoverføringar, etter Kina og India. Nokre overføringskorridorar er viktigare enn andre.

På verdsbasis er det rekna med at nær US $600 mrd. blir overførte frå personar i rikare land, til familie og venner i fattigare land. Dei største mottakarlanda er India, Kina, Filippinane og Mexico. Dei viktigaste korridorane, dvs. dei to landa det blir sendt pengar mellom, er USA - Mexico, UAE - India, og USA - Kina.

Fordeler med Bitcoin
Mange av fordelane med bruk av Bitcoin til denne typen overføringar, er opplagde:

  • rask overføring (nær sanntid)
  • mottakar slepp å ha store reserar av dollar eller andre typar kontantar
  • går utanom alle dei vanlege betalingskanalane og -aktørane (som alle skal ha sin del av kaka!)
og kanskje ikkje så opplagt:
  • mykje av overføringane skjer "off-chain" og avstemminga skjer ved ei stor Bitcoin-overføring i staden for fleire hundre små (viktig i desse dagar der gebyra har begynt å bli relativt store)
Ulemper med Bitcoin
  • dårleg utvikla marknad for sal av bitcoin i mottakarlandet (dårleg likviditet)
  • på grunn av det ineffektive ordinære finanssystemet må utbetalingskontora ha eit lager/buffer med lokal valuta, og Bloom i dette tilfellet, må ta ansvar for dette (dette er det same problemet som trad. overføringsaktørar som Western Union har og som gjer pengeoverføringar dyre)
  • i tider med fallande bitcoin-kurs er bitcoin som ei gloheit potet du må kvitta deg med fortast muleg - og det kan vera vanskeleg
BitPesa
I Kenya har mobil-betalinga MPesa hatt eventyrleg suksess og står no for xx av all betaling internt i landet. BitPesa starta pengeoverføring frå andre land, først Storbritannia, og integrerte så bitcoin-overføringa med MPesa-systemet. Etter kvart kjede Safari.com, mobil-selskapet som eig MPesa, seg trua og stengde BitPesa ute. Saka gjekk til domstolane og Safari.com fekk medhald. Det viser problemet med private pengeoverføringssystem, men er ikkje noko annleis enn t.d. systema i Norge. Å få eit bitcoin-basert overføringssystem integrert med Vipps ville heller ikkje bli lett..

Bitspark
Bitspark er ei bedrift som driv pengeoverføring med bitcoin frå Hong Kong og primært til Filippinane og Indonesia. Gjestearbeidarar i Hong Kong sender meir enn $ 800 mill. i løpet av eit år til desse to heimlanda. Sidan målgruppa både for "first" og "last" mile stort sett er lite utdanna personar med lite teknologisk kompetanse, måtte bitcoin gøymast så godt som muleg. Bitspark utvikla difor eit cash-in og cash-out-system der bitcoin berre vart brukt som transportmedium. Dei utvikla også tidleg ein pre-fund-modell der dei berre gjorde bitcoin-avstemming ein gang om dagen. Det skulle visa seg å vera lurt etter kvart som gebyra for bitcoin-transaksjonar steig.

Abra
Abra kallar seg "the Uber of remittances" med ei klar målestjing om disrupsjon. På same måten som alle bileigarar i prinsippet kan bli Uber-sjåførar, kan også alle personar med likviditet til overs, bli Abra-formidlarar.

Abra sin forretningsmodell består av "tellers", dvs. personar som tek i mot kontantar i ein ende av systemet og betalar ut kontantar i den andre enden. Det er eit slags digitalt Hawala-system. På denne måten har Abra unngått godkjenning som betalingsformidlar, dei er berre formidlarar av betalingsformidlarar (!).

Men det ironiske er at Abra har vorte avhengig av lokale, tradisjonelle pengeoverførings-bedrifter, dei som dei i utgangspunktet skulle konkurrera ut!

OKCoin og OKLink
OKCoin er ein av dei største Bitcoin-vekslingstenestene (den største?) og dei ønskjer å bruka US $100 mill. på å subsidiera gebyr for å bruka deira nettverk for pengeoverføring. Dei ønskjer å bli eit nav for alle pengeoverførings-bedriftene i verda og er villege til å "kjøpa" kundane som skal til for å etablera nettverket. OKCoins forretningsmodell er som eit slags SWIFT for pengeoverføring. Det er bitcoin som skal brukast til avstemming av overføringar mellom land. 

Western Union
Korleis møter så Western Union og andre tradisjonelle betalingsformidlarar den nye bitcoin-baserte konkurransen? WU har integrert betalingssystemet med chat-verktøy som WeChat og Viber. Men gebyra er framleis høgare enn for bitcoin-transaksjonar. Gamle synder er vanskelege å bli kvitt, og tung og dyr infrastruktur er også vanskeleg å bli kvitt.

Status for Bitcoin og pengeoverføring
Etter ein første euforisk fase har Bitcoin-industrien på dette området fått bakkekontakt, særleg med "last mile", og har bedriftene har utvikla forretningsmodellar som på ulike måtar prøver å møta desse utfordringane. Bitcoin-baserte pengeformidlarar tek gradvis større marknadsandeler, og for betlingsoverføringar til Filippinane reknar Louis Buenaventura med at dei no har 20-30 % av den totale overføringa. 

Bitcoin og kryptovaluta er framtida for pengeoverføring mellom land. Det tek berre litt lenger tid enn første tenkt.

mandag 13. mars 2017

Nyttig forsking?

Niels Henrik Abels arbeid har fått
stor betydning - 200 år etterpå!
Nytten av forskinga har vorte stadig meir sentralt, og særleg er det EU-forskinga si vekt på "impact" som har fått gjennomslag. Men kva er nyttig? Og når skal det vera nyttig? Dersom me ser oss blinde på umiddelbar nytte, er det ei farleg utvikling.

Niels Henrik Abel (1802 - 1829) leverte forsking som ikkje kom skikkeleg til nytte før nærmare 200 år etter gjennombrotet. Arbeidet hans med eigenskapane til elliptiske kurver er no grunnlaget for det meste av digitale signaturar (Elliptic Curve Digital Signature Algorithm - ECDSA). Det er mellom anna signatur-metoden brukt i Bitcoin og i mange andre løysingar.

Då Abel presenterte arbeidet med elliptiske kurver, fekk det ingen praktisk betydning. Først med oppdaginga av at elliptiske kurver kan brukast til å generera nøkkelpar, privat og offentlege nøklar, i samband med asymmetrisk kryptering, fekk dette arbeidet konkret nytte.

I krypteringssamanheng er det elliptiske kurva til tredjegradslikninga y2 = x3 + ax + b som blir brukt. Likninga har uendeleg tal løysingar uansett kva verdiar som blir valde for a og b, og det blir utnytta i kryptografisk forstand.

Niels Henrik Abel var eit matematisk geni som dessverre ikkje vart meir enn vel 26 år. Vel er matematikarar flest mest produktive i unge år, men Abel hadde nok mykje ugjort før han måtte forlata denne verda. Likevel fekk han sett kraftige spor etter seg, og den franske matematikaren Charles Hermite sa at "Abel has left mathematicians enough to keep them busy for five hundred years".

Arbeidet med elliptiske kurver er viktig, men Abel er mest kjend for å vera den første som viste at generelle femtegradslikningar ikkje kan løysast med vanlege rekningsartar (addisjon, subtraksjon, multiplikasjon, divisjon og rot-uttrekk).

Abel-prisen vart etablert av Stortinget i samband med 200-årsdagen for Abels fødsel, i 2002. Prisen er tenkt som ein Nobel-pris innan matematikk, sidan det ikkje finst ein slik. Prisen blir delt ut årleg av Det Norske Videnskaps-Akademi. Abel-prisen er kanskje ikkje fullt på høgde med Fields-medaljen, men er likevel ein av dei mest prestisjefylte matematikk-prisane som finst. Den siste som har fått prisen (2016) er Andrew Wiles. Han fekk prisen for løysinga av Fermats siste teorem. Der Abel-prisen blir delt ut årleg, blir Fields-medaljen berre delt ut kvart fjerde år.

Det er Yngve Vogt, Universitetet i Oslo, som har skrive ein artikkel om Abel sine teoriar i UiO sitt tidsskrift Apollon.

søndag 5. mars 2017

Dieselgate

Det tyske bil-magasinet auto motor und sport har ei samanfatning av VW sin Dieselgate-skandale, i "Chronik eines Skandals". ams er det leiande tyske bil-magasinet og bil-industrien er Tysklands stolte område. Det har difor gjort eit enormt inntrykk på tyskarane at dette enorme jukset var muleg.

EA 189 - Clean Diesel
Det starta med utviklinga av dieselmotoren EA 189, ein motor som skulle tilfredsstilla dei strenge avgasskrava frå USA. Den såkalla "Clean Diesel"-strategien EA 189 representerte, var difor svært viktig for VW-konsernet. Det vart likevel fort klart for ingeniørane at dei ikkje klarte å få motoren til å tilfredsstilla dei tøffe krava til avgass, og Defeat Device vart difor naudløysinga. Den vart innført i all hemmelegheit mellom 2006 og 2008.

Defeat Device
Defeat Device var eit dataprogram som sørga for å redusera utslepp av skadelege avgassar (særleg NOx) under testing. Programvara slo inn under test, men vart kopla ut under normal køyring.

I 2014 kom ein studie frå det amerikanske International Council on Clean Transportation (ICCT) som synte at enkelte VW-modellar hadde langt høgare utslepp av farlege avgassar under vanleg køyring enn det testresultat elles viste. VW prøvde i dei følgjande 18 månadene å avleda merksemda om differansen mellom offisielle testresultat og resultata frå ICCT. Dei skulda på tekniske og mekaniske problem.

Game over i 2015
Men i mars månad 2015 var det ikkje muleg med meir uthaling og utanomsnakk. VW måtte innrømma at dei hadde juksa med testresultata ved å ta i bruk eit dataprogram. Aksjekursen raste med ein gang og verdiar for meir enn 20 mrd euro forsvann på nokre få dagar.

Toppleiinga kasta
Ut over 2015 begynte hovuda å rulla i konsernet og konsernsjef Martin Winterkorn måtte trekkja seg i september. Store delar av toppleiinga i VW, både i Tyskland og USA måtte gå, eller vart permitterte. Oliver Schmidt, leiaren for miljø (Umvelt- und Ingenieurbüro) vart fengsla og har ein tiltale med ei maksimal strafferamme på 169 år! (i USA, sjølvsagt). Den tidlegare Porsche-sjefen Mattias Müller vart ny konsernsjef etter Winterkorn.

185 mrd. kr i kostnader
Totalt har Dieselgate kosta VW-konsernet 20,7 mrd. euro (rundt 185 mrd NOK). Det er eit enormt beløp, mellom 1/5  og 1/6 av det norske statsbudsjettet! Men så er VW ein av dei største bilprodusentane i verda, ja faktisk den største i 2016 med 10,3 mill. bilar. Dei fekk eit lite tilbakeslag i 2015, men i fjor kom dei altså tilbake. Krisa vart dermed mindre enn spådd. Det var enkelte som meinte at Dieselgate kunne bli undergangen for VW, men slik vart det ikkje.

Vil sitja i
Men sjølv om VW har klart seg gjennom krisa, vil dette jukset hengja ved dei i lang tid framover. Aksjekursen har betra seg etter stupet i mars 2015, men den er likevel langt under nivået før Dieselgate.

søndag 12. februar 2017

Robert Moses - mannen som bygde New York

"The Power Broker" av Robert A. Caro
"Robert Moses was America's greatest builder. He was the shaper of the greatest city in the New World".

Ingen har sett større preg på New York, og kanskje amerikanske byplanlegging i det 20. århundre, enn byråkraten Robert Moses. Han styrte utbygginga i New York i 40 år utan nokon gang å ha vorte demokratisk valt til ein posisjon. Han dreiv nemnleg ikkje med politikk..

Monumental biografi
Robert A. Caro sin monumentale, Pulitzer-prislønna, biografi om Robert Moses, "The Power Broker - Robert Moses and the Fall of New York", kom ut i 1974 og er på ikkje mindre enn 1160 sider (pluss fotnotar, stikkord ++). Eg skal ikkje påstå at eg har lese den, men utdrag frå den. Berre innleiinga av boka er uhyre interessant og gir eit bra samandrag av livet til denne mannen og kva det fekk å seia for utviklinga av New York.  Som tittelen på Caros bok antyder, var det ikkje berre positivt.

1988-1981
Robert Moses var fødd i 1988 av tysk-jødiske foreldre og døydde i 1981, 92 år gammal. Han vaks opp i ein ganske velståande familie der mora var den dominerande krafta (som tilfellet også var i generasjonen før). Robert var nr. to av tre søsken med ein eldre bror og ei yngre søster. Mora la stor vekt på utdanning og valde både gode skular og i tillegg privatundervisning med topp lærarar.

Britisk modell
Robert gjekk vidare til Yale og tok sluttutdanninga, dagens master-nivå, ved Oxford i England. Han vart raskt fascinert av britisk styresett og var frå før veldig interessert i offentleg styring (public service). Den store vekta engelskmennene la på utdanning gjennom eit meritokratisk system, tiltalte Robert Moses. Men skjult i det meritokratiske systemet var ei sjølvforsterkande klassedeling der berre dei rikaste kunne senda barna til prestisjeuniversiteta, og resultatet vart eit elitestyre. Robert Moses såg dette, og likte det. Tilbake i USA fullførte han doktorgraden sin (PhD) ved Columbia University, og avhandlinga hadde tittelen "The Civil Service of Great Britain". Der fekk han gjort greie for sitt syn på offentleg styring og kva som var den beste modellen.

Feilslått karrierestart
Han fekk jobb i New York sin administrasjon i 1914 og begynte med ein gang å arbeida for grunnleggjande reformer for rekruttering og tilsetjing. Rekrutteringa i New York som i andre delar av USA var den gangen i stor grad prega av kjennskap og vennskap, nepotisme ++. Moses ville få bort dette og leggja størst vekt på utdanning, etter den britiske modellen. Han kjempa i tre år for gjennomslag, men vart avfeid og fekk til slutt sparken.

Det følgde sju år med omflakkande tilvære før han i 1924 igjen fekk seg jobb i administrasjonen i New York. Han hadde då lært det viktigaste frå dei tre føregåande åra i administrasjonen:
"Science, knowledge, logic and brilliance might be useful tools, but they didn't build highways or civil service systems. Power built highways and civil service systems."
Først makt, så gjennomføring
Han forstod at utan makt kom han ingen veg, og i den andre perioden i New York-adm. starta han oppbygginga av makt, eit svært vellykka prosjekt som resulterte i at han vart ein stat i staten. Han bygde opp eit imperium der han sjølv var keisar. At det kunne skje i ein offentleg administrasjon, med krav om innsyn og openheit, er ganske uforståeleg. Men det er som kjent vegar rundt det meste.

Med aukande makt sette han i gang omforminga av New York, som var hans store draum og prosjekt. Med den lange pausen mellom første og andre tilsetjing, var han alt 36 år gammal då han begynte på nytt. Men om han starta seint på karrieren sin, avslutta han den seint også: han vart pressa ut av kontoret sitt då han var 80 år gammal! Og då han var 85 år prøvde han på nytt å komma seg inn att!!

Trafikk-årer, parkanlegg, strender, offentlege bygg, damanlegg +++
Lista over byggjeprosjekta hans er imponerande. Han bygde stort sett alt som er av hovud-trafikkårer i New York (expressways), med kryssingar, bruer ++. Han renoverte store område, med hard hand, og bygde opp nye bustadområde. Det er rekna at han flytta eller fordreiv opp mot 500 000 menneske med byggjeprosjekta sine. Trafikkutbygginga med expressways og parkways la til rette for bilen og kom på kostnad av kollektivtilbodet. Det er Robert Moses å takka, eller heller skulda, at New York har så dårleg utbygd kollektivtrafikk i dag. Og ikkje berre New York, Robert Moses var den store inspiratoren for dei fleste arkitektar og byplanleggjarar i hans tid og dermed fekk han stor påverknad også på utforming av andre byar i USA.
Den store ironien i det heile er at Robert Moses aldri fekk førarkort og aldri køyrde bil sjølv!

Sjølv om tittelen på boka til Caro tyder på at Robert Moses var ei ulykke for New York, er biletet meir samansett. Han la til rette for bilen, det er tilfelle, men han bygde også mange parkar og la til rette for at desse kunne brukast langt meir aktivt enn tidlegare planleggjarar hadde gjort. Han var den første som bygde "state parks", store landlege parkar utanfor byen, med tilkomst via "parkways". Han bygde strender på Long Island, han bygde monumentale bygg som Lincoln Center, og han bygde jamvel dammar og kraftstasjonar (St. Lawrence, Niagara).

Rasistiske undertonar?
Men eit godt eksempel på vekslinga mellom gode tiltak og grov urett, er utbygginga av strender på Long Island. Det vart ein ynda utfartstad for mange i byen, men berre dei som hadde bil. Moses sørgde for at trafikk-overgangane vart bygde så låge at bussane ikkje kunne komma fram. Og kven tok buss i New York?

Ikkje politikk
Eksempelet med hindring av kollektivtrafikk, og generell nedprioritering av utbygging av kollektivtilbod i New York, er sjølvsagt politikk så god som nokon. Men det er politikk utført av ein person som ikkje var folkevald, og som heller ikkje underordna seg politisk styresett, men bygde sitt eige sjølvstyrte imperium. Ein viktig del av forteljinga til Robert Moses, og han var nøye med å publisera tankane og meiningane sine i media, var at han ikkje dreiv med politikk:
"Public authorities are outside and above politics"
Han kunne ha rett i at han var heva over politikken og det politiske systemet, men han dreiv i høgste grad med politikk og tok politiske avgjerder. Når ein føresetnad for byggjeprosjekta er at 500.000 menneske må flyttast, er det absolutt politikk. Og når du styrer ei utbygging av ein by slik at bilen blir det dominerande framkomstmiddelet, er det også i høgste grad politiske handlingar. Men med den enorme makta Moses klarte å byggja opp, var det ingen politika som torde utfordra han, og han fekk gjennom planane sine utan protestar.

Sanninga var at Moses kontrollerte eit politisk apparat smurt av pengar; pengar han sjølv kontrollerte.

Finansiering
For å forstå korleis Moses kunne byggja imperiet sitt, er det viktig å forstå skilnaden på Public Authorities og Civil Service. Public Authorities var organisasjonar etablerte for spesifikke oppgåver, som konkrete bru- og vegprosjekt, men som var kontrollerte av Civil Services. Dei opererte i grenselandet offentleg/privat, og var nærmare det me i dag kalla eit offentleg/privat utbyggingsprosjekt.

Eit stort spørsmål er korleis han klart å gjennomføra alle desse prosjekta som til saman kosta milliardar av dollar? Ein viktig del av svaret er at han kontrollerte store inntekter gjennom bompenge-finansiering. Desse brukte han igjen til store låneopptak noko som gjorde at han så å seia skapte sin eigen økonomi. På snedig vis fekk han gjennom endringar i lovene som gjorde at han fekk full kontroll med pengeflyten.

Med den enorme makta han etter kvart skapte, var det få eller ingen som kunne utfordra han. Dei sju ordførarane (mayor) han "tente", vart fort sette på plass om dei prøvde seg. Og jamvel president Franklin D. Roosevelt måtte gi tapt då han prøve å avgrensa Robert Moses' maktposisjon. Moses var heva over dei fleste.

Sjølv svarte han på kritikk med følgjande ord:
"Those who can, build. Those who can't, criticize."
Til slutt rakna imperiet. Det var særleg uheldig økonomisk utvikling i samband med ei stor utstilling/messe. Det kom til slutt fram at tapet kom opp i mot 100 mill. kr, og då kom også det kritiske søkjelyset frå pressa. Pressa, og opinionen elles, hadde vore på lag med Moses heile tida, mykje på grunn av eit velsmurt PR-apparat frå Robert Moses imperium. Og resultata av byggjeprosessane talte for seg sjølv. Arkiva til byplanleggjaren var heller ikkje tilgjengelege, også ein viktig grunn til at kritikken stort sett var fråverande.

Robert Moses mot Ole Singstad
For nordmenn er den historia om Robert Moses og den geniale tunnel-ingeniøren Ole Singstad spesielt interessant. Han var fødd på Singstad gard i Sør-Trøndelag og studerte til (sivil-)ingeniør i Trondheim. I 1905 flytte han til USA. Singstad arbeida i the Tunnel Authority som ekspert på planlegging og bygging av tunnelar, og i 1950 hadde han bygd fleire undervass-tunnelar enn nokon annan i verda. Han var kort og godt verdas beste tunnel-ingeniør, noko Norge seinare har vidareført sidan me framleis er blant dei beste tunnelbyggjarane.

Men Ole Singstad skulle få oppleva at å komma på kant med Robert Moses, var farleg. Den første trefninga skjedde i samband med bygging av tunnelen Brooklyn-Battery Crossing. Det var ikkje tunnelen som provoserte Moses, sjølv om han gjerne kunne tenkt seg å kontrollera den delen også, men dei to bruene som også var ein del av prosjektet. Det var meir enn han kunne tola! Ole Singstad var arkitekten bak prosjektet og i klinsjen som følgde tapte faktisk Robert Moses.

Men Robert Moses var ikkje ein mann som let slike nederlag skje utan vidare. Viss han først la nokon for hat, og det var ikkje få, gløymde han dei aldri. Slik skulle det også gå med Ole Singstad. Men først tok Moses ei slags barnsleg hevn ved å kunngjera at eit akvarium og eit gammalt fort som låg i Battery Park, skulle rivast. Dette var populære besøksmål og skapte stort oppstyr. Moses' bakgrunn for rivinga var ikkje noko anna enn rein hevn. Han forsvarte seg med at tunnelarbeidet ville skada dei alt dårlege bygningane, noko som vart tilbakevist av the Tunnel Authority. Akvariet vart rive, men fortet vart berga i siste liten.

Men dette var berre starten for Robert Moses i kampen for å eliminera Ole Singstad. Han sette alt inn på å få overtaket i the Tunnel Authority og greidde etter kvart å plassera sine menn inn i styret slik at han til slutt kontrollerte det og fusjonerte det med Triborough Bridge Authority; kjerneverksemda i imperiet. Og Ole Singstad vart sjølvsagt fråteken alle oppgåver. Tunnelsystemet han hadde planlagt vart gjennomført identisk med planane. Moses gjorde nokre endringar på Singstad sine planar, med det resultatet at det vart lekkasjar i tunnelen. Han måtte så gå tilbake til originalteikningane og retta det opp med det Singstad opprinneleg hadde planlagt. I dei neste 30 åra sat Ole Singstad på kontoret sitt og såg ut over området han sjølv hadde planlagt, utan mulegheit til å delta i noko byggjearbeid.

Den gamle løva mot den unge
Etter den fiaskoen med utstillinga og det store underskotet, var Moses open for kritikk også frå politisk hald. For første gang på over 40 år var det muleg å kritisera keisaren, og det vart muleg å utfordra makta hans. Den unge og ambisiøse nye borgarmeisteren John V. Lindsay såg at Moses kontrollerte store verdiar og at han sjølv ikkje fekk gjort stort utan å få kontroll over pengestraumane. Han prøvde difor å føreta ei omorganisering av etatane Moses kontrollerte, og særleg pengekjelda Triborough Bridge. Triborough Bridge var kjernen i Moses' imperium og sørgde åleine for rundt $ 30 mill. i årlege inntekter. Med denne pengestraumen som sikkerheit kunne Moses utferda obligasjonar til bankane og mangedobla beløpet som grunnlag for nye investeringar. På høgda si hadde Moses mange andre inntektskjelder også, og han kontrollerte ikkje mindre enn 12 etatar/styre som kvar genererte inntekter.

Juvelen Triborough Bridge
Mot slutten hadde han berre Triborough Bridge igjen, og Lindsay gjekk til angrep ved å føreslå ei samanslåing av denne etaten med andre transportområde til eitt stort transportselskap i byen. Det var den gamle, såra løva mot den unge løva. Lindsay trudde det ville gå greitt å kvitta seg med ein 78 år gammal mann, men der tok han skammeleg feil. Moses mobiliserte maktapparatet, der ikkje minst bankane og fagforeiningane var viktige støttespelarar, og knuste Lindsay sine planar. Det vart eit ydmykande nederlag for borgarmeisteren.

Den siste kampen
Men han møtte sterkare motstand enn borgarmeisteren. Guvernøren i New York, Nelson Rockefeller, hadde spelt på lag med Moses lenge. Men også han såg at inntektsstraumen frå Triborough Bridge var essensiell for å finansiera nye investeringar i den elles økonomisk svake staten og byen. Han la også planar om samordning av Triborough Bridge med resten av transportområdet. I starten var Moses sjølvsagt mot planane, men let seg overtala til å støtta dei mot ein lovnad om at han skulle få ein sentral plass i den nye organisasjonen; enten som president eller som adm. dir.

Bankane som obligasjonseigarar, både kunne og burde ha stoppa fusjonen fordi det sette deira eigne lån i fare. Men Chase Manhattan var talsperson for obligasjonseigarane og største eigar der var David Rockefeller. Nelson Rockefeller tok eit møte med broder David Rockefeller og dermed var fusjonen klarert. Robert Moses fekk ikkje den leiande rolla han var lova, men fekk tilbod om å bli rådgivar for den nye organisasjonen. Det var ydmykande for han, men han hadde ikkje anna val om han ville halda fram, og takka ja og heldt fram til han var 80 år. Men han kjende seg fallen i ryggen av Nelson Rockefeller, og forsåvidt med god grunn. På ei anna side fekk han smaka eigen medisin; ein medisin han hadde vore ivrig utskrivar av i over 40 år.

Sjølv etter at han hadde fylt 80 år hadde han mykje ugjort, og det seier litt om mannen at han prøvde å gjera comeback i administrasjonen då han var 85!

Openheit og innsyn
Lærdommen av denne historia må vera det grunnleggjande behovet for innsyn og openheit, og at sterke menn (det er oftast menn) blir haldne under oppsikt slik at dei ikkje får misbruka makt. Men det vil også vera feil å underslå alt det som var bra med Robert Moses' innsats. I starten brukte han makta til å gjennomføra visjonane sine om moderne byplanlegging, om lag som Hausmann i Paris og Europa elles. Men makt korrumperer som kjent, og all makt korrumperer fullstendig. Etter kvart vart makt i seg sjølv eit mål, og ikkje berre eit middel. Det er då det for alvor kan gå galt.