Astor Piazolla 100 år

Med Astor Piazolla i bakgrunnen tek musikarar og dansarar
i mot ovasjonar frå eit ståande publikum. Per Arne Glorvigen sit 
til venstre for dei tre i framgrunnen.

Fredag 4. november var det konsert i Operaen med Per Arne Glorvigen på bandoneon, som ei markering av 100-årsdagen for den store argentinske bandoneon-musikaren og tango-fornyaren Astor Piazolla. Piazolla var rett nok fødd i 1921, så jubileumskonserten skulle eigentleg ha vore i fjor. Ein fullsett Opera-sal fekk høyra musikk av meisteren Piazolla, tolka av Glorvigen på bandoneon, Atle Sponberg på fiolin, Sverre Indris Joner på piano og Steinar Haugerud på kontrabass. I tillegg var det eit stort strykeorkester med unge musikarar frå Barrat Due. Og ikkje minst vart det eit dansepar frå Argentina og ein sangar også frå Argentina. Konserten var magisk, rett og slett, og den sende tankane til Sandvika kino (!) i 1987 då Astor Piazolla sjølv heldt konsert der med sin Quinteto Nuevo Tango, invitert av Milhoud Guiderk som då dreiv Musikkflekken i Bærum. Det var også magisk; ja, nærmast utanomjordisk.

Bandoneon
Før konserten heldt Olaf Aasland eit interessant foredrag om fenomenet bandoneon og korleis instrumentet vart til. Trekkspel (akkordion) stammar frå eit instrument som blir kalla fritunge. Det er eit metallband ("metall-tunge") som vibrerer ved hjelp av ein luftstraum. Bandoneon er oppkalla etter tyske Heinrich Band som konstruerte instrumentet i 1846. Han var også ein god kremmar og skjønte at "branding" var viktig, og bandoneon vart fort eit populært instrument i Tyskland. Det vart etter kvart etablert mange bandoneon-klubbar (den tidas trekkspelklubb) og det var særleg arbeidarar som fatta interesse for instrumentet. På grunn av dårleg utvikla notelesing vart det utvikla eit eige "note"-system basert på tal, etter knappane på instrumentet. Då slapp nybegynnerar å læra seg notar for å kunna spela bandoneon.

Bandoneonet fann etter kvart vegen til Argentina og vart fort eit sentralt instrument i tangoen der. Heldigvis var det to ting som ikkje følgde med på ferda, i følge Aasland:

1. Det primitive notesystemet
2. Måten bandoneonet vart halde på: I Tyskland heldt dei det på skrå, utan å støtta det på kneet. I Argentina vart bandoneonet halde rett opp og ned og støtta på kneet.

Den spesielle lyden i bandoneon-instrumentet kjem av at tonane er stemde i ein oktav, ulikt andre trekkspel. Me finn det same, og kjenner igjen lyden, frå mellom anna den franske musetten.

Astor Piazolla framfører 'Adios Nonino', eit
stykke til minne om faren. Her ser me også den 
karakteristiske måten bandoneonet blir traktert på.
Bildet er henta frå Youtube:
https://youtu.be/VTPec8z5vdY

Astor Piazolla

vart fødd av italienske innvandrarar til Buenos Aires i 1921. Men alt då Astor var fire år flytta familien til New York. Faren elska argentinsk tango, og Astor fekk eit bandoneon då han var ganske ung. Han lærte seg fort å spela på instrumentet og vart nærmast ei barnestjerne. Han fekk ei lita rolle i ein film med den kjende argentinske tangosangaren Carlos Gardel, og Gardel ville ha med seg 13 år gamle Astor på turné i Sør-Amerika. Foreldra meinte Astor var for ung og sa nei, og bra var det, for flyet til Gardel styrta og alle ombord omkom.

Med oppvekst i Greenwich Village i New York fekk Astor Piazolla sans også for annan musikk enn tango, særleg for jazz. Og han var også interessert i klassisk musikk, særleg Bach.

Då Astor var 15 år reiste familien tilbake til Buenos Aires og han kom etter kvart inn i tangomiljøet og tangoorkestra i byen. Med mange musikalske inntrykk samla frå tida i New York hadde Astor Piazolla trang til å utforska og utvida tangoens relativt strenge grenser, og det var ikkje populært og han vart ofte irettesett av orkesterleiar fordi han tok seg for stor fridom.

Tango Nuevo

Piazolla ønskte å ta tangoen ut frå barar og bordell og til konsertsalar, Han studerte komposisjon samtidig som han spelte i tangoklubbar om nettene. Han etablerte så sitt eige tangoorkester og begynte å skriva musikk som braut med dei ganske strenge rammene for tango. Etter å ha vunne ein komposisjonskonkurranse fekk han stipend til å reisa til Paris for å studera med den kjende Nadia Boulanger, som m.a. hadde undervist Quincy Jones, Aaron Copland og Leonard Bernstein. 

Han viste Boulanger ein del av det han hadde skrive av musikk og ho sa: "Dette er veldig bra skrive..:" og så kom det ein lang pause ... "Her er du som Stravinsky, her er du som Bartok, som Ravel, men eg kan ikkje finna Piazolla i dette!". Piazolla var skamfull og ville helst ikkje fortelja at han stort sett levde av å spela tangomusikk i nattklubbar. Han hadde ikkje lyst til å fortelja at han spelte bandoneon (han fortalde opprinneleg at han spelte piano då han søkte stipendet). Til slutt måtte han spela ein av sine eigne tangoar for ho, og tok handa hans og utbraut: "Din idiot! Det er dette som er Piazolla!"

Det enda med at han kasta alt han hadde skrive dei siste ti åra.

Men heime i Buenos Aires var det vanskeleg for dei tradisjonelle tango-elskarane å akseptera den nye forma for tango Piazolla kom med. Han følte han aldri fekk skikkeleg aksept for Tango Nuevo i heimlandet, og at det var ein kamp heile livet. Og "kamp" var bokstaveleg til tider; på 1950-talet var det rett som det var oppstand og slåsskampar i lokala, og i striden kjerne var Piazolla sjølv. Han var ikkje ukjent med å bruka nevane etter ein tøff oppvekst i Greenwich Village.

KåKånomics 2022

Birk Florian Fischer Magnussen,
leiar av programkomitéen, opnar KåKånomics 2022

KåKånomics 2022 i Stavanger er nettopp avslutta, og med det nærmare 80 ulike arrangement. KåKånomics kallar seg sjølv "Nordens største og morsomste økonomifestival". Eg veit ikkje om det finst andre økonomifestivalar, men uansett er Kåkånomics vel verdt eit besøk. Og ikkje berre for dei som er interesserte i økonomi - her blir økonomifaget diskutert frå mange vinklingar. Frå årets program er krigen i Ukraina sjølvsagt eit viktig tema, men også klimautfordringane, økonomi og filosofi, bitcoin og kryptovaluta, NFT og Metavers, berre for å nemna nokre få tema.

Årets prisvinnar, Erling Røed Larsen, i samtale 
med Hilde Sandvik

Kvart år blir det delt ut ein pris til ein økonom som har utmerka seg over lang tid. Årets prisvinnar var Erling Røed Larsen. Prisen er ein formidlingspris der deltaking i samfunnsdebatten er eit sentralt premiss, i tråd med KåKånomics overordna misjon. ERL er i dag avdelingsleiar ved Oslomet og professor II ved BI. Han var i mange år professor i samfunnsøkonomi ved BI.

Årets klassikar, Friedrich A. Hayek

KåKånomics presenterer kvart år ein klassikar, dvs. ein "klassisk" økonom.  I år var det Friedrich A. Hayek, og han vart presentert av Torbjørn Røe Isaksen.

 Sjølv fekk eg snakka om koplinga Bitcoin og Hayek under tittelen: "Er det på tide å skilja stat og pengar?". Saman med den eminente intervjuaren og programleiaren Terje Torkildsen, snakka me om laust og fast i tilknyting til temaet. KåKånomics er så til dei grader lågterskel, samtidig som det er kunnskapsrike folk i aksjon slik at det ikkje berre blir tomprat. Det er alltid noko å læra, både for dei som presenterer og dei som høyrer på (og stiller spørsmål, ikkje minst).

Vågen i Stavanger, med festvalbåten M/S Sandnes til venstre

Hilde Sandvik, kjent mellom anna for "Norsken, dansken og svensken" hadde live-sendingar kvar dag frå båten M/S Sandnes med ulike gjester frå KåKånomics-programmet. Innslaga hennar kan høyrast på NRK P2:

27.10 (Er Norge en krigsprofitør? Hvordan skal vi få nok å spise i verden når kornmarkene i Ukraina bombes? Og kan Bibelen lære oss om økonomi?)

28.10 (Hvordan ble Storbritannia verdens butler for oligarker? Går det an å leve av sirkulærøkonomi? Hvor sikkert er digitalisering når russerne har stålkontroll over kablene våre? Og bør vi pensjonere oss når vi er førti?)

29.10 (med Kalle Moene, Olav Chen, Helle Stensbak, Eva Grinde m.fl.)

Viss du har sansen for ein kunnskapsbasert festival, er det berre å planleggja KåKånomics 2023. Eg trur eg kan garantera at du ikkje blir skuffa. Stavanger er også ein veldig fin by som arrangementsstad. Små, intime arrangementstader (pubar, kaféar osv.) og kort veg frå det eine arrangementet til det andre.

Baltic Honeybadger 2022 - dag 2

Baltic Honeybadger 2022 var både den vanlege Bitcoin-konferansen, men i tillegg ein del av Riga Bitcoin Week. I tillegg til BH inneheldt Riga Bitcoin Week. Den omfatta "Noob Day" (01.09), "Layer 2 Day" (02.09) og "BTCPay Server Day" 05.09. Her er notata mine frå dag to av BH 2022.

Bitcoin sikkerheitspanel

Douglas Bakkum
Peter Todd
Rigel Walsche
Pavol Rusnak 

Diskusjonen handla mellom anna om sikkerheit i samband med generering av private nøklar/nøkkelsett, og i forlenginga av det om me kan stola på hardware-lommebøker. Når ein privat nøkkel skal lagast må det genererast eit tilfeldig tal (random number generator), og er det noko datamaskiner er dårlege på, så er det tilfeldigheit. Dei er som kjent deterministiske og utfører "ordrar". Er HW-lommebøker opne (dvs. koden)? Og kor mykje kan ein stakkar finna ut sjølv om koden er open?

Diskusjonen dreia seg deretter mot HW-lommebøker med "air-gap", altså lommebøker som ikkje er knytta til datamaskina med kabel (typisk USB-kabel). Enkelte brukar QR-kodar medan andre brukar micro-SD-kort. Spørsmålet er om det siste er så mykje meir sikkert enn ein usb-kabel?

Panelet var elles einige om at auka kunnskap er det viktigaste og at dei fleste feil og problem ofte skuldast brukaren sjølv. "Don't trust your brain" var Douglas' råd - han har utdanning innan nevrovitenskap ;)

Ein annan i panelet sa: "The best way to avoid a five dollar wrench attack [wrench = skiftenøkkel] is to buy a 10 dollar wrench" :-D

Michel Cobanian - Bitcoin i Ukraina

Første gang eit offentleg organ har samla inn bitcoin (og kryptovaluta). Det kom inn $70 mill. i bitcoin og krypto-donasjonar i løpet av kort tid. Han illustrerte forskjellen på bitcoin/kryptovaluta og ordinære banktransaksjonar:

• Bitcoin/krypto tek om lag 30 min. å motta (for å vera sikker) og 30 min. for å betala for varer og tenester. Totalt om lag to timar frå bitcoin blir sendt til det er brukt til betaling.
  
  
• Bankoverføring tek minst tre dagar å motta, tre dagar for å betala for varer og tenester; til saman over ei veke (rundt 8 dagar).
  
  

Styresmaktene i Ukraina sparte altså rundt åtte dagar på å bruka bitcoin/krypto samanlikna med ordinære banktenester. Og her må me også hugsa på at banksystemet var delvis nede den første tida etter Russlands angrep.

Ukraina var alt langt framme med tanke på bruk av bitcoin. Krigen har berre tydeleggjort heilt til topps kor viktig dette er for framtida.

Ting eg lærte ved å laga ein bitcoin-lommebok

Igor Korsakov, grunnleggjar av BlueWallet

Teknologi kan replikerast - nettverk kan ikkje. Dette er det mange som gløymer (det er jo berre å kopiera bitcoin-koden og laga ein ny kryptovaluta!).

Lightning Network er ikkje den einaste off-chain-løysinga. Me må fokusera meir på basiskjeda (base chain) og beskytta den best muleg.

"Bitcoin UX is not hard - understanding money is hard!".

"Don't bring your own cryptography" er eit velkjendt slagord i kryptomiljøet. Igor meinte at BIP 39 (hierarkisk deterministisk generering av nøklar ved bruk av 12 eller 24 ord) er så utbreidd og godt utprøvd at ein ikkje bør prøva å laga eigne variantar. Han tok også til orde for å implementera BIP 47 som handlar om "paynyms'. Det vil seia at du kan knyta eit ord til bitcoin-adressene dine, f.eks. 'sveinol', og viss eg brukar dette i eit system som støttar BIP 47, vil det bli laga ein ny nøkkel kvar gang, sjølv om namnet/'paynym' er det same. BlueWallet vil implementera dette. Frå før har Samourai implementert det i si lommebok.

Sidekjeder ('Sidechains')

Paul Sztorc

Paul Sztorc har lenge kjempa for sidekjeder knytta til Bitcoins hovudblokkjede. No har han formulert dette i to bitcoin-forslag; BIP 300 og BIP 301. Motivet hans er å møta konkurransen frå dei mange altcoin som har dukka opp. Paul meiner det meste (alt?) som blir gjort av ulike frittståande altcoin enkelt kan implementerast på ei sidekjede til Bitcoin. På den måten vil han bringa meir fleksibilitet og fridom til Bitcoin. Fordelane skisserer han slik:

• Full autonomi (for sidekjedene)
• Basiskjeda (Bitcoin-kjeda) er trygg!
• Vil gi fleire insentiv til gravarane

På spørsmål om kva altcoins han ser for seg knytta til Bitcoin, nemner han ZCash (han har alt implementert ZCash på ei Bitcoin-sidekjede som ein demonstrator), Monero, NameCoin, NFT-ar, "Prediction markets" ++

RSK (Rootstock), som er eit smartkontrakt-prosjekt for Bitcoin, har annonsert at dei vil støtta BIP 300/301.

Eric Voskuil: Kva er 'Tail Emission'?

Eric gjekk gjennom matematikken bak forslaget om å endra bitcoins monetære politikk ved å auka mengda bitcoin når tilførselen nærmar seg null. Bakgrunnen er frykta for at reduksjonen i subsidie vil føra til ein dødsspiral for Bitcoin. Eg trur matematikken gjekk over hovudet på dei fleste, i alle fall mitt, så det er ikkje så mykje å referera frå på akkurat det punktet. Men EV deltok i paneldiskusjon etterpå om det same temaet, så eg tek det opp att der.

Paneldebatt: Smartkontraktar (for Bitcoin)

Aaron van Wirdum (ordstyrar)

Adam Back

Olga ?

Daniel Karzel

?

Aaron starta med å spørja om Bitcoin har smarte kontraktar. Adam svarte ja, men dei er ganske enkle.

Olga supplerte med at smarte kontraktar er eit konsept som vart lansert lenge før Bitcoin [av Nick Szabo på 1990-talet] og ho var glad for all eksperimenteringa som har skjedd i Ethereum - ikkje minst fordi det har lært oss korleis det ikkje skal gjerast!

Olga representerte prosjektet RGB som er smarte kontraktar på klientsida (omtale her). 

Adam peikte på Liquid som ei sidekjede der ein kan eksperimentera med ekte bitcoin.  Han snakka vidare om Simplicity som er eit prosjekt frå Blockstream for å utvida skript-språket i Bitcoin med fleire kommandoar og meir fleksibilitet (var tidlegare kalla MAST). Simplicity kan implementerast i Bitcoin-protokollen ved hjelp av ein soft-fork. Adam meinte også at ein slik soft-fork kunne bli den siste i Bitcoin fordi nye utvidingar kan programmerast i Simplicity. Som eksempel nemnde han Tap Root som kunne vore introdusert utan bruk av soft-fork, berre ved hjelp av Simplicity.

På spørsmål om tidshorisonten for Simplicity meinte han at det forhåpentlegvis blir implementert i Liquid i løpet av kort tid (kanskje i år), men at det sikkert vil ta fem år før det ev. blir inkludert i Bitcoin Core-koden.

Lightning: "You're Doing Everything Wrong!"
Warren Togami, Blockstream (@wtogami)

Warrens presentasjon vart dessverre prega av tekniske problem frå arrangørens side. Det tok lang tid før han endeleg kunne framføra det han hadde planlagt. Synd for han.

Han peikte på ein del svakheiter med tanke på både Bitcoin- og Lightning-nodar: Operativsystem for Raspberry Pi er blant dei dårlegaste med tanke på oppdatering. Sikkerheitsmessig tilrådde han absolutt ikkje å satsa på Raspberry Pi (dette var nytt for meg). Mykje betre å bruka pengane på ein gammal berbar PC ("business-grade").

Han meinte vidare at Tor er ein veldig dårleg idé for Lightning. Han minna om at Tor exit-nodar er blant dei mest overvaka på nettet.

Wiz: The Mempool Space Project

mempool.space vart lansert i 2018. Nytt samanlikna med andre blokkjede-utforskarar for bitcoin var at potensielle nye blokker også vart visualiserte. Eg reknar med at det er størrelsen på gebyr som avgjer kva transaksjonar som blir rekna som potensielle i framtidige blokker.

Slik skisserte Wiz mempools (alle transaksjonar som ventar på å bli behandla) plass i dei ulike laga:

Lag 0: Mempool
Lag 1: Bitcoins blokkjede
Lag 2: Lightning
(og så kan me kanskje plussa på Fedimint som eit lag 3.. [min kommentar])

Det er eit mål at ein skal kunna køyra mempool lokalt (self-hosting).

Forretningsmodellen kan samanliknast med Red Hat (Linux): Tilby tenester og spesialtilpassing av mempool.space til større kundar.

Baltic Honeybadger 2022

Baltic Honeybadger endeleg tilbake!

Det har gått tre år sidan forrige Baltic Honeybadger (2019) og det var godt å komma i gang igjen og komma tilbake til Riga. Dette er konferansen for "hardcore" bitcoiners; her handlar det berre om bitcoin. Arrangøren er HodlHodl som driv vekslingsteneste og låneverksemd (HodlHodl Lend). For den som ikkje har fått med seg koplinga mellom Bitcoin og honninggrevlingen, kan denne videoen forklara ;)

Space Monkey viste at noko
spesielt var på gang

Årets konferanse er på ein ny stad, litt meir strigla enn den gamle som var i ein gammal fabrikkhall. Nytt er også at dei køyrer to parallelle sesjonar; ein bitcoin- og ein satoshi-sesjon. Dessverre har sats-sesjonen litt for lite kapasitet og det var til tider overfylt der. I tillegg var det tekniske opplegget dessverre prega av litt for mykje rot. Mange av presentasjonane feila og måtte restartast, med lange ventetider og oppstykka foredrag som resultat. Slikt burde ikkje skje på eit såpass stor arrangement.

Opptak frå konferansen ligg tilgjengeleg på Youtube, delt i dag 1 (3. sept.) og dag 2 (4. sept.).

Oppsummering av BH2022
Det er "den harde kjernen" av bitcoin-tilhengjarar som deltek på Baltic Honeybadger. Det kjennest som å vera del av ein stor familie; alle har den same glødande interessa og alle er interesserte i å diskutera bitcoin-tema. 

Årets konferanse var den første sidan 2019, og som i 2019 er det igjen bjørne-marked (Bear Market). Det la ikkje nokon dempar på konferansen. Tvert om viste konferansen at det skjer veldig mykje spennande. Det rimer godt med tidlegare erfaringar under liknande forhold: når bitcoin-kurs ikkje lenger blir ein distraksjon, blir det jobba best i miljøet.

Sjølv om alle er opptekne av Bitcoin, er ikkje alle einige om alt - det skulle berre mangla! Blant dei meir kontroversielle tema på konferansen var sidekjeder/drivkjeder (sidechains/drivechains), først og fremst fronta av Paul Sztorc, og spørsmål om endring av bitcoin-tilførsel/total bitcoin pengemengde. Det siste er veldig kontroversielt, men kudos til arrangøren for at dei vågar å løfta temaet. Peter Todd var mellom dei som våga å pirka i 21 mill.-tabuet. Han har tidlegare også teke til ordet for ein  inflasjonsjustert tilførselsmodell. Han vart delvis støtta (litt uklart for meg eigentleg) av Eric Voskuil, som la fram matematiske utrekningar av "tail emission". Meir om dette i referatet av Erics innlegg og paneldebatten på slutten av dag to.

Baltic Honeybadger 2022 - dei enkelte innslaga

Hovudkonferansen vart styrt av Stephan Livera, ein kjent podkastar i Bitcoin-miljøet. Han er også tilsett i selskapet Swan Bitcoin.

Giacommo Zucco
Legg merke til Nic Carter-
bildet :-D

Først ute var Giacomo Zucco - eit fast innslag på BH-konferansane. Giaccomo er italienar og snakkar engelsk med sterk italiensk aksent. Det er nesten vorte eit varemerke for han. Han er ein artig kar, men bak humoren skjuler det seg ein ekte Bitcoin-maksimalist. Enkelte har kanskje fått med seg sommarens diskusjon om Bitcoin-maksimalisem, som særleg Nic Carter drog i gang. Giacomo var sjølvsagt involvert i (Twitter-)diskusjonen med Nic og stilte difor med t-skjorte med namnebroren Nick Carter frå boy-bandet Backstreet Boys :-D

Tittelen på presentasjonen hans var "Why Money Laundering Is Beautiful", men for å sleppa inn i Latvia måtte han operera med ein dekktittel ;)

Neste innslag var også ein gjengangar; både på Honeybadger og på Bitcoin-konferansar generelt: Jimmy Song. Det er i det heile mykje resirkulering av foredragshaldarar på slike konferansar. Jimmy hadde eigentleg svært lite å seia - ikkje mykje å referera frå i alle fall. Tittelen på presentasjonen var "Fiat Delenda Est", ein modifisert versjon av "Carthago Delenda Est" som er det kjende uttrykket Cato den eldre alltid avslutta talane i det romerske senatet med. 

Lisa Neigut var vel den første som presenterte litt teknisk innhald. Ho snakka om det lagdelte Bitcoin. Hovudkjeda ("base layer") held orden på status ("state update") og alle må via alt ("tell everybody"). På lag utanfor, og mest aktuelt lag 2 som Lightning Network, er det andre reglar og mål:

1. Ikkje fortel alle ("Don't tell everybody")
2. Kven eig kva? ("Who owns what?")
3. Korleis kjem du deg ut? ("How do you get out?")

Fedimint har fått mykje merksemd i Bitcoin-miljøet den siste tida og det er eit føderert ("federated") lag utanfor hovudkjeda. Det fungerer på eit vis på same måte som Liquid som er ei føderert sidekjede til Bitcoin. Fedimint er grupper av folk som går saman om å kontrollera ei viss mengde bitcoin. Den er tenkt gruppert av sosiale relasjonar som f.eks. familie, venner og andre tette miljø. Det er særleg land i Afrika som er målgruppa for denne utvidinga av Bitcoin.

Paneldebatt: Sidekjeder og L2 (lag 2)
Ordstyrar: Aaron Van Wirdum (kjent frå Bitcoin Magazine)
Adam Back, Blockstream
Paul Sztorc
Lisa Neigut, Blockstream
Obi Nwosu

Problemet med Lightning er "onboarding" - den prosessen skalerer dårleg (Paul). Adam Back minna om at Lightning også er tilgjengeleg på Liquid (sidekjede til Bitcoin). Han streka under at det alltid er snakk om avveging av pluss og minus ("trade-offs"):

- main chain is audible, but has less privacy
- Liquid has better privacy [but a federated security model]
- Fedimint has good privacy, but is not audible

Paul framheva sine eigne forslag BIP 300 og BIP 301. Viss dei blir implementert i Bitcoin-protokollen, kan alle typar altcoins gjenskapast på ei sidekjede til Bitcoin. Bitcoin kan på den måten driva heile kryptouniverset, om ønskjeleg. Det som skjer på sidekjedene har ingen verknad på Bitcoins hovudkjede, så det er ikkje muleg å øydeleggja noko i Bitcoin. Det einaste synlege på Bitcoin-kjeda er to hashverdiar i to blokker; ein verdi for "pegging in" og ein verdi for "pegging out". Paul har implementert ein ZCash-versjon som sidekjede til Bitcoin. Andre aktuelle prosjekt på ei sidekjede er RSK (Rootstock), eit prosjekt for smarte kontraktar på Bitcoin, drive av Sergio Lerno.

Adam Back nemnde Simplicity, eit nytt skriptspråk som muleg erstattar av dagens SCRIPT i Bitcoin. Om det blir teke inn i Bitcoin-protokollen kan det bli den siste soft-fork i Bitcoin fordi nye endringar og tillegg kan skje med smarte kontraktar i Simplicity. Han nemnde som eksempel at Taproot kunne ha vore innført utan soft-fork dersom Simplicity hadde vore ein del av Bitcoin. Ei innføring av Simplicity vil føra til at Bitcoin-protokollen omtrent blir "sett i stein".

RGB er eit anna prosjekt for smarte kontraktar i Bitcoin, og vart presentert i eit eige innslag. Her er ein presentasjon av RGB i Bitcoin Magazine.

Gigi i aksjon - viser tydeleg at BH ikkje er
som andre konferansar :-D

Gigi: Kryptografi er ikkje nok!

Dette var utan tvil den mest spesielle presentasjon på årets konferanse. Gigi er ein kjent type i Bitcoin-miljøet og stilte på ekte Bitcoin-vis forkledd som ein slags Lynvingen. Referat frå presentasjonen er umuleg, forhåpentlegvis blir den tilgjengeleg på nettet etter kvart. Sats-rommet var stappfullt og mange kom ikkje inn. Dette innslaget skulle nok ha vore på hovudscena.

Kva skjer i El Salvador?

Den italienske podkast-verten Riccardo Giorgio Frega ("Rickie") ville undersøkja på eiga hand kva som skjer i El Salvador etter innføringa av Bitcoin som lovleg betalingsmiddel. Og han understreka at han var interessert i heile landet, ikkje berre hovudstaden San Salvador og surfestranda El Zonte ("Bitcoin Beach"). Han bestemde seg difor for å gjera ei rundreise i landet, utstyrt berre med bitcoin, og sjå korleis det gjekk.

Kort fortalt er bildet langt meir samansett enn ivrige bitcoinerar formidlar, og det er ikkje så rart. På overnattingssida aksepterer berre rundt 15 % av hotella bitcoin. For mat er det noko betre fordi mange innbyggjarar har Chivo-lommeboka. Og Chivo har dei lasta ned fordi dei får 30 dollar for å gjera det. Chivo omtalte han elles som "spyware" frå styresmaktene. Etter å ha casha ut 30 dollar har dei fleste gløymt lommeboka, men ikkje sletta den.

Samla sett var det lettare å betala med bitcoin til små aktørar, individuelle seljarar m.m., enn store, kjedebaserte aktørar.

Riccardo var ganske kritisk til måten innføringa av Bitcoin har skjedd på, på ein ovanfrå-og-ned-måte. Difor har det vorte slik at Bukele er Bitcoin og Bitcoin er Bukele. Politiseringa av bitcoin er ikkje av det gode. Det er også slik at for mange i El Salvador heiter det ikkje bitcoin, men chivo.

På den positive sida drog Riccardo fram den første læreboka om Bitcoin for grunnskulen. Den er tilgjengeleg for El Salvador, Guatemala og Costa Rica i første omgang. Men sidan den er på spansk kan sjølvsagt alle spansktalande land.

Anita Posch: Bitcoin for fairness

Anita har verkeleg teke steget opp blant "dei store" i Bitcoin-verda. Som ho sjølv sa: PÅ forrige Honeybadger-konferansen var ho publikum, no var på på talarlista. Det er innsatsen hennar i Afrika som har ført ho dit. Ho gjer ein fantastisk jobb med å læra folk, særleg i Zimbabwe og Sør-Afrika, om Bitcoin. Men som ho seier: ho er ikkje der som ein kvit person som skal fortelja afrikanarar kva dei skal gjera. Ho lærer opp interesserte personar som i sin tur lærer opp andre i nærområda sine. Eit skikkeleg grasrot-initiativ med andre ord.

Anita gjekk gjennom FNs menneskerettsfråsegn og understreka at Bitcoin er viktig for fleire av dei universelle rettane.

Braidpool - desentralisert bitcoin-graving

Kulpreet Singh orienterte om Braidpool; eit prosjekt for å gjera bitcoin-graving meir desentral og gi meir makt til dei enkelte gravarane. I dag er problemet at dei store gravesamanslutningane ("mining pools") har stor makt. Det kan samanliknast med eit investeringsfond, t.d. Blackrock eller Vanguard, som har mange enkeltinvestorar, men der avgjerder blir tekne av dei sentrale personane, enten i administrasjonen eller i styret. Den enkelte investoren har liten eller ingen innflytelse. Det same er tilfelle i dagens graveindustri. I dag er det dei som styrer samanslutninga ("pool-en") som bestemmer kva transaksjonar som skal handterast og ikkje. Her ligg det sjølvsagt ein stor fare for sensurering, enten eigen-sensurering eller pålagt sensurering frå styresmakter.

Stratum v2 er eit anna prosjekt med same målsetjing. Det er drive av Braiins, folka bak Slushpool som var den første gravesamanslutninga i Bitcoin. 

Bitcoin Development Panel

Aaron Van Wirdum (vert)

Peter Todd

Jimmy Song

Lisa Neigut

Martin Habovstiak

Fleire sentrale Bitcoin-utviklarar har slutta, eller gått over til andre ting ("moved to other things", som Satoshi sa). Mest kjende er Peter Wuille, Jonas Schnelli og Vladimir Van der Laan (sjefs-vedlikehaldar/"main Bitcoin Core maintainer"). Er det grunn til bekymring?

Jimmy Song avdramatiserte dette og sa at det ikkje er vanleg å arbeida med same prosjektet i årevis. Peter Todd la til at ein annan grunn kan vera at Bitcoin-protokollen no er så moden og stabil at det ikkje skjer så mykje utvikling ("ossified").

Lisa var einig i det og peikte på den store interessa for utvikling innan Lightning Network og andre tillegg utanfor Bitcoin-protokollen. Det er enklare og raskare å utvikla LN-ting enn Bitcoin Core - treng ikkje konsensus.

Peter Todd hadde jobba i eit oppstartsselskap som leverte programvare til flyindustrien. Han meinte at testregimet i Bitcoin er mykje strengare enn det han kjende frå flyindustrien! Den omfattande testinga som må til for endringar i BC, til og med små endringar, er ganske trøyttande i det lange løpet, og det er forståeleg at det blir utskrifting av folk.

Internet for dummies

Eivind Trædal var igjen ute mot Bitcoin og kryptovaluta, i eit innlegg på dagbladet.no. Sidan eg også vart nemnt i innlegget, skreiv eg dette innlegget og sende til Dagbladet. Dei har ikkje publisert det, men her er det.

Internet for dummies

Eivind Trædal, MDG, slår til alle sider i kampen mot Bitcoin og kryptovaluta. Han får godt svar frå partikollega Jonas Bugtene Boulifa. Det er bra det finst folk i MDG som evnar å heva blikket ut over vår lokale andedam. Trædal nemner at eg har samanlikna blokkjedeteknologien med Internetts betydning. Ei presisering er på sin plass her: eg samanlikna Bitcoin med Internetts betydning, ikkje blokkjede­teknologien generelt. Men samtidig gir Trædal sin kommentar meg mulegheit for å fortelja korleis Internett fekk sitt gjennombrot for meir enn 30 år sidan, mot alle odds..

At Eivind Trædal truleg gjekk i barnehage på den tida den viktige kampen om framtidas globale nettverk stod på, er ikkje unnskyldning for å setja seg inn i den viktige historia. For det som skjedde på slutten av 1980-åra minner mykje om det som no skjer med Bitcoin og kryptovaluta.

På slutten av 1980-talet stod kampen om kva som skulle bli framtidas globale, digitale nettverk mellom Internett på den eine sida, og eit såkalla OSI-basert nett (Open Systems Interconnection) på den andre sida. Viktigare enn dei tekniske skilnadene var styringsmodellen for dei to alternativa. OSI-standarden var dei statlege teleoperatørane sitt alternativ, medan Internett først og fremst vart fronta av akademia.

Alle vestlege land, også Norge, vedtok å satsa på OSI-standarden kontrollert av teleselskapa. Det var utenkjeleg å satsa på ein nettverksstandard som ikkje var kontrollert av styresmakter. Internett vann fram likevel, trass i styresmaktene sine vedtak! Det var fordi utviklingstempoet i det opne, desentrale nettet var mykje raskare enn i det byråkratiske og hierarkiske alternativet.

Kva ville Eivind Trædal stemt på om han var politikar på den tida? Med sine utfall mot Bitcoin og kryptovaluta er det lett å tenkja at han ville ha stemt for teleselskapa sitt alternativ, og mot Internett. Bitcoin er eit desentralisert system styresmaktene ikkje har direkte kontroll over, på same måten som Internett. Men i tillegg er pengar integrerte i systemet, noko som gjer det endå meir utfordrande enn Internett var i si tid. I dag er Internett for lengst akseptert som sjølvsagt av alle. Det same kan skje med Bitcoin og kryptovaluta.

Infrastruktur og nettverkseffekt

Foto: Zengame (CC BY 2.0)

Dagens Næringsliv intervjua kjendis-investor Arne Fredly 22. juli og var sjølvsagt også innom Bitcoin og kryptovaluta. Fredly har vist at han forstår aksjemarknaden, men uttalelsen om kryptovaluta viser at han ikkje forstår den. Uttalelsen er ganske typisk for investorar, så eg skreiv eit lesarinnlegg til DN om det. Men dei tykkjer tydelegvis det er nok no frå mi side, så det vart ikkje trygt. Her er innlegget:

Infrastruktur og nettverkseffekt

Svein Ølnes, seniorforskar ved Vestlandsforsking

 I intervjuet med Arne Fredly vart investoren også spurt om synet på Bitcoin og kryptovaluta. Han meinte kryptovaluta ikkje har nokon verdi sidan det ikkje genererer nokon kontantstraum og fordi det er fritt fram å laga nye valutaer. Dei to påstandane går ofte igjen blant tradisjonelle investorar og er difor verdt å sjå fr på. Det ser ut som manglande forståing for Bitcoin som infrastruktur, og Bitcoins nettverkseffektar ligg til grunn for påstandane.

1. Infrastruktur. Eit enkelt kontrollspørsmål er: Har Internett som infrastruktur nokon verdi? Dei fleste vil svara ja, men det er vanskeleg å fastslå verdien for Internett har ingen kontantstraum. Bitcoin er også infrastruktur og som Internett er det vanskeleg å fastslå verdien av den.
   
   
2. Nettverkseffekt. Internett er eit ope system med opne protokollar. Kven som helst kan laga ein kopi av Internett og prøva å tena pengar på det. Lykke til! Nettverkseffektane gjer at Internett er totalt dominerande, og andre typar globale nettverk vil ha små sjansar til å lykkast. Bitcoin har dominerande nettverkseffektar samanlikna med resten av kryptoverda. Sjølv om det finst meir enn 20 000 kryptovalutaer, og nye kjem til dagleg, spelar det liten rolle. Det er berre ei handfull av dei som kan seiast å ha nokon verdi, og som har visse nettverkseffektar. Resten er berre støy, og det er viktig å skilja signal og støy.

Det som kompliserer forståinga av Bitcoin samanlikna med Internett, er den integrerte valutaen. Men den som ikkje ser Bitcoin som infrastruktur, og som ikkje forstår nettverkseffektane, vil aldri kunna forstå verdien av valutaen og systemet.

Sikkerheit og kompleksitet

Katrine Tjølsen skreiv kronikken "Det finnes grønnere kryptoalternativer" i Dagens Næringsliv 19. juli der ho tok opp konsensus-mekanismen bevis-på-arbeid ("Proof of Work") og tok til orde for at overgang til bevis-på-innsats ("Proof of Stake") kunne redusera straumforbruket med over 99 %. 

Her er det opphavlege svaret eg sende til Dagens Næringsliv. Eg måtte dessverre kutta ned til 2000 teikn for å få innlegget publisert på DN, og med det forsvann ein del av argumenta.

Sikkerheit og kompleksitet

Svein Ølnes, seniorforskar ved Vestlandsforsking

 Takk til Katrine Tjølsen for kronikken 19.07 om Bitcoins energibruk og grønare alternativ. Tjølsen har ein god beskrivelse av bakgrunnen for energibruken i Bitcoin og tilsvarande blokkjedesystem som er baserte på konsensusmekanismen bevis-på-arbeid («Proof of Work»). Ho får godt fram det viktige poenget at energi­bruken handlar om sikkerheit. Men ho hoppar litt for raskt frå beskrivelse til konklusjon, og utelet med det viktige spørsmål som må stillast til alternative konsensus­mekanismar. Lesaren får dermed inntrykk av at det berre er å skifta konsensusmekanisme, så er alt ok og energi­bruken redusert med over 99 %. Men så enkelt er det ikkje. Det er nok å sjå på utviklinga av Ethereum som har streva med dette i 5-6 år og enno ikkje har innført ny konsensusmekanisme basert på bevis-på-innsats («Proof of Stake»).

Ethereum-utviklar Ben Edgington har uttrykt det på denne måten (mi omsetjing og mi utheving):

«Proof-of-work er grunnleggjande sett veldig enkelt, er enkelt å analysera, er enkelt å implementera og setja i drift, og proof-of-stake har ei rekkje bevegelege deler. Du kan programmera ein proof-of-work-algoritme med rundt hundre linjer programkode. Dei noverande løysingane i proof-of-stake er på eit hundre tusen linjer.»

Det er altså ein enorm skilnad i kompleksitet, og kompleksitet er som kjent den største faren for sikkerheitsløysingar.

Den viktigaste læresetninga i Bitcoin er «Ikkje stol (på nokon). Verifiser!» («Don’t trust. Verify!»). Bevis-på-arbeid er ein mekanisme som gjer det veldig lett å verifisera at blokkjeda, eller blokkene, du blir presentert for, er korrekt. Tilsvarande finst det eigentleg ingen god måte å gjera dette på i bevis-på-innsats. Der må du stola på nokon andre.

Eit anna problem er at det i utgangspunktet ikkje kostar noko å satsa på to greiner av ei blokkjede  som har vorte splitta («nothing at stake»). Igjen er dette umuleg i bevis-på-arbeid der energien berre kan brukast ein gang, og ein må velja kva grein ein vil satsa på. Det finst måtar å komma rundt «nothing at stake»-problemet, men igjen er kostnaden auka kompleksitet.

Til slutt er det eit stort problem at bevis-på-innsats fører til at dei som har mykje, får meir («dei rike blir rikare»). Som Tjølsen skriv, treng du ein god del ether får å få lov til å delta i valideringa av nye transaksjonar og blokker. Dei fleste ether finst på vekslingstenester, og utviklinga vil truleg gå i retning av at desse blir dominerande i valideringa og dermed også vil kunna få stor innflytelse på utviklinga i Ethereum. I Bitcoin eller andre kryptovalutaer baserte på bevis-på-arbeid, spelar det ingen rolle kor mykje av valutaen du eig; du har same innflytelse på systemet som alle andre.

Tjølsen peiker til slutt på alternativa Cardano og Solana. Men det er først og fremst gode eksempel på korleis alternative konsensusmekanismar fører til meir sentralisering.

.

 

Foto: Money Bright (CC-BY-2.0)

Etter svaret mitt til Bjørn Stærks kommentar i Morgenbladet, "Kryptokræsjet er godt nytt for klimaet" (bak betalingsmur), kom Katrine Tjølsen med eit svar til meg der ho påstod at eg grønvaskar Bitcoin. Før eg gjengir svaret mitt til Tjølsen, må eg kort få fram hovudpunkta i innlegget hennar (det er også bak betalingsmur i Morgenbladet):

- Ho meiner genrelt at påstanden om Bitcoin som del av løysinga på balanseringa av framtidas energinett, og dermed også som del av løysinga på klimautfordringa, var å trekkja det for langt

- Eg harsellerte med Bjørn Stærk i innlegget mitt

- Ho meiner følgjande må liggja til grunn for at bitcoingraving skal bli ein del av klimaløysinga:
  (1) bitcoingraving brukar overskotsstraum og hjelper slik til med balansering (men må ikkje bruka straum i periodar med lite produksjon)
  (2) overskotsstraumen kan ikkje brukast til andre klimavennlege formål som f.eks. lading av batteri

- Er Bitcoin nyttig? "Barneleker er også nyttige, og barnelekefabrikker kan kanskje også være fleksible deltagere i strømnettet, men vi vil da nødig kalle barnelekefabrikker en del av løsningen på klimautfordringen? I stedet vil vi si at ja, de bidrar til energibruk, og likevel vil vi ha barneleker."

- Andre kryptovalutaer som ikkje brukar ein energiintensiv konsensusmetode kan fylla dei behova bitcoin i dag fyller

- Ho avsluttar med ei samanlikning med bilar: Fordi om ein vil forby bensin- eller dieseldrivne bilar, betyr ikkje det at ein vil forby bilar (altså forbod mot kryptovalutaer baserte på Proof of Work, men ikkje f.eks. Proof of Stake)

Grønvasking av Bitcoin?

Svein Ølnes, seniorforskar ved Vestlandsforsking

 [Morgenbladet brukte tittelen "Eg grønvaskar ikkje bitcoin"]

Takk til Katrine Tjølsen for innlegget 06.07 i den viktige og vanskelege diskusjonen om energibruken i Bitcoin. Diskusjonen er viktig for å få fram fleire nyansar enn det som til vanleg kjem fram i media.

Men først må eg kommentera påstanden om trakassering av Bjørn Stærk, ein påstand eg er sterkt ueinig i. Eg meiner tvert om at replikken min 30.06 til Bjørn Stærk var nøktern og sakleg. Det er muleg Tjølsen siktar til uttalen «den sjølvutnemnde bitcoin- og kryptoeksperten Bjørn Stærk..», men så langt eg kjenner til, har BS lite å visa til med tanke på dokumentert kunnskap om emnet. Det betyr ikkje at han ikkje har rett til å uttala seg om det, men når ein skriv om tema ein har manglande kunnskap om, meiner eg ein bør vera meir audmjuk. Det gjeld på alle område, ikkje berre Bitcoin og kryptovaluta.

Så til hovudpåstanden om grønvasking av Bitcoin. Eg meiner innlegget mitt i hovudsak handlar om premissane for Bitcoin som ein del av løysinga for framtidas energiutfordringar, og dermed også ein del av klimaløysinga. Innlegget handla om kva Bitcoin kan bidra med for å balansera framtidas energinett, ikkje kva Bitcoin er i dag. Eg blir difor usikker på om Katrine Tjølsen har forstått innlegget mitt og oppmodar om å lesa det på nytt. Eg må også presisera at den opphavlege tittelen på innlegget mitt var «Bitcoin som del av løysinga på klima-utfordringa». Morgenbladet endra den til «Bitcoin er ein del av løysinga på klima-utfordringa». Ein liten, men viktig skilnad.

Bitcoin-graving kan bidra til balansering på forbrukssida både ved å nytta overskotsstraum, men endå viktigare ved å trappa ned eller jamvel stengja aktiviteten når det er liten produksjon. Batteri vil også måtta bli ein viktig del av balanseringa, men IEA er klar på at batteri og andre alternativ ikkje er nok. Sjølv med teknologisk forbetring og auka kapasitet på batteri meiner IEA at batteri berre vil stå for i underkant av 10 % av fleksibiliteten i energinettet i 2030 i utvikla økonomiar («advanced economies») og endå mindre i utviklingsøkonomiar. Etterspørselsfleksibilitet («demand response») må stå for over 20 % av fleksibiliteten, og det viktige spørsmålet blir då: kva slags forbruk kan sikra så høg grad av fleksibilitet?

Til slutt spørsmålet om nytteverdien av Bitcoin. Det er klart at dersom Bitcoin ikkje blir vurdert som nyttig, vil resonnementet for bitcoin-graving og balansering av energinettet falla saman. Saman­likninga med barneleiker forstår eg ikkje. Argumentet om at andre kryptovalutaer kan dekkja behovet for folk i vanskelege situasjonar er eg skeptisk til. Bitcoin står i ei særstilling med tanke på desentralitet og motstandskraft mot sensur. Alle andre kryptovalutaer har ofra desentralitet i iveren etter å «overgå» Bitcoin. Dei vil difor vera mykje enklare å stoppa, og dei har heller ikkje eit omfang  (likviditet) som gjer dei brukbare globalt sett.

Kjelde: IEA – «Demand Response», 2020 (https://www.iea.org/reports/demand-response)

Money in One Lesson

"Money in One Lesson" av Gavin Jackson, journalist i Financial Times, er ei god innføring i korleis pengar fungerer i vår tid. Boka kan trygt tilrådast til alle som er interessert i økonomi og særleg den monetære delen av faget. Jackson har mange interessante historiar og anektodar som gjer boka lett å lesa. 

Hovudkapitla i boka gir ein god peikepinn på innhaldet:

1. What is money?
2. How do banks work?
3. Why do we pay interest?
4. Where does inflation come from?
5. What is the power of money?
6. Why don't government just print money?
7. Why do countries use different money?
8. Can more money make us rich?
9. What is the future of money?
10. Can money save the world?
11. Has money made us unequal?

Trass i litt "barnslege" overskrifter, går GJ grundig gjennom dei ulike tema og har solid med referansar. Dessverre dekkjer boka berre tilstanden fram til starten av 2021, altså framleis midt i pandemien, og enkelte spørsmål, særeleg om inflasjon, får ei litt mangelfull behandling i lys av utviklinga det siste halvåret. Fram til berre for eit år sidan var problemet for lite inflasjon, trass i null-renter eller jamvel negative renter. Men det har endra seg drastisk, og høg og aukande inflasjon har no vorte det største problemet for sentralbankane. Det mangla ikkje på advarslar om dette tidlegare, særleg i Bitcoin-kretsar. Men likevel ser det ut til å ha komme som julekvelden på kjeringa for dei fleste sentralbankane, merkeleg nok.

Av tema som kunne fått meir plass, saknar eg særleg den kredittbaserte (gjeldsbaserte) økonomien som ligg til grunn for dagens samfunn. Den har store konsekvensar, ikkje minst for miljøet ved måten den stimulerer auka forbruk på. Dette er eit av dei viktigaste økonomiske spørsmåla, og eit spørsmål dei fleste Bitcoin-entusiastar er opptekne av. I Bitcoin-universet er låg tidspreferanse, altså sparing og utsett forbruk, løfta fram som ein dyd, i skarp motsetnad til dagens høge tidspreferanse der det meste handlar om å bruka pengar så fort råd er. Det kortsiktige kontra det langsiktige, og korleis ulike pengesystem stimulerer det ein eller det andre, burde vore drøfta i ei slik bok.

Seksjonen om Bitcoin og kryptovaluta er som forventa svak, og kan med fordel hoppast over. Innleiinga til tema er bra, men så fell forfattaren fort ned i den vanlege FUD-retorikken med kriminalitet, spekulasjon, energisløsing ++. Det var kanskje ikkje anna å venta frå ein FT-journalist, gitt måten FT og media generelt omtalar Bitcoin, men når standarden på boka elles er så bra, vart eg skuffa likevel. 

Som nemnt, er boka fyldig med referansar, og det er både vitskaplege referansar og til medieoppslag (mange FT-artiklar, naturleg nok). Unnataket er igjen Bitcoin-seksjonen der referansane er svake. 

Alt i alt ei god bok som trygt kan tilrådast.

Svar til Bjørn Stærk, juni 2022

Bjørn Stærk har fått Bitcoin i vrangstrupen og går i ein ny kommentar i Morgenbladet 29.06 igjen til angrep på fenomenet. Denne gangen er det energibruken som forargar han. Eg har sendt eit svar til kommentaren og håpar Morgenbladet vil publisera det. Det blir truleg ikkje tilgjengeleg for dei som ikkje er abonnentar, så eg deler det her.

Kort om Bjørn Stærks siste "utblåsing":
- "Kryptokræsjet" er godt nytt for klimaet
- forbod mot "prosessorsløsing" (PoW-basert energibruk som Stærk kallar "sløsebevis"...) 
- ingen plass for idealisme i Bitcoin, det er liberalisme som ligg til grunn for systemet 
- usikkert om Lynnettverket vil fungera

Eg tek berre opp energibruken i svaret mitt sjølv om eg gjerne skulle svart på dei andre påstandane også. 

Bitcoin som del av løysinga på klima-utfordringa

Svein Ølnes, seniorforskar ved Vestlandsforsking (og eigar av bitcoin og ether)

 Den sjølvutnemnde Bitcoin- og kryptoeksperten Bjørn Stærk er på krigsstien igjen. Denne gangen er det særleg energibruken i Bitcoin som forargar han, og i kommentaren i Morgenbladet 29.06 ser han helst at den typen aktivitet blir forboden. Det er på linje med partiet Raudt sitt forslag i Stortinget nyleg. Heldigvis har me meir oppegåande politikarar på Stortinget, og Finanskomitéen ga eit grundig og godt svar på forslaget og presiserte at god og dårleg bruk av energi ikkje er opp til politikarane å dømma. I ein litt uvanleg stil, i alle fall for skriftlege utgreiingar frå Stortinget, skreiv fleirtalet i komitéen at strøyming av Justin Biebers låt «Despacito» har stått for ein like stor energibruk som heile Barbados årlege straumforbruk. Lykke til for den som vil innføra eit energipoliti!

Det er på tide å få ein meir nyansert debatt om energibruken i Bitcoin. Mykje tyder på at energi­bruken i Bitcoin kan bli ein viktig del av framtidas fornybare energi og slik sett bli ein del av løysinga på klimautfordringa heller enn problemet. Premissane for ein slik påstand kviler på behovet for ei enorm utbygging av ny fornybar energi i form av sol- og vindkraft. Dei er vidare henta frå det internasjonale energibyrået, IEA, sine prognosar om framtidig energi­samansetjing for å nå målet om nullutslepp i 2050. Bitcoin kan bli ein drivar for utbygging av ny fornybar energi, som Stærk også er inne på, men her vil eg ta opp den viktige rolla bitcoin-graving kan spela i balanseringa av framtidas energi­nett.

For å nå målet om nullutslepp, må dagens fossilbaserte energikjelder erstattast med ny fornybar energi, og det vil i praksis seia enorme mengder sol- og vindkraft. Det trengst sjølv om total energi­bruk skulle bli redusert i framtida. Sol og vind er ustabile kjelder og skaper nye utfordringar for balansering av energinettet. I staden for dagens produksjonsstyrte balansering, må balanseringa av energinettet i stadig større grad skje på forbrukssida. Det betyr at forbruket må kunna regulerast raskt, i takt med varierande sol- og vindforhold. IEA meiner denne typen etterspørselsregulering (kalla «demand respons») må tidoblast alt innan 2030; frå dagens 2-3 % av total balansering til 20-30 %.

Ei regulering av forbrukssida kan neppe skje ved at du og eg blir bedne om å slå av varmtvasstanken, eller varmepumpa/luftkjølinga. Den må skje ved at storforbrukarar av energi går inn på avtalar der dei får billeg straum i byte mot å kunna svara raskt på varierande etterspørsel etter energi. Det vil i praksis seia enkle industriprosessar som krev mykje straum. Ikkje smelteverk, ikkje sement­produksjon, men…. ja nettopp: bitcoin-graving! Det er ein energiintensiv, men veldig enkel, prosess som kan regulera forbruket på svært kort varsel. Dette er i bruk i dagens energinett i Texas og blir studert med stor interesse.

Ein grunnleggjande føresetnad er sjølvsagt at Bitcoin er nyttig. Med eit aukande tal autoritære og totalitære land i verda er økonomisk sensur og kontroll stadig meir utbreidd, og alternative system for overføring av verdiar er difor viktig. Om Bjørn Stærk hadde delteke på Oslo Freedom Forum i mai, ville han høyrt historier frå afghanske Roya som betaler sine tilsette med bitcoin, Farida frå Togo som fortalde om eit pengesystem som framleis er dominert av den franske kolonitida, Jaroslav frå Belarus som fortalde om faren for fengsling for dei som tok i mot økonomisk støtte frå utlandet, Obi frå Nigeria og Dario frå Argentina om galopperande inflasjon og mange fleire. Felles for dei var Bitcoin som gjorde økonomisk og finansiell fridom muleg. Men for å forstå det, krev det at både Stærk og andre fjernar skylappane og ser opp og ut frå sine privilegerte økonomiske nærområde.

Eg sende dette lesarinnlegget til Dagens Næringsliv som svar på finansredaktør Terje Erikstads kommentar 14.06 om bitcoin-graving og skatteunndragelse. Innlegget er ikkje publisert (enno).

Bitcoin-gravarar må bli smartare

Svein Ølnes, seniorforskar ved Vestlandsforsking

 Finansredaktør Terje Erikstad hissar seg som vanleg opp over Bitcoin og relaterte aktivitetar. I ein kommentar 14. juni spør han kva kryptofabrikantane har å skjula, og svarer sjølv på spørsmålet ved at aktørane på den måten slusar gevinstar skattefritt ut av Norge. Til dette er det å seia at krypto­aktørane  må bli smartare. Det er ingen grunn til å driva på ein slik fordekt måte. Dei må læra av Internett-gigantar som Google og Facebook som omset for milliardar av kroner i Norge, men likevel nesten ikkje betalar skatt. Så er det også grunn til å leggja til at gevinst eller tap på bitcoin berre skjer ved realisasjon slik at aktørane det her er snakk om, ikkje er i skatteposisjon før det skjer.

Det er elles grunn til å gi Dagens Næringsliv honnør for å ha fått fram at mykje eigedom i Norge har ukjende eigarar. Det er etter mitt syn eit langt større problem at me ikkje veit kven som eig Drammen hamn enn kven som har grave-aktivitet i eit gammalt fabrikklokale i Vassbygdi. Her må politikarane uansett rydda opp og sørgja for at alle eigarar er kjende, enten det gjeld hamner, vindmølleparkar barnehagebygg eller kryptofabrikkar.

The Cryptopians - Historia om Ethereum

"The Cyptopians - Idealism, Greed, Lies, and the Making of the First Bit Cryptocurrency Craze" av Laura Shin er ei veldig interessant bok. Men litterært sett er den ganske dårleg. Meir om denne tilsynelatande motstridande oppfatninga seinare. Den er ei slags "den gode, den onde og den grusomme"-karakterisering av dei viktigaste personane i Ethereum-historia.

Eg vil tilrå boka til alle som er interesserte i Bitcoin, Ethereum og kryptovaluta generelt, sjølv om den handlar så å seia utelukkande om Ethereum. Sjølv Bitcoin-maksimalistar vil ha glede av denne boka, om ikkje anna så for å få bekrefta mistankane om Ethereum som eit ganske så sentralisert system.

"Journalist turning podcaster"
Laura Shin var tidlegare journalist i Forbes og skryter sjølv av at ho var den første finansjournalisten som starta å dekka Bitcoin og kryptovaluta. Dei siste åra har ho drive podkasten Unchained på heiltid. Ho har flytta seg frå Bitcoin til hovudsakeleg Ethereum, og er heller ikkje framand for å ta opp shitcoins, i alle fall tek ho villig i mot sponsorinntekter frå slike. Sjølv har eg høyrt på Lauras podkast lenge, men etter eit famøst intervju med Ethereum Foundation-utviklar Justin Drake, som påstår at Ethereum er "ultra-sound money", vart det nok for meg. Ho fungerte som eit mikrofonstativ og sa berre "Wow!", "Amazing", "Super interesting" til dei mange ville påstandane frå JD. Det får vera grenser for frekkheit, tenkte eg, og har ikkje brukt mykje tid på Unchained etter det.

Likevel kjøpte eg boka og fann den som sagt svært interessant. Den understrekar til fulle kor sentraliserte mange viktige avgjerder i Ethereum er, og den store makta særleg Vitalik Buterin har, både formelt og uformelt.

"Den gode, den onde og den grusomme"
Boka har heltar og skurkar, og det manglar ikkje på drama. På den kritiske sida framstår Laura Shin som litt av ei "drama queen", og skaper drama av det meste. På den andre sida har det jo vore mykje drama i Ethereum si historie.

Den gode
Vitalik er den store helten i denne forteljinga. Alt han gjer og seier er utelukkande positivt, sjølv om LS også trekkjer fram problema han har med sosial omgang, særleg i starten, og vegringa mot konfliktar.

Dei onde og grusomme
kurkane er framfor alt Charles Hoskinson og til dels Gavin Wood og Joe Lubin. Charles Hoskinson får det glatte laget, og viss berre ein liten del av det ho skriv stemmer, er det meir enn eit mysterium at nokon vil ta i Cardano i det heile. Hoskinson blir omtalt som sosiopat og løgnar. Han vart kasta ut av den inste kretsen, Ethereum Founders, i det som har vorte kalla "The Red Wedding" (jf. Game of Thrones).

Gavin Wood var også ein av "the founders" og var særleg viktig i den tekniske utviklinga av Ethereum. Han forfatta Ethereum Yellow Paper som er eit teknologisk supplement til Ethereum White Paper. GW var ansvarleg for utviklinga av den eine av dei to mest brukte Ethereum-klientane, Parity. Parity er utvikla i C++ og Geth, den andre Ethereum-klienten og den som er mest brukt, er utvikla i programmeringsspråket Go.

GW fall etter kvart i unåde blant dei andre i gruppa og vart etter kvart pressa ut. Mykje av grunnen var at han oppførte seg ganske arrogant overfor dei andre, og  særleg alle som ikkje var på same tekniske nivå som han sjølv, dvs. dei fleste. Han var også lite samarbeidsvillig overfor utviklings-teamet bak Geth, leia av nederlandske Jeff Wilcke.

"Premine" - oppskrift på korrumpering
Boka viser til fulle problema med "premine", altså førehandsdefinerte pengar. Det er med og sikrar eit oppstartsprosjekt, i alle fall om det er nok interesse for kjøp av token (ether i dette tilfellet), men skaper nesten alltid problem i etterkant. Problema er ofte knytt til ueinigheit om fordeling, forfordeling m.m. Slik også i Ethereum, der 12 mill. ether av dei ialt 72 mill. ether "premined" vart delt mellom Ethereum Foundation og Ethereum Devs (utviklarar).

I tillegg til den trøblete straten for Ethereum brukar LS naturleg nok mykje tid på The DAO-skandalen. Den kom relativt kort tid etter oppstarten av Ethereum (Ethereum starta 30. juli 2015, utviklinga av The DAO skjedde vinteren og våren 2016). LS har lagt ned mykje arbeid i å undersøkja kva som faktisk skjedde, og her er det journalisten LS som har vore i sving. Ho meiner ho har identifisert hackeren bak The DAO-skandalen og har også namngitt han, ikkje i boka, men i ein artikkel i Forbes som må sjåast på som ei smart marknadsføring av boka.

Litterært svak
Når eg skriv at boka er svært interessant, men samtidig litterært svak, har det samanheng med måten boka er skriven på. Den er nærmast ei dagbok full av detaljerte nedteikningar. Alle personane omtalte i boka, og det er mange!, blir først karakteriserte utsjånadsmessig ("... Taylor Gerring, a compact, outgoing Chicago-based developer with an easy, boyish smile and laugh lines around his eyes, as well as a tattoo of the word "love" with a row of hearts under it on his arm").

Stilen er også ganske sladder-prega med mange hentydningar og påstandar om personar som ofte blir benekta i ein parentes. Eksempel: "All that counted was that the project had a good connection with Joe; if it did, it would get what it wanted. If it didn't, it wouldn't". (Joe says this is "100 % wrong).

 

Forbod mot kryptograving i Norge

Bitcoin-sikring i Dale (Foto: Svein Ø.)

Raudt har kasta seg på populist-bølgja mot kryptograving og har lagt fram forslag i Stortinget om forbod mot denne typen aktivitet i Norge. Subsidiert ønskjer dei at slike datatenester ikkje skal nyta godt av redusert el-avgift. For ordens skuld brukar eg bitcoin-graving heretter, sidan det i all hovudsak er den kryptovalutaen det er snakk om.

Det er nesten unison oppslutning blant dei politiske partia om at bruk av elektrisk kraft til bitcoin-graving er sløsing med energi som burde vore forbode, eller i det minste ikkje nyta godt av redusert el-avgift. Det er kanskje berre Venstre som har vist eit meir nyansert syn på saka. Eg er usikker på om det berre gjeld Sveinung Rotevatn eller om partiet også er på linje med han i dette spørsmålet.

Eg sende ein epost til forslagsstillar Sofie Marhaug, Raudt, for å prøva å opplysa om at denne saka ikkje er så enkel som den kan sjå ut til ved første augekast. Her er eposten:

Hei!

Eg les i e24.no at Raudt vil ha forbod mot energibruk til kryptovaluta, subsidiert bortfall av elavgift-rabatt. I artikkelen kjem det fram fleire moment som tyder på at det er ein del misforståelse kring temaet, og det er uheldig om lovgiving blir basert på det.

Eg arbeider som forskar ved Vestlandsforsking i Sogndal og har følgt Bitcoin og kryptovaluta sidan 2011. I tillegg til publisering av mange vitskaplege artiklar underviser eg også i temaet ved Høgskulen på Vestlandet. I fjor søkte over 200 studentar opptak på kurset og det var det desidert mest populære valfaget ved HVL.

Energispørsmålet er viktig, men også langt meir komplisert enn du og dei fleste politikarane gir inntrykk av. Det er ikkje plass til omfattande utgreiing i denne eposten, men la meg berre nemna nokre punkt:

1. Energibruken er for å sikra Bitcoin (ev. blokkjedesystemet) og ikkje først og fremst for utvinning. Utvinning av nye bitcoin kunne vore gjort nærmast utan bruk av energi. Til meir energi som blir brukt, til sikrare er systemet.

2. Bitcoin er eit svar på finanskrisa og den skakkøyrde økonomien globalt. Det er difor veldig rart at den største motstanden mot kryptovaluta er å finna på venstresida. Eg oppfattar Raudt som realistar meir enn idealistar, og Bitcoin er ein pragmatisk måte å adressera dagens enormt problematiske finansielle verd på. Kva er Raudt sitt realistiske forslag her? Så langt eg kan sjå, har situasjonen stadig vorte verre, ikkje betre. Og det trass i svært omfattande regulering.

3. Bitcoin-graving er svært konkurranseutsett slik at det berre er den billegaste energien som vil bli brukt. Med dagens høge straumprisar er det ikkje lønnsamt å driva slikt gravearbeid i Norge, i alle fall ikkje i Sør-Norge. Bitcoin konkurrerer ikkje om straumen anna enn der den frå før er billig, der det med andre ord er overflod av energi.

4. Bitcoin kan bli løysinga og ikkje problemet på det grøne skiftet. Det høyrest kontra-intuitivt ut, men forklaringa er at for å kunna byggja ut store mengder fornybar energi, noko som er nødvendig for å fasa ut fossil energi, må det inn lastbalanserande tiltak i nettet. Den fornybare energien vil stort sett vera i form av sol og vind, og vil ha store svingingar i produksjon ("null til hundre" i løpet av kort tid). Me kan ikkje byggja ut eit energinett som kan takla dei veldige toppane, og her kjem Bitcoin inn som eit muleg balanserande verktøy. Bitcoin-graving kan skje når det er stor overproduksjon og kan strypast eller stengjast ned når det er lite produksjon. Dette har alt fått ein del omfang i USA og blir kalla "demand response".

5. Til slutt nytteperspektivet. Bitcon er ikkje nyttig for deg og meg i dag, anna enn som muleg verdioppbevaring. Men for folk utan tilgang til banktenester, eller der det plutseleg blir ein enormt trykk på bankane (Ukraina, Russland, Afghanistan ++) vil bitcoin kunna bli ei redning. Det er ikkje utan grunn at afrikanske, asiatiske og sør-amerikanske land er der Bitcoin-bruken  veks mest.

Eg håpar dette kan bidra til ein meir opplyst debatt om saka. Eg vil elles tilrå "Den vesle boka om Bitcoin" som ei god og lettlesen innføring i temaet.

Mvh

Svein Ølnes, Vestlandsforsking

(For ordens skuld vil eg opplysa om at eg eig bitcoin)

Bjørn Stærks hest til venstre..

Bjørn Stærk har sett seg på sin høge hest og langar ut mot både Bitcoin, blokkjede og meg i ein ny kommentar i Morgenbladet 10.03.2022: "Blokkjedeentusiastene snakker som Trollmannen fra Oz" (bak betalingsmur). Ingressen er "Ikke la deg bløffe. Det som gjemmer seg bak teppet, er bare en sær ideologi og en drøm om å bli rik". Hovudpunkta elles i BS' kommentar:

• Blokkjedeentusiastar er aggressive i kritikk mot teknologien arresterer fort dei som prøver seg på det
  
  
• "troen på at teknologi er en løsrevet og ustoppelig kraft som på egen hånd fører oss frem mot en bedre fremtid."
  
  
• "Noe som burde vært et politisk valg – hva slags penger ønsker vi? – blir gjort om til en uunngåelig utvikling som du bare har å godta."
  
  
• Han går deretter laus på meg og det han meiner er uredeleg rolleblanding sidan eg ikkje opplyser (i lesarinnlegg) at eg eig bitcoin/kryptovaluta
  
  
• Visjonen bak Bitcoin er en verden hvor penger er utenfor sentralbankenes, politikernes og rettsvesenets kontroll. Beskyttelse mot tyveri, kamp mot hvitvasking, økonomiske sanksjoner mot aggressive stater? Ikke i en bitcoinverden.
  
  
• Lovverket og domstolene skal erstattes med programvare. Dette har en del uhyrlige konsekvenser som jeg skal komme tilbake til en annen gang. Uansett er det en sær ideologisk visjon.
  
  
• Blokkjeden er ikke en teknologi som åpner døren til utallige spennende muligheter, slik internett gjorde, men snarere den teknologien du sitter igjen med etter at du, av ideologiske grunner, har lukket alle andre dører. 

Og her er tilsvaret mitt (som Morgenbladet dessverre ikkje publiserte samtidig med BS' kommentar fordi eposten frå meg til debattredaktøren hamna i spam-filteret):

Svart-kvitt om Bitcoin

Svein Ølnes, seniorforskar ved Vestlandsforsking

Eg må ha treft eit ømt punkt hos teknologispaltist Bjørn Stærk sidan han verkeleg tek fram storslegga i vekas kommentar. I Bjørn Stærks verd er det ikkje rom for nyansar. Alle som promoterer blokkjeder og kryptovaluta meiner at teknologi er ei lausriven og ustoppeleg kraft som på eiga hand fører oss fram til ei betre verd. Vel, eg trur ikkje det, og er kritisk til mykje teknologi, også innan kryptovaluta. Men Bjørn Stærk inviterer ikkje til dialog, han hamrar laus og eksponerer ei svart-kvitt-haldning som stengjer for interessant og opplysande meiningsutveksling. Det er synd, for det er mange interessante dimensjonar også ved dagens pengepolitikk som fortener diskusjon, ikkje minst kor politisk styrt den faktisk er, og kor store fordelar du har ved å vera nær pengekjelda («Cantillon-effekten»).

Han hevdar eg driv uredeleg rolleblanding sidan eg både forskar på Bitcoin og blokkjedeteknologi og i tillegg investerer i bitcoin. Han insinuerer at eg vil ha økonomiske fordelar av dette samtidig som han frikjenner meg for økonomisk motiv. Eg blir ikkje heilt klok på kva han meiner. Det som derimot er uredeleg, er å påstå ting eg ikkje har sagt, som at me alle skal bruka Bitcoin.

Det verkar som Stærk meiner entusiasme er eit dårleg utgangspunkt for ein forskar. Kan ein klimaforskar vera medlem av ein klima- eller miljøorganisasjon, eller er det ei uheldig rolleblanding? Bør klimaforskaren alltid opplysa om organisasjonane hen er medlem av, i alle lesarinnlegg og andre publikasjonar? Kan ein økonom som også har euro eller dollar uttala seg om valutaspørsmål utan å oppgi beholdningen sin?  Sjølv oppgir eg alltid at eg har investert i kryptovaluta i forelesingar, kurs, seminar og liknande. Eg gjer det ikkje kvar gang eg skriv lesarinnlegg, som her i Morgenbladet, men kanskje eg må utstyra dei framtidige innlegga mine med ein lengre byline eller faktaboks der eg listar opp investeringane mine?

Bjørn Stærk har store problem med Bitcoin og andre opne blokkjeder fordi dei ikkje er under politisk kontroll. Ut frå det argumentet bør han også ha problem med Internett, noko det ikkje verkar som han har. Sist eg sjekka, var heller ikkje Internett underlagt politisk kontroll. Faktisk er styringa av nettet og Bitcoin ganske like i forma, som dei opne systema begge er.

Bjørn Stærk er ikkje i tvil om Bitcoins visjon; det er liberalistisk anti-politikk. Men Bitcoin har ikkje noko visjons- eller policy-dokument. Bitcoin er ulike ting for ulike folk. Det er kanskje ei overvekt av liberale og liberalistiske synspunkt i vestlege land, men den sterke veksten i bruken av bitcoin i afrikanske, asiatiske og sør-amerikanske land viser at politisk syn er mindre viktig enn praktisk nytte.. Det kan Bjørn Stærk og andre få meir informasjon om ved å delta på årets Oslo Freedom Forum 23.-25. mai i år der Bitcoin er blant hovudtema.

 

Venstresida misforstår Bitcoin

Lesarinnlegg i Klassekampen 05.03.2022. Dessverre endra Klassekampen tittelen til "Venstrasida forstår ikkje noko av bitcoin". Den tittelen er meir polariserande og unødvendig konfronterande - det var ikkje bra!

Dei tok også ut avsnittet om Canada for å få plass i papiravisa. Det siste var ok og noko dei spurde meg om.

Venstresida misforstår Bitcoin

Det er veldig synd at venstresida avviser Bitcoin, nærmast på autopilot, som Hege Skarrud i Attac også gjer i ein artikkel i Klassekampen 3. mars. Ho sausar saman mykje i denne artikkelen, men eg vil her konsentrera meg om Bitcoin. Det betyr at NFT og andre «ville ting», og her er eg faktisk einig med Skarrud, blir utelate. Det eksisterer knapt på Bitcoin-blokkjeda.

Finanskrisa
Bitcoin var eit svar på finanskrisa som Skarrud er inne på. Filosofien bak Bitcoin byggjer på dei same idéane Internett vart bygt på; eit system som skal vera svært vanskeleg å stoppa fordi det er konstruert så desentralt som muleg. Dessverre har Internett utvikla seg til eit sentralisert mareritt, og det er her Bitcoin går tilbake til utgangspunktet og prøver å laga eit system som skal unngå den same utviklinga. Når Skarrud snakkar om nokre få aktørar som har stor makt over Bitcoin, avslører ho at ho ikkje forstår systemet. Makta i Bitcoin er fordelt mellom mange aktørar og er uavhengig av kor mange bitcoin ein eig. Ein kan ikkje kjøpa seg innflytelse over systemet, i motsetnad til dagens ordinære finanssystem. 

Bitcoin-sikring, ikkje utvinning
Utan å gå for langt inn i tekniske detaljar er energibruken heller ikkje for å utvinna bitcoin, men for å sikra systemet. Til meir energi som blir brukt, til sikrare er systemet. Nye bitcoin er godtgjersle til aktørane som sikrar systemet. Mange blir tiltrekte Bitcoin og andre kryptovalutaer for å bli rike, det er ikkje grunn til å leggja skjul på det. Men som den indisk-fødde Silicon Valley-entreprenøren Naval Ravikant har uttalt: 

«Bitcoin is a tool for freeing humanity from oligarchs and tyrants, dressed up as a get-rich-quick scheme.»

Protestane i Canada
Skarrud latterleggjer indirekte lastebil-protestane i Canada, men det er det liten grunn til. Dei voldsomme reaksjonane frå Canadiske styresmakter på ein fredeleg demonstrasjon er vanskeleg å forstå og også akseptera. Styresmaktene var raskt ute med å klistra «vaksinemotstand» og «høgrekrefter» til demonstrantane for å få aksept for innføring av unntakslover. Dessverre var venstresida igjen på feil side, slik også Kari Elisabet Svare gjorde greie for i eit lesarinnlegg i denne avisa 12. februar.

Energispørsmålet
Energispørsmålet er sentralt og fortener brei diskusjon. Men den må baserast på kunnskap og ikkje på moralsk forarging. Å rekna ut energibruken pr. transaksjon er ei feilkopling. Talet på transaksjonar påverkar ikkje energibruken i Bitcoin, og dessutan må Bitcoin sjåast på som eit oppgjerssystem liknande Noregs Banks oppgjersystem. Oppgjerssystemet bør ikkje brukast til betaling for kaffi eller andre småbeløp. Til slike betalingar finst det eit tilleggssystem kalla Lightning Network. Der brukar ikkje ein transaksjon meir energi enn ei epostmelding, men systemet blir likevel sikra av Bitcoin som oppgjers- og hovudsystem.

Det gjeldsdrivne forbrukarsamfunnet
Til slutt nokre ord om dagens gjeldsbaserte forbrukssamfunn me lever i. Eg er ikkje mellom dei som i utgangspunktet er tilhengjar av den austerriksk økonomimodellen og svermar for ein ny gullstandard, men samtidig meiner eg at dagens økonomiske modell på ingen måte er berekraftig. Og eg ser heller ikkje at Attac synleggjer dette problemet. Me har målt oss inn i eit hjørne økonomisk sett der det blir gale uansett kva som blir gjort. Sentralbankane er tøffe i trynet og varslar heving av rentenivået, men med den enorme gjelda som er bygd opp, vil det fort kunna føra til økonomisk tilbakegang og resesjon. På den andre sida truar inflasjonen stadig meir. Bitcoin løyser ikkje desse problema, men eg er veldig glad for at det finst eit uavhengig, alternativt økonomisk system.