McLaren F1

McLaren F1, her i LM-versjon. Normalutgåva har ikkje spoiler
Foto: Robin Corps (CC-BY-SA)

Kvart tiår har sin super-sportsbil. 1990-åra hadde McLaren F1 som den store sensasjonen; tiåret før hadde Ferrari F40 og tiåret etter Bugatti Veyron.

Gordon Murray
McLaren F1 var ein engelsk sportsbil konstruert av Gordon Murray og produsert av McLaren Automotive. Den vart første gang vist fram i 1992 og produsert fram til 1998. Då hadde i alt 64 bilar vorte produserte av standard-versjonen, i den grad 'standard' er eit ord som kan brukast. Det vart også laga racing-versjonar slik at produksjonen totalt sett talde 106 eksemplar.

"Standard-versjonen" kom med ein 6,1 liters 12-sylindra motor frå BMW, som utan pustehjelp av noko slag ga 627 hk. Desse hadde berre 1100 kg å flytta på; det seier seg sjølv at det gjekk fort unna. Toppfarten varierte frå vel 370 km/t med turtallssperre til over 390 km/t utan sperre. Den låge vekta vart oppnådd ved å bruka ein monocoque-konstruksjon av karbonfiber, den første produksjonsbilen med ein slik konstruksjon. Monocoque betyr at "skalet" er det berande elementet og at det ikkje er ein berande struktur med plater utanpå.

LeMans-sensasjon
Fem McLaren F1 GTR vart bygde for konkurranse (racing) og dei gjorde nesten reint bord i 24-timarsløpet  LeMans i 1995 (første, tredje, fjerde og femteplass!). Til minne om dette sensasjonelle resultatet, laga McLaren ein LM-versjon (LeMans-versjon), som var GTR for gatebruk.

Føraren i sentrum
Det mest spesielle med McLaren F1 var kanskje seteplasseringa: Førarsetet var plassert midt i, med to passasjersete på sidene, litt bak førarsetet. Føraren kan med rette seiast å vera plassert i sentrum.

Best ever?
Det engelske bilbladet Autocar skreiv dette etter å ha testa bilen i 1994:

"The McLaren F1 is the finest driving machine yet built for the public road." and that "The F1 will be remembered as one of the great events in the history of the car, and it may possibly be the fastest production road car the world will ever see."

Bugatti Veyron kom som kjendt seinare og flytta rekordane på nytt. Men der BV er brutalitet sett i system, er McLaren F1 konstruert med ein ganske ulik filosofi. Kanskje raffinement kontra brutalitet er det mest dekkande uttrykket?

Mr. Bean på biltur
Ein av dei mest kjende McLaren-eigarane er Rowan Atkinson (Mr. Bean ++). Han er lidenskapleg oppteken av bilar, men ikkje som samlar, men som aktiv brukar. Ein augustdag i 2011 var han ute i McLaren-bilen og det gjekk ikkje betre enn at bilen snurra rundt og på vegen ut i grøfta trefte eit tre. Bilen vart totalvrak etter normale takseringsreglar, men Atkinson var fullt bestemt på at bilen skulle reparerast. Etter 16 månader og £ 910 000 var bilen igjen på vegen. Reparasjonskostnadene tilsvarte 150 % av nybilpris.

Bugatti Veyron, her fotografert på ei VW-utstilling i Berlin

Blogg-statistikk 2012

Litt meir statistikk frå bloggen i fjor. Besøksoversikten viser tre tydelege toppar:

• 25. nov. (innlegg om Piratpartiet)
• 19. aug. (om eit avkledd politi etter Gjørv-kommisjonen sin rapport)
• 21. mars (Altinn - frå vondt til verre)

Nesten 80 % er nye besøk

Lista over mest brukte nettlesarar, ser slik ut:

1. Chrome (28,6 %)

2. IE (22,8 %)

3. Firefox (21,7 %)

4. Safari (15,1 %)

5. Opera (8,0 %)

Det er berre 9 % av dei besøkande som kjem via mobil eller nettbrett. Av desse dominerer iPad stort. Mobilbruken er difor nesten ikkje-eksisterande.

Vel 52 % av dei besøkande kjem frå søk, og dette er dei mest brukte søkeuttrykka:

1. "hytt og pine" - innlegget "Språkleg forfall" der eg m.a. tok for meg blandinga av uttrykka "død og pine" og "hytt og ver"
2. "svein ølnes" - seier seg vel sjølv at bloggen vil komma høgt opp
3. "iPad4" - innlegget "Etter Steve Jobs død - kva no, Apple?"
4. "bitcoin" - innlegget "Bitcoin - digitale pengar"
5. "bekymringsverdig" - igjen innlegget "Språkleg forfall"

Dei tenestene som sende flest lesarar til bloggen, var:

1. Twitter (t.co)

2. Reddit.com

3. Blogger.com

Bibliotek 2.0

Foto: Tito Perez, CC-BY-NC-SA

Få sektorar kan dra nytte av nettet som bibliotek-sektoren, særleg utviklinga av den semantiske web-en. Likevel heng dei att i sine introverte klassifiseringssystem og -utvekslingsstandardar og ser ikkje ut til å få med seg det som skjer på utsida.

Heldigvis ser det ut til at store endringar er i ferd med å komma. Library of Congress har lansert rammeverket BIBFRAME, "Bibliographic Framework", basert på lenka, opne data. Det skal erstatta den over 40 år gamle MARC-standarden som verktøy for datautveksling av bibliografisk informasjon.

Les meir på Vestforsk-bloggen..

Bloggåret 2012

Det er tid for årsoppgjer, også for bloggaktiviteten. Eg skreiv i fjor at eg hadde stor tru på bloggen som form, sjølv om den blir pressa både av Facebook (ikkje for min del) og Twitter m.fl. Bloggen gir rom også for dei lange tankane og resonnementa, ulikt "øyeblikkets tyranni" som mange andre sosiale tenester representerer. Eg trur det blir stadig viktigare å halda på dei lange tankane.

Eg diskuterte dette med den svært aktiv bloggaren Paul Chaffey, på eit arrangement om innovasjon i offentleg sektor i fjor haust. Han hadde også tru på bloggen som form, sjølv om han såg at den var trua på fleire hald. Men han såg også positive endringar, særleg i næringslivet, med fleire leiarar som stod fram med eigen blogg. Paul har ein oppdateringsfrekvens som kan ta pusten frå dei fleste; og det er heller ikkje lettvinte innlegg han skriv. Eg spurde han om han får tid til noko anna. Men dei mange arrangementa han deltek på, viser at det gjer han. Samtidig er dette ofte grunnlaget for blogginnlegga.

Min eigen blogg har eit anna tempo. Ambisjonane er høgre enn som så, men resultata lyg ikkje - det blir ikkje meir enn eitt blogginnlegg i veka (52 innlegg i 2012). Det er ned frå 62 i 2011 og 72 i 2010. Men eg må leggja til at eg har skrive brorparten av blogginnlegga på Vestforsk-bloggen, i alt 19 av dei 21 innlegga som vart publiserte i fjor. Medrekna desse blir det i alt 71 blogginnlegg i løpet av  fjoråret. Statistikken for bloggen syner at dei fleste kjem til bloggen via søk:

Talet på besøk (visitors) er vanskeleg å samanlikna då det var ein lang perioden utan logging i 2011. Totalt har bloggen hatt 4 162 besøk. Sjølv om det ikkje høyrest mykje ut, er det vanskeleg å seia kva som er mykje og lite her. Ei samanlikning kan vera vestfors.no-sidene, som hadde 21 500 besøk i 2012. Sett i høve til det, er det ikkje så verst.

Eit klart mål for 2013 er at det skal vera minst eitt blogginnlegg i veka på min eigen blogg. Likevel er innhaldet viktigare enn talet på innlegg.

Trua på det risikofrie livet

For kort tid sidan la eit utval av helseekspertar fram ei liste på 40 tiltak for å betra folkehelsa her i landet. Av tiltaka var forbod mot snus, 20 års aldersgrense for sigarettar, vin på maks 1,5 l-kartongar (utvalet sa ikkje noko om det var lov å kjøpa to i slengen!) osv. Det skremmande er ikkje forslaga i seg sjølv, men at dette blir framført av personar høgt oppe i systemet og med presumptivt stor innflytelse.

Vegen til helvete..
Men kvifor stoppa ved desse tiltaka? Kvifor ikkje påby kle med innsydde kollisjonsputer for alle, obligatorisk bruk av hjelm over alt og ferdigmiksa næringsinntak garantert frittt for farlege stoff, alternativt intravenøs tilførsel? Vegen til helvete er som kjent brulagt med gode forsett.

Intervju med filosofen Jon Hellesnes
Dag og Tid har eit interessant intervju med filosofen og filosofi-formidlaren Jon Hellesnes. Han var professor i filosofi ved Universitetet i Tromsø frå 1985 til 2007 og er kanskje den som i størst grad har teke på alvor formidling av filosofi til folk flest. Som medlem av den nasjonale forskingsetiske komitéen for medisin og helsefag sa han for nokre år sidan:

"Altfor mange strevar med å få stadig meir under stadig sterkare kontroll. Det paradoksale resultatet er at viktige faktorar dermed kjem fullstendig ut av kontroll"

Det passar godt til dei nyleg framlagde forslaga til helsetiltak, forslag som føyer seg fint inn i rekkja med altfor mange og altfor gode forslag til korleis me skal leva liva våre - gjerne i lovs form.

Total kontroll, totalitær kontroll
Hellesnes seier vidare at det dessverre ligg stor ideologisk kraft i idéen om at (nesten) alt i prinsippet ligg innanfor menneskeleg makt og at alle problem bør kunna løysast, særleg av styresmaktene. Ekstremvarianten av dette er at uhell, ulykker, sjukdom og død nærmast er administrative tabbar. Det kan fort gi opphav til ein teknokratisk og totalitær ideiologi om totalkontroll og total tryggleik.

Nullvisjonar
At me er inne i ei slik tenking, ser me stadig eksempel på. Eit godt eksempel er nullvisjonen frå vegstyresmaktene, med ein visjon om ingen dødsfall i trafikken. På landsbasis er det eit umuleg mål med dagens trafikk. Men nullvisjonar blir også haldne fram på andre område, ikkje minst i helsesektoren. Det er ein farleg tanke, som Hellesnes.

Dag og Tid er ei god avis
Til slutt må eg igjen reklamera for Dag og Tid. Etter mitt syn er avisa fullt på høgde med det meir prestisjetunge Morgenbladet. At den i tillegg er på nynorsk, er berre med på å gjera språket endå betre (hadde dei berre lagt vekk dei arkaiske formene i rettskrivinga si!).

Sogndal på toppen av tabellen

Dagens Næringsliv hadde eit stort oppslag 04.02.13 om samanhengen mellom pengebruk og poengfangst i Eliteserien. Ein tabell organisert etter mill. kr pr. poeng, gir denne hyggelege tabellen:

Penge-/poengtabellen 2012

DN skriv at det er "nesten ingen sammenheng mellom pengebruk og poengfangst". Men forskingsmessig blir det for upresist. Eg fekk difor kollega Morten til å sjå på tabellen og rekna ut den faktiske samanhengen:

Svaret er at 36 % av variasjonen i poengfangst kan tilskrivast pengebruken. Figuren under viser også klart at til meir pengar som blir sette inn, til mindre poeng blir det. Sagt på ein annan måte får Rosenborg svært lite att for dei siste 100 mill. kr dei brukar.

Samanhengen mellom pengebruk og poeng (klikk for å forstørra)

Morten seier det på ein annan måte: "Det blir som å kjøre bil. Kjøper du en Huyndai Matrix får du mer bil for penga....men du får ikke mer bil."

Tilfellet Aaron Swartz

Kampaje på Aarons eigen nettstad Demand Progress

Det tragiske dødsfallet til nettaktivist Aaron Swartz har sett sinna i kok blant nett-entusiastar. Var den urimeleg strenge tiltalen for ulovleg nedlasting av akademiske artiklar frå JSTOR, MIT, den utløysande faktoren for sjølvmordet? Eg har skrive om saka på Vestforsk-bloggen.

Viss du vil støtta kampanjen med namnet ditt, og evt. eit økonomisk bidrag, kan du gjera det her.

Lamboghini og Ferrari

Oksen er varemerket til Lamborghini

Lamborghini fyller 50 år i år - hurra! Ferruccio Lamborghini gjekk frå å vera ein krevjande kunde av Enzo Ferrari til å bli hans argaste konkurrent. Fram til 1963 produserte Lamborghini stort sett traktorar (som dei framleis produserer) og Ferruccio hadde arbeida opp ei stor formue på det. Den brukte han til sin største lidenskap: utvikling av bilar.

Kunden har alltid feil!
Ferruccio Lamborghini var kunde av Ferrari og ein gong han kom og klaga på ein bil han hadde kjøpt, fekk han klar beskjed av sjefen sjølv, Enzo Ferrari: "Hald deg til det du har greie på; traktorar. Bil har du ikkje greie på". Enzo Ferrari var ganske arrogant og hjå Ferrari var det lenge den omvendte regelen som gjaldt: Kunden har alltid feil! Det må vera vanskeleg for dei som arbeider med marknadsføring o.l. å forklara kvifor ei slik haldning likevel førte til suksess.

Den første: 350 GT
Kanskje var det fornærminga som motiverte Ferruccio Lamborghini. Han sette i alle fall i gang med utvikling av bilar og i 1963 kom det første skremmeskotet for Ferrari: Lamborghini 350 GT. Bilen hadde ein 12-sylindra motor utvikla av tidlegare Ferrari-ingeniør Giotto Bizzarrini, som kom på kant med Enzo Ferrari. Sjølv om 350 GT ikkje vart nokon storseljar, var den eit varsel om det som skulle komma. Ferrari kontra med den legendariske 275 GTB.

Lamborghini Miura. Foto: Petr Kadlec

Lamborghini Miura
I 1966-67 kom den sensasjonelle Lamborghini Miura, med midtstilt 12-sylindra motor. Marcel Gandini, som arbeida for Bertone, stod for design og bilen har vorte eit stil-ikon. Enzo Ferrari var ganske konservativ og formelen hans var 12-sylindra motorar som var plassert framme. Det sat langt inne å snu på denne formelen, men Miura tvinga han til å tenkja nytt. Ferrari sitt svar var 365 GTB4 ("Daytona"). Motoren var framleis plassert framme, men så langt bak som muleg for optimal vektfordeling på fram- og bakaksel.

Design: Gandini
Marcel Gandini heldt fram med historiske bildesign og i 1971 kom Lamborghini Countach (utt. "kuntatsj"). Designet kan trygt kallast futuristisk; etter meir enn 40 år ser den framleis sensasjonell ut.

Lamborghini Countach, 1971 (!). Foto: Nrbelex

Audi overtek til slutt
I 1972 selde Ferruccio Lamborghini halvparten av selskapet, og året etter selde han resten. Etter eit eigarskap på ulike hender, med mellom anna Chrysler som eigar, kjøpte Audi selskapet i 1998 og er framleis eigar. Men det er framleis Fiat-eigde Ferrari som er storebror. Dei selde rundt 7000 bilar i 2011, mot Lamborghini sine 1300 (2010).

Sjå også artikkel om Lamborghini på e24.no

Stora guiden om Ferrari

Teknikens Värld: "Stora guiden om Ferrari"

"Print is dead is dead" skreiv eg i forrige bloggpost og Teknikens Värld sitt spesialnummer om Ferrari kunne ikkje vore ein betre illustrasjon. Det finst ikkje noko digitalt medium som kan ta over akkurat denne nisjen, det er min påstand. Då må skjermstørrelsen opp, men det er heller ikkje nok, også følelsen må forbetrast kraftig frå dagens digitale brukaroppleving. Det er særleg den manglande tredimensjonaliteten som er problemet med digitale magasin.

Kvalitetsmagasin
Stora guiden om Ferrari er magasin på sitt beste. Formatet er stort (23 x 29,7 cm), papirkvaliteten er topp og biletkvaliteten er også veldig bra. Når så teksten er interessant blir dette eit praktverk. Spring til Narvesen og kjøp med ein gang, om du er bitte lite interessert i bilar.

Scuderia Ferrari
Det er like mykje historia om Enzo Ferrari, grunnleggjaren, som blir fortalt. Han var ikkje spesielt interessert i teknologi og drøymde om å bli operasangar (!), sportsjournalist eller racerførar. Dei to siste draumane fekk han oppfylt, men det var som teamleiar i racing han verkeleg blomstra.

Ferrari 125 S - foto Aiace90

Det første oppdraget for Scuderia Ferrari (= "Stall Ferrari") var å administrera racingdelen for Alfa Romeo. Men frå 1947 var han sjef for eiga racingsatsing og eigne bilar. Den første bilen - 125 S - hadde 12 sylindrar, varemerket til Ferrari, men berre 1,5 liters motor. Om det ikkje vart suksess heilt frå starten, tok det ikkje lang tid før Ferrari dominerte Grand Prix og seinare Formel 1.

Først racing, deretter gatebil
Det var racing som var interessant for Enzo Ferrari; gatebilar bygde han berre fordi han måtte få inntekter til å driva konkurransekøyringa. Det påverka også utviklinga av modellar. Motoren var alltid det viktigaste, men med Pininfarina som designhus kan ein ikkje seia at design vart annanrangs. Berre ein gang sleppte Bertone til med formgiving, på den omstridde Ferrari (Dino) 308 GT4. Det vart ingen stor suksess.

Enzo Ferrari var skeptisk til bruk av 8-sylindra motorar og også at motoren skulle plasserast i midten. Men midtmontert V8-ar vart etter kvart varemerke for "innstegs"-modellen for Ferrari, og dei bilane som sytte for volum salsmessig.

Dino Ferrari

Ferrari Dino 246 GT - foto pyntofmyld

Til og med V6 vart brukt, men då stod det ikkje Ferrari nokon stad på bilen. Ironisk nok vart Ferrari Dino 246 GT ein kjempesuksess og er i dag nærmast ei ikon. Det var Dino Ferrari, son til Enzo, som brann for utviklinga av V6-motoren. Han var fødd med ein muskelsjukdom som gjorde at han døydde berre 24 år gammal, i 1956. Ferrari Dino 246 GT fekk namnet etter han.

Ferrari Enzo - foto Karrmann

Ferrari Enzo
Også faren vart oppattkalla med modellen Ferrari Enzo som kom i 2002. Det var ein Formel 1-bil i sivile kle. Den var ein oppfølgjar til F50 (1995) som igjen var oppfølgjaren til supersportsbilen F40 (1987). F40 er kanskje den mest reindyrka sportsbilen Ferrari nokon gang har laga.

Formel 1 = Ferrari
Ferrari har takka vera racinghistorien ein unik posisjon og eit unikt merkenamn; Ferrari = Formel 1 og omvendt. På vel 700 startar i Formel 1 har dei teke over 200 seierar, noko som seier sitt. Også på gateplan er Ferrari synonymt med det ypparste av bilteknologi og ein garantist for racingfølelsen. Det er ofte kort veg frå Formel 1-teknologi til gatebil.

Ferrari F40 er legendarisk, og mange sin favoritt blant Ferrariar
(foto Will Ainsworth)

Codex

Linotype - foto av martineno

Codex var altså namnet på boka romarane laga av treplater stifta saman i eine enden. Det var forløparen til boka slik me kjenner den, og ei viktig utvikling frå bokrullane.

Tidsskriftet Codex
Codex er også namnet på eit nytt tidskrift om typografi. Det fulle namnet er Codex - The Journal of Typography. Det er John Boardley som står bak tidsskriftet. Han starta I Love Typography i 2007 og seier i første nummeret av tidsskriftet at det ikkje skal vera ei papirutgåve av nettsidene, men eit medium for å visa andre sider av typografi.

"Paper is dead is dead"
Paper is dead har me høyrt ei stund. Det nye er at papiret slett ikkje er daudt, kanskje med unnatak av aviser. For nisjeproduksjonar har papiret framleis ei strålande framtid, der er både John Boardley og eg einige :)

Nettbrettet overtek ikkje magasina
Mange trudde at iPad og andre nettbrett skulle bli redninga for både aviser og tidsskrift. Ikkje minst skulle iPad egna seg godt til lekre online tidsskrift. Slik har det ikkje gått, og slik kjem det ikkje til å gå. Det er berre å finna fram eit lekkert magasin og bla i det, så skjønnar du fort kvifor. Det har både med format og kvalitet å gjera. Skjermen blir for liten og opplevelsen for eindimensjonal. Ikkje allverdas fancy tillegg kan endra på det. Den fysiske boka derimot, vil i stor grad måtta gi tapt for den elektroniske.

Codex og Linotype
Tilbake til Codex. Første nummeret kom våren 2011 og inneheldt mellom anna ei interessant historie om oppfinninga av Linotype. Linotype var det største gjennombrotet innan trykkerikunsten etter Gutenbergs (gjen-)oppfinning. I over 400 år var trykkerikunsten nærmast uendra, og svært arbeidskrevjande, til Otto Mergenthal sette seg føre å gjera noko med det.

Oppfinnaren Otto Mergenthaler
Ottmar Mergenthaler var fødd i Stuttgart i Tyskland, men emigrerte til USA då han var 18 år. Då hadde han alt vore i lære hjå ein klokkemakar og var godt inne i finmekanikk. Han var fascinert av trykkeprosessen og begynte fort å arbeida med å effektivisera dei arbeidskrevjande prosessane. Han laga den første versjonen av Linotype i 1883, kalla "blower" pga. trykkluftassistert operasjon. Linotype fekk namnet etter ein demonstrasjon av "The blower" hjå New York Tribune. Forretningspartnaren Whitelaw Reid, som seinare skvisa Mergenthaler ut, utbraut: "Ottmar, you've done it! A line o' type!"

Seinare forbetra han stadig mekanikken og Linotype vart til slutt standardutstyret for dei fleste avisredaksjonar og ein kjempesuksess. Maskinene var i bruk i nærmare 100 år, og først med fotosetjing vart det overgang til ny teknologi.

Det åttande underverket
det var Thomas Edison som kalla Linotype dette. Men i motsetnad til Edison, Bell og andre store oppfinnarar, stod Mergenthaler ribba tilbake trass i den store suksessen. Han vart lurt av sleipe forretningsmenn og måtte til slutt gi frå seg alt.

Boka

Toraen - frå Synagoge Glockengasse i Køln

Jul og bøker høyrer saman. I Dag og Tid frå 9. nov. i år har Andreas Skartveit ein interessant artikkel om boka og korleis formatet har utvikla seg frå oldtidas rullar og til dagens bok. Sidan artikkelen ikkje er å finna på nettet, skal eg prøva å gjengi innhaldet.

Bokrullar og volum
Framleis heng begrepet volum igjen, både for fleire bøker i serie og for tidsskrift, sjølv om det refererer til bokrullen. Volum kjem av det latinske verbet volvere, å rulla (slektskapen med Volvo er klar). Begrepet heng att sjølv om det er meir enn 1000 år sidan bokrullane dominerte. Dei var einerådande på Romarriket si tid (og før det) og var baserte på papyrus, som også har gitt namn til papiret sjølv om det er basert på anna råstoff.

Bokrullane kunne bli veldig lange, over 50 meter! Det seier seg sjølv at det var upraktisk å slå opp i noko slikt, utan sidenummererering, indeks eller noko slikt. Det førte til at sitering ofte vart gjort etter minnet, for å sleppa det tidkrevjande arbeidet med å sjekka originalrullen. Det er truleg den viktigaste forklaringa på dei mange unøyaktige siteringa i gamle verk. Homers Illiaden var på 36 rullar!

Pergamentet
Rundt 200 år f. Kr. innførde farao Ptolemaios eksportforbod for papyrus. Det førte til oppfinninga av pergamentet der geite- og saueskinn var råstoffet. På eit pergament kunne ein skriva på begge sider, og det førte til at pergamenta vart bundne saman og ikkje limte i ein rull. Dei bretta og innbundne pergamenta utgjorde ein codex. Codex er også latinsk og namnet på skriveboka til romarane, med to treplater hefta saman på ei side.

Oppfinninga av pergamentet og vidareføringa av skrivekunsten på denne måten er eit godt eksempel på innovasjon. Det er interessant å sjå korleis mangelen på papyrus tvinga fram ei oppfinning og innovasjon i form av forbetring av skrivekunsten.

Kodeks og indeks
Kodeksen løyste mange av problema med handtering av bokrullar. Med kodeksen kom etter kvart tittelside, innhaldsliste, sidenummerering og register (indeks). Det vart mykje lettare å slå opp i bøker for å kontrollera, og sitering vart meir nøyaktig.

Kodeksen vart sett på som kristen, i motsetnad til bokrullen som var jødisk og heiden. Misjonærane bar evangelia i kodeksen, jødane har framleis Toraen som ein rull.

Papiret
Pergamentet forma den moderne boka, og etter kvart kom også papiret. Det vart først laga av kinesarane og fanga opp av arabarane som starta å laga papir rundt år 800. Papiret vart framleis kalla papyrus, slik som i faraos tid.

Med Gutenbergs (gjen-)oppfinning av boktrykkjarkunsten kom også masseproduksjonen av bøker, og kunnskapen i bøkene vart ikkje lenger berre for eliten.

e-Boka
Med e-boka er på ein måte sirkelen slutta. Også for e-boka er sidenummerering på ein måte meiningslaust, for e-boka er ein samanhengjande tekst på same måte som bokrullen. Men det digitale formatet opnar for manipulering på ein heilt annan måte enn i den fysiske verda, og dermed kan den tradisjonelle boka simulerast.

Dag og Tid 50 år
Dag og Tid er elles 50 år i år og vel verdt å lesa. Vekeavisa har mange interessante bidragsytarar og er trass si ganske forvirrande redaksjonelle linje (er det noko anna enn nynorsk som bind denne avisa saman?) er det mykje interessant lesestoff.

Meir øl!

Michael Jackson er den som har skrive mest og best om øl

Mitt første møte med øl var då eg var knapt 4 år og i bryllaup. Det var eit godt gammaldags bondebryllaup på Ølnes der det sjølvsagt vart servert heimebryggja øl. Eg sat ved sidan av onkelen min som meinte at eg måtte få smaka heimabrygget. Det smakte så godt at då eg hadde tømt det vesle eg fekk i glaset, ropte eg ut over heile forsamlinga "meir øl!" Det var ikkje fritt for at foreldra vart litt skamfulle..

Øl er pils og pils er øl
Etter denne sterke opninga roa det seg og forholdet til øl var som for dei fleste andre: eit rimeleg rusmiddel der smaken ikkje betydde så mykje. Øl var pils og pils var øl, ferdig med det. Rett nok laga eg øl basert på maltekstrakt under studietida. Det var den gangen reklamen for Moss maltekstrakt hadde underteksten "må ikke brukes til å lage øl".

Øl er meir enn pils
Først dei siste 10 åra har eg fått opp augene for den rikdommen som finst innan øl. Slik sett er eg ein del av ein tydeleg global trend med aukande interesse for øl. Framleis er "lager" den dominerande øltypen verda rundt, men stadig fleire har sett at øl er så mykje meir enn pils. Her må det også leggjast til at pils er meir enn "pils", det er ganske stor skilnad på tsjekkiske klassikarar som Pilsner Urqell og Budweiser Budvar på den eine sida, og mange dårlege etterlikningar verda rundt.

Mellom- og Nord-Europa dominerande
Dei dominerande landa med lange tradisjonar for ølbrygging er landa som ligg for langt nord for vindyrking, men der bygg trivst godt. Det er framfor alt Tsjekkia, Tyskland, Belgia og England (+ Skotland) som er "øl-landa". Frå pils/lager i aust, til mørkare variantar lenger vest. Danmark har også spelt ein viktig rolle i utviklinga av den moderne øl-dyrkinga, men det er helst på grunn av gjennombrot i dyrking og isolering av gjærkultur enn gjennom ølet dei bryggjar.

Norge, med lange tradisjonar innan ølbrygging, har dessverre ikkje hengt med i utviklinga. Me burde ha eit godt utgangspunkt for å vera mellom dei fremste øl-landa, men særleg alkohol-politikken har verka hemmande. Desto meir gledeleg er det å sjå utviklinga som no skjer med eit lokalt lite bryggeri snart på kvart ei nes.

Sterkt øl forvist til Vinmonopolet
Etter at øl sterkare enn 4,75 % alkohol vart flytta til Vinmonopolet, vart det ein nedtur variasjonsmessig, og ei forsterking av "pils-trenden". Men i dei seinare åra har Vinmonopolet begynt å ta oppgåva med omsetning av øl, inkl. informasjon om tilbodet, meir alvorleg. Tilbodet av øltypar har auka kraftig og Polet ser ut til endeleg å ta litt ansvar. I 2011 auka dei salet av øl med 16,5 %, og det er overgjæra øl (stort sett mørkare øltypar) som aukar mest. Vinmonopolet fører no over 500 ulike øltypar; for 10 år sidan var talet 60.

Ekte ølkultur tilseier glas tilpassa øltypen

Mikrobryggeria kjem
Ein av dei mest gledelege trendane er framveksten av små bryggeri; mikrobryggeri. Det starta som så mange andre liknande trendar, i USA og har seinare spreidd seg til Europa. Her i landet var Mikrobryggeriet i Oslo blant dei første, men det er særleg Nøgne Ø som har gjort spesialøl kjent over det meste av landet. Dei har berre eksistert i 10 år, men likevel markert seg kraftig. I Sogn og Fjordane har Ægir løfta fram spesialølet og hatt ei eventyrleg utvikling Det måtte sjølvsagt ein amerikanar til for å satsa slik; Evan Lewis tok sjansen og har ikkje angra på det.

Ølfylket Sogn og Fjordane 
Det blir sagt at Sogn og Fjordane har flest mikrobryggeri av alle fylke, utan at eg veit om dette er tilfelle. I tillegg til Ægir har me Kinn i Florø, Gulating bryggeri og Fossen bryggeripub i Dale, og Balder bryggeri på Leikanger. Det er kanskje fleire også, utan at eg har oversikt over det. Eg smakte forresten Balder sin julebitter nyleg og den var god til pinnekjøtet.

Reint øl
Øl er ganske enkelt; det er vatn, malt, humle og gjær (med unnatak av tradisjonelt heimebryggja øl der eine erstattar humle). Samtidig er det ganske vanskeleg å få desse ingrediensane i perfekt kombinasjon, og prosessen er utfordringa. Ølbrygging er ein kombinasjon av vitskap og kunst i følgje den kjende ølkjennaren (eller "the beer hunter" som han vart kalla etter tv-serien sin) Michael Jackson. Han har  ikkje har noko med King of pop å gjera...

I Bayern vart reinheitslova innført i 1516 for nettopp å avgrensa ingrediensane til desse fire. Lova gjaldt for øl til innanlands konsum, for eksport var det lov å tilsetja andre ingrediensar. Framleis er det mange tyske bryggeri som reklamerer med "Nach die Reinheitsgebot gebraut". Norge innførte reinheitslova i 1912, og den stod ved lag fram til 1994 då EØS-avtalen gjorde at den måtte opphevast (ein dom i EU-domstolen i 1987 slo fast at reinheitslova ikkje kunne gjelda sal av øl mellom landa i EU).

Balders julebitter - berre for dei heldige i Leikanger

Ølet den nye vinen
Med dei lange tradisjonane øl har i Norge er det rart at det er vin som stort sett dominerer i media. Det er jo øl me skulle ha interessert oss for i første omgang, der me har over 1000 års tradisjon og kultur. På verdsbasis er ølbrygging kjendt frå tilbake til 4000 år f.Kr., men sannsynlegvis går tradisjonen og kunnskapen endå lenger tilbake. Det blir sagt at ølet kom før brødet.

Men utviklinga dei siste 15 - 20 åra gir håp om at den lange trenden med einsretting av ølsmak og øltypar, og med stadig færre og større bryggeri, er i ferd med å bli snudd. Dei små bryggeria er i sterk vekst medan industribryggeria slit med nedgang. Totalt sett er det ei positiv utvikling fordi det tvingar dei store bryggeria til å tenkja nytt. Kvalitet blir viktigare enn kvantitet.

Interessant historiebok

"Haren med øyne av rav" ("The Hare with the Amber Eyes") handlar om ei samling netsuker, små japanske minityrfigurar, og deira vandring frå rundt om i Europa. Netsukene tilhøyrer den jødiske familien Ephrussi og det en denne familien sin historie frå siste halvdel av 1800-talet fram til vår tid me får innsyn i.


Familiekrønike og Europa-historie
Edmund de Waal har skrive ein familiekrønike som samtidig er historien til jødane i 100 år frå siste halvdel av 1800-talet til etter siste verdskrig. Når historie blir skriven på ein slik måte, blir den heilt spesiell. Han høyrer sjølv til den russiske slekta og er 5. generasjon etter stamfaren Charles Joachim Ephrussi.

Russisk jødefamilie
Stamtreet startar som sagt med C. J. Ephrussi, fødd i Ukraina og kornhandlar i Odessa, og me følgjer dei to sønene Leon og Ignace, fødde i 1826 og 1829, til Paris og Wien. Ephrussifamilien slo seg opp på kornhandel og bankverksemd i Odessa, dei kontrollerte storparten av kornhandelen frå aust (Ukraina) til vest og samla seg enorme rikdommar. I 1860 var familien den største korneksportøren i verda.

Ekspansjon i Europa
Charles Joachim "plasserte" dei to eldste sønene sine i Wien og Paris for å utvida imperiet, og det er etterkommarane etter desse to boka følgjer. Netsukene kjem inn i historia rundt 1870, då Charles, son til Leon Ephrussi kjøper dei hjå ein kunsthandlar i Paris. Charles er kunstinteressert og vankar i kunstnarmiljø med Proust, Manet, Monet og Renoir mellom anna.

Wien og "Fin de siècle"
Frå Paris tek samlinga vegen til Wien rundt århundreskiftet. Det skjer i form av  ei bryllupsgåve til Charles sitt søskenbarn, Victor. Frå det livlege Paris møter me eit Wien på toppen av den habsburgske tida, men også ein by mett på seg sjølv og prega av "fin de siècle". Ephrussifamilien i Wien er steinrik og eig eit enormt palass ved Ringstrasse; Palais Ephrussi, teikna av den kjende danske arkitekten Theofil Hansen.

Slutten for Habsburg
Det habsburgske riket er tilstivna på alle vis, så når første verdskrig bryt ut er det nesten som ein lettelse over at det endeleg skjer noko. Men verdskrigen betyr slutten for stormakta Østerrike-Ungarn. Keisar Franz Josef I døyr i 1916 etter å ha vore på trona sidan 1848! Han var ikkje berre keisar over Østerrike og konge av Ungarn og Böhmen, men også konge av Lombardia og Venezia, av Dalmatia, Kroatia, Slavonia, Galicja, Lodomeria og Illyria, storhertug av Toscana, konge av Jerusalem og hertug av Auschwitz!

"Vannhodet" Wien
Etter krigen har Østerrika tapt nesten alt, og Wien blir kalla "vannhode" - eit altfor stort hovud i forhold til kroppen som har vorte veldig liten. Wien hadde over 2 millionar innbyggjarar ved århundreskiftet og var ein verdsmetropol. No er byen overdimensjonert, for å seia det mildt.

Gryande nazisme og jødehat
I tida etter første verdskrig får nasjonalsosialistane meir og meir tilslutnad og jødehatet aukar monaleg. Det har alltid vore eit meir eller mindre uttrykt hat mot jødane, men utover i 1920 og 1930-åra blir det farleg. Med "Anschluss" i 1938 er det fritt fram for plyndring og skjending av jødar og Ephrussi-familien mister alt dei eig. Frå å vera på toppen av samfunnet er dei no heilt på botnen. Netsuke-samlinga på 264 miniatyrfigurar er det einaste som er att av den enorme rikdommen.

Det ironiske, og for familien Ephrussi tragiske, er at Wien-greina ikkje sikra pengane sine ved å flytta formuen til t.d. Sveits, som mange andre. For å visa at dei var ekte Østerrike-Ungarn-patriotar, kjøpte Victor von Ephrussi store mengder krigsobligasjonar. Ei av dei vanlege skuldingane mot jødane var at dei ikkje var patriotar, dei var landflyktige og hadde ikkje nasjonalkjensle.

Den jødiske tragedien
Den jødiske tragedien står sentralt i boka. Edmund de Waal hintar om jødisk forretningsverksemd og grunnar til at dei klarer å opparbeida seg slike enorme formuer, men det blir berre i små hint. Det er klart dei ikkje blir monopolistar i kornhandel ved eit lukketreff, eller ved ei tildeling/anbud. Denne delen av den jødiske historia er dessverre for lite drøfta. Den er sikkert vanskeleg, fordi det fort kan nøra oppunder jødehat. Men eg trur likevel den delen også må skildrast nøyare for å få heile biletet. Det er nødvendig for å forklara ein del av det enorme jødehatet som er i dei fleste europeiske land på den tida, og som på mange måtar heller aldri har sleppt taket.

Jødar i Europa og kinesarar i Asia
Jødane sin suksess som forretningsfolk i Europa verkar å ha mange parallellar til kinesarane sin status i mange asiatiske land utanom Kina. Både i Indonesia, Malaysia og Thailand er kinesarane langt hyppigare representerte som vellykka handelsfolk enn innbyggjarane elles. Og dei er forhatte nettopp fordi dei er så dyktige til å manøvrera seg til topps. Det har skapt store spenningar i fleire land, og enkelte valdseksplosjonar, som t.d. i Malaysia på 1960-talet.

Historie på ein annan måte
Viss du er litt interessert i historie, er dette ei bok som er verdt å lesa. Om du ikkje er interessert i historie, er boka likevel interessant, og du får med historiekunnskapar nesten umerkeleg.

Studietur til Leipzig

Den nye universitetsbygningen i sentrum av Leipzig

"Wenn jemand eine Reise tut, so kann er was erzählen" seier tyskarane. Turen gjekk til Leipzig for å besøka universitetet der og deira forskargruppe innan semantiske teknologiar. Dr. Sören Auer har på ganske kort tid fått  til imponerande resultat og har no ei gruppe på rundt 30 personar innan fagområdet, dei fleste PhD-studentar. Leipzig har også vore staden for den årlege Topic Maps-konferansen TMRA (Lars Marius' foto frå denne og Leipzig generelt her). Meir om dei faglege sidene ved turen på Vestforsk-sidene.

Universitet sidan 1409!
Leipzig er ein by med lange historiske linjer, det same er universitetet som vart grunnlagt i 1409 (!). Det var tradisjonelt eit av dei tre store universiteta i Tyskland, der dei to andre var München og Heidelberg. Viss me reknar Königsberg, som tidlegare høyrde til det tysktalande området, blir det fire gamle, ærverdige universitet. I inngangspartiet i nybygget som m.a. husar Sören Auers gruppe, finn me byster av Lessing, Leibniz og Goethe som alle har hatt tilknyting til byen og universitetet. I tillegg var Johan S. Bach kantor i Thomas-kyrkja i 27 år, fram til han døydde i 1750. Det er berre for å nemna litt av den omfattande historia til byen.

Leipzig sentralt i murens fall
Leipzig høyrde til det gamle DDR og var ein sentral plass for starten til det som til slutt enda med at Berlin-muren fall. Byen har alltid hatt eit frilyndt grunnsyn og trekt til seg folk med politiske haldningar som ikkje var populære andre stader. Det har sikkert mykje med den lange universitetetstradisjonen å gjera.

Hausten 1989 begynte folk å samla seg i og rundt Nicolai-kyrkja som ein stille protest mot DDR-regimet. Kyrkjene var sentrale samlingsstader i DDR, der kunne folk snakka nokolunde fritt og utanfor overvakings-fare. Gjennom heile 1989 var det aksjonar i byen, men det var først om hausten at det verkeleg tiltok. Den 9. oktober var over 70 000 menneske samla i samband med fredsmesse i kyrkja. Etter dette steig talet på stille demonstrantar kraftig veke for veke, og 6. november gjekk mellom 3 og 400 000 menneske i eit stille protesttog gjennom ringgata (der Ring).

Mädler-passasjen. Foto: Appaloosa

Gjenoppbygging med gigantsvindel
Etter frigjeringa starta gjenoppbygginga av tidlegare DDR, og i Leipzig fekk den ein spesiell vri. Den mildt sagt aktive entreprenøren Jürgen Schneider hadde plan om å gjera Leipzig til det nye Frankfurt, og klarte å få  milliardar frå bankane til utbygginga; 5,4 milliardar Deutsche Mark! for å vera nøyaktig (dagens verdi ca. 30 mrd NOK!). Det var ein klassisk eigedomsspekulasjon der kraftig stigande eigedomsprisar var den einaste sikringa for bankane. Spekulasjonen vart ironisk nok avslørt av avisa Frankfurter Allgemeinen Zeitung i 1994. Bankane sat på kjempemessige tapsbomber og Schneiders imperium ramla saman i ein kjempekonkurs. Scheider og kona rømde frå Tyskland, men vart arresterte i Florida, USA. Etter rettsaka i 1997 vart han dømd til 6 år og 9 mnd. fengsel. Grunnen til at det ikkje vart endå meir, var at det viste seg at bankane hadde gjort grove brot på lovverket sjølve, og skulle ha avverga mykje av spekulasjonen om dei hadde følgt lover og retningslinjer.

Men bygningane står att, og trass svindelen fekk Leipzig ei kraftig ansiktsløfting, særleg av sentrumsområda. Av dei mange storslåtte opppussingsobjekta er kanskje Mädlerpassagen den mest imponerande. Galleriet kan måla seg med tilsvarande kjende bygg i Brüssel og Milano.

Det tyske kjøkenet
Til slutt må eg ha med eit bilete av eit typisk tysk måltid: Eisbein. Etter ein slik middag et du ikkje kveldsmat!

Eg har litt sans for det tyske kjøkenet, det er "no nonsense" og rikeleg mat. Kanskje i overkant stor vekt på det siste, men likevel..

Støtte til Piratpartiet

Piratpartiet på nett. Legg merke til kravet om Flash! Ooops...

Eg har underteikna eit opprop for registrering av Piratpartiet og kjenner eit behov for å forklara støtta i tillegg til at det gir høve til å sjå nærmare på programpunkta deira.

Den viktigaste grunnen til å skriva under er at eg meiner det vil vera bra for norsk politikk å få med eit parti som har IKT som hovudbodskap. Eg ser ingen av dagens parti som verkeleg forstår betydninga av nettet og den revolusjonen det medfører. Ja, alle partia har punkt om den digitale utviklinga, men "they just don't get it!".

Elles må eg seia at eg ikkje likar namnet; ein pirat er ingen heidersmann etter mine begrep. Men namnet er nok gitt av søsterpartia i Sverige og elles i Europa.

Så til dei 11 programpunkta som utgjer kjerneprogrammet for Piratpartiet. Det låg ved underskriftslista som var følgjebrev. (eg merkjer meg elles at ikkje noko av Piratpartiet sin kommunikasjon, på papir eller nett, er på nynorsk..). Eg har sett inn mi eiga vurdering (tommel opp/ned) for kvart punkt:

1. Fildeling styrker norsk språk og kultur
Forslag: ikke-kommersiell fildeling gjøres lovlig.

-
Grunngjevinga startar med "Fleksnes på Youtube må være greit". Det seier ganske mykje om naiviteten når ein argumenterer på denne måten. Eg synest heile punktet ber preg av nettopp naivitet. Her vil partia tena på å nyansera argumentasjonen og setja seg grundig inn i dagens system og lovgiving.

2. Offentlige data må være offentlig tilgjengelige
Forslag: Gratis digitale kart.
+
Ikkje vanskeleg å vera einig på dette punktet.

3. Breddedemokrati: Kvalitetskontroll av politikere
Forslag: Tillat stryking av navn på stemmesedlene
-
Litt rart forslag gitt at Piratpartiet først og fremst er opptekne av digitale saker. Eg trur det heller er det grunnleggjande partisystemet som må reformerast. Dagens lukka prosessar med stadig færre involverte (medlemstala går ned) er ikkje bra for demokratiet.

4. Eierskap til egne data; nei til DLD
Forslag: Datalagringsdirektivet tas ikke inn i norsk lov
+
Dette er eit viktig punkt og eg har same haldning til DLD. Men saka er meir omfattande enn som så, det handlar om overvaking generelt. Sjølv om DLD ikkje blir innført, vil data våre bli registrerte fleire stader (den svenske FRA-overvakinga, USA sine overvakingssystem osv.).

5. Åndsverk og patenter: tilbake til start
Forslag: 14 års opphavsrett og ingen programvarepatenter.
+
Her gir eg full støtte. Opphavsretten har fått ei utvikling styrt av store og mektige interesser som har gjort den svært ubalansert i høve det opprinnelege føremålet. Eg trur absolutt det er nødvendig å starta med blanke ark her. Eg ville lagt til eit forslag om aktiv fornying; opphavsmannen må sjølv aktivera nytt vern etter den første perioden er over, elles vil verket automatisk fall i det fri.

6. Anonyme ytringer må tillates på nettet
Forslag: Det må være greit å ytre seg offentlig uten at ens navn blir publisert.
+
Dette støttar eg også, sjølv om anonymiteten også har sine problematiske sider. Men her må me sjå ut over eigne landegrenser og til statar der det er direkte livsfarleg å ytra seg. Det er ikkje tvil om at anonymitet har vore viktig for den arabiske våren, t.d.

7. Offentlig kulturstøtte forplikter
Forslag: Offentlige støtteordninger krever digitale resultater.
+
Eg er i hovudsak einig i dette punktet, men igjen grip det inn i sentrale delar av opphavsretten som fortener ein breiare diskusjon.

8. Nettnøytralitet lovfestes
Forslag: Avtalen om nettnøytralitet som norske ISPer har undertegnet omskrives til lov.
+
Eg er einig i intensjonen, og at den bør lovfestast på eit eller anna vis. Samtidig er utgangspunktet "alle pakkar er fødde like" også litt problematisk ved nærmare ettersyn. Det som synest heilt opplagt, er likevel ikkje så krystallklart (sjå omtale av boka "Internet Governance" og kommentarar/referat frå seminar der boka vart presentert).

9. Kostnadstak på mobiltelefon
Forslag: EUs kostnadstak på mobiltelefoni innøfres også for andre land; kunder gis rett til varsling om forbruk.
+
Ja, det er ei opplagt god sak. Men ei så spesifikk sak som dette er ikkje politikk, men detaljar. Meir om det til slutt.

10. Innsyn i offentlig sektor
Forslag: Digitale filer må følge med byggesøknader.
+
Igjen isolert sett eit ok forslag, men på eit veldig detaljert nivå.

11. Offentlig sektor må bruke åpne standarder
Forslag: Åpne standarder må brukes i digital kommunikasjon.
+
Dette er vel alt ivareteke. Men realiteten er annleis, det er jo defacto-standardane (ok, dei er også sertifiserte som opne standardar) Word og Excel som framleis dominerer i offentleg sektor. Når denne debatten har stilna, trur eg det kjem av at Microsoft ikkje lenger er den store stygge ulven. Det har komme andre ulvar som framstår langt farlegare..

Ei rask oppsummering gir meg 9 tommel opp og 2 tommel ned, då er det vel full støtte til Piratpartiet? Så enkelt er det ikkje. Det største problemet med punkta over er at mange av dei er kampanjesaker, men ikkje politikk. I rettferdas namn må det leggjast til at Piratpartiet har eit partiprogram basert på fem hovudsøyler (partiprogrammet er sjølvsagt i form av ein wiki):

1. Individ og personvern (styrking av individ og personvern)
2. Kunnskap og kultur (reform av opphavsrett og patentar)
3. Demokrati (demokratisk reform med breiddedemokrati)
4. Kommunikasjon (lovfesta nettnøytralitet, auka nettutbygging og standardisering)
5. Teknologi, innovasjon og vitenskap (satsing på teknologi og vitskap, større respekt for vitskaplege metodar og samhandling på nettet)

Piratpartiet er eit nisjeparti og tek ikkje opp store utfordringar som sosiale skilje, utstøyting, trygdesystem m.m. Det er på ein måte greitt, men dei burde i alle fall ha teke med "digitale skilje" som ei hovudsøyle. Slik programmet no framstår, blir det eit parti av og for nerdar.

Stao no pao!

Add caption

Årets sesong kan kort oppsummerast slik: Høgt oppe - langt nede - høgt oppe!
Men når enden er god, er alt godt.

Sesongavslutninga på Fosshaugen Campus hadde alt: Nervepirrande nedrykksdrama og det klassiske oppgjeret mot storebror Brann. Det kunne difor ikkje bli betre då me ordna dette sjølve og vann 2 - 0.

Det smått ironiske er at av alle klubbane involverte i nedrykksdramaet, var Sogndal dei som var best førebudde på eit nedrykk. Det ligg djupt i kulturen at eliteseriespel er bonus og at kvardagen ofte er på nest høgste nivå. Økonomien er difor innretta slik at det ikkje er nokon katastrofe om ein rykkjer ned.

Denne slik sunn drift burde vera sjølvsagt i fotballverda, men er faktisk unnataket. Først dei siste par åra har andre klubbar lagt av seg dei verste økonomiske uvanane og stabilsert seg. Sogndal har mykje å takka finanskrisa for. Etter den, vart det plutseleg også fotballmessig lønnsomt å driva økonomisk sunt, og Sogndal kunne igjen ta opp kampen mot dei beste.

Det er naturstridig og eit eventyr som har vart sidan 1976 (eigentleg starta den "moderne" fotballen i Sogndal i 1972). I 36 år har Sogndal vore mellom dei 20 beste klubbane i landet. Det gir inspirasjon til alle oss andre rundt klubben: det er muleg å hevda seg i toppen sjølv om ein er liten.

Same poengsum som i 2011, men på 12. plass (14. plass i fjor)

Kvifor erobra ikkje kinesarane Europa?

I boka ”Guns, germs, and steel – A short history of everybody for the last 13,000 years” tek Jared Diamond for seg dei store utviklingstrekka etter siste istid og korleis miljømessige og geografiske tilhøve har lagt til rette for utvikling av jordbruk, forming av større samfunn og utvikling av skrift-kultur, teknologi og til slutt verdsherredømme for ”den kvite mann”.

Kvifor erobra ikkje kinesarane Europa?
Han skriv overbevisande om forhold som gjorde folka i Europa og Asia (EurAsia) i stand til å profittera på dei nemnde faktorane og leggja under seg land og folk på alle dei andre kontinenta. Men kva så innanfor EurAsia? Kvifor vart t.d. ikkje Europa erobra av kinesarane? I desse dagar med partikongress og val av ny president og nye medlemmer til politbyrået, er det særleg interessant.

2200 års dynasti
Kina delar mange av dei faktorane som låg til grunn for EurAsia sin framvekst. Dei kom litt seinare i gang med plantedyrking og husdyrhald basert på sau, geit og ku, men var først ute med domestisering av gris og kylling. Stabilitetsmessig har Kina vore alle andre land/regionar overlegne. Dei har hatt dynasti samanhengjande sidan 220 f. Kr., og også før den tid var det kinesiske folket relativt samla innan regionen.
Kinesarane har stått for ei rekkje gjennombrot i den teknologiske og kulturelle utviklinga. Dei fann opp skrivekunsten fleire hundre år før Europa, og oppfinningar som skriftspråk, krutt, papir og trykkekunst stammar alle frå Kina.

Utviklinga sett i revers
Diamond si forklaring er at dei faktorane som verkar positivt i eit dynasti som Kina, kan også verka i motsett retning. Det er særleg interessant i lys av dagens utvikling, der mange ser på Kina som eit land som om få år vil vera det dominerande i verda. På same måte som store dynasti kan få utviklinga til å gå fort i ei viss retning, kan dei også få dynastiet til å gå baklengs like fort. Det er eit fåtal personar som styrer utviklinga, i gamle dagar gjerne berre keisaren, og dersom denne, eller dei få (politbyrået?) gjer ”feil” vedtak, har dei same kraft til å gjennomføra dei som andre vedtak.

Diamond nemner eit eksempel på Kina som skipsnasjon. Kinesarane låg langt framfor Europa også på det området, men på 14-1500-talet stoppa utviklinga plutseleg opp. På grunn av fraksjons-verksemd innan leiinga, vart skipsbygging forbode (!), med det resultatet at Kina tapte alt dei hadde vunne i utviklinga som hadde vart i mange hundre år. Eit nyare eksempel er dei mange vanvittige vedtaka under Mao, og særleg Kulturrevolusjonen. Under den siste vart til dømes alle skulane stengde i 5 år! Liknande eksempel gir Diamond frå Japan der våpenteknologi var langt utvikla, men av omsyn til den stolte samuraitradisjonen der sverdet var det sentrale, vart det lagt lok på utvikling av andre våpen.

Fragmentert Europa ein fordel
Europa har aldri vorte samla på same måte som Kina. Det har vore fragmentering, ulike språk og mykje uro (det er vel ein omtale som også kan gjelda i dag). Diamond meiner at fragmenteringa har vore ein fordel for Europa fordi fleire måtar å tenkja på har fått utvikla seg og ein har kunna både konkurrert med kvarandre og lært av kvarandre. Han brukar Columbus som eksempel på fordelen med mange statar. Columbus prøvde å finansiera planane sine både i Italia, Portugal og Spania, og fekk napp først i femte forsøk!

Diamond er ikkje like stor statsvitar som etno-biolog, men både problemstillinga og hypotesen er interessante. Dersom det verkeleg er slik som han antydar, bør Europa skrinleggja dei mest ivrige unionsplanane, og Kina vurdera andre modellar enn den sentralstyrte for vidare utvikling.

Guns, germs, and steel

Tittelen på boka Jared Diamond har skrive, avslører svaret på spørsmålet han stiller i utgangs-punktet: ”Kvifor var det europearane som fekk den dominerande posisjonen i verda og ikkje folk frå andre kontigent?” Formulert og eksemplifisert litt annleis: ”Kvifor var det spanjolane med Cortés og Pizarro i spissen som erobra Sør-Amerika, og ikkje dei innfødde sør-amerikanarane som erobra Spania?”. Kvifor var det Pizarro som knuste Aztekar-kongen Atahuallpa sin store hær og ikkje Atahuallpa som drog til Spania og velta den spanske kongen?”

Yalis spørsmål
Det er eit godt spørsmål, som det heiter, og også eit enkelt eit. Diamond formulerer det retorisk som eit spørsmål frå personen Yali frå New Guinea, ein person han har vorte kjend med som følgje av mange års feltstudie der. Yali spør: ”Why is it that you white people developed so much cargo and brought it to New Guinea, but we black people had little cargo on our own?”. "Cargo" dei innfødde sitt samlenamn på alle vestlege produkt.

Fødd slik, eller blitt slik?
Jared Diamond sitt eigentlege mål med boka er å motbevisa den enkle, ja farleg enkle, forklaringa at kvite (euroasia) er genetisk overlegne andre folkeslag og difor dominerer verda. Det er ein variant av ”fødd slik, eller blitt slik?” og slike enkle påstandar er vanskelege å motbevisa, men gjennom godt 400 sider sit lesaren att med eit inntrykk av at den rasistiske forklaringa er avfeidd og avkledd på ein svært overtydande måte.

Historia om alle dei siste 13 000 åra
Det er ikkje ei lita oppgåve Diamond har gitt seg i kast med, og undertittelen på boka seier det meste om omfang og ambisjonar: ”A short history of everybody for the last 13 000 years”. Ikkje noko mindre! Men Jared Diamond er godt skodd for oppgåva; han har drive vitskapleg arbeid innan både molekylær fysiologi og evolusjonsbiologi. Han kallar seg sjølv både økolog og etno-biolog, og han har forska på områda dei siste 50 åra.

Diamond kokar historia dei siste 13 000 åra ned på 400 sider, og eg kokar igjen forteljinga ned til eit par sider. Det seier seg sjølv at det då blir med overskrifter. Men som eg nemnde innleiingsvis, gir Diamond svaret alt i tittelen: Europearane (inkl. asiatar) utrydda dei innfødde på dei andre kontinenta ved hjelp av smittsame sjukdommar og overlegne våpen samt overlegen organisering. Spørsmålet vidare er kvifor det vart slik.

Busetnad i dei ulike verdsdelane
Han startar med å visa når dei ulike verdsdelane vart busette med menneske. Me veit frå før at Homo sapiens stammar frå Afrika, der forfedrane våre hoppa ned frå trea for rundt 7 millionar år sidan. I Eurasia (Europa frå Irland i vest pluss Asia med Japan heilt i aust) vart folkesett for rundt 1 mill. år sidan (røffe tal). Til Amerika kom ikkje mennesket før ca 12 000 år før Kristus (f. Kr.) og Australia vart busett ca. 40 000 år f. Kr. Eit spørsmål som då raskt melder seg er kvifor ikkje Afrika vart det suverene kontinentet og la under seg alle dei andre? Med eit forsprang på 6 millionar års utvikling skulle alt liggja til rett for det.

Bøndene rular!
Det viser seg at kor lenge mennesket har levd på dei ulike kontinenta, ikkje er den avgjerande faktoren for hegemoni. Den avgjerande  faktoren er plantedyrking og husdyrhald, altså då mennesket begynte å bli bønder [det er jo svært tilfredsstillande for ein bonde å lesa dette :)]. Dei første menneska begynte å dyrka planter rundt 9 500 år f. Kr., og det skjedde i det som blir kalla den grøderike halvmånen (”the fertile crescent”). Denne strekte seg frå dagens Israel + Jordan vidare til Syria og over til Irak og Iran. Det er alts Midt-Austen som er arnestaden for jordbruket.

Den grøderike halvmånen sentral
Husdyrhaldet starta litt seinare og rundt 8 000 f. Kr. vart dei første dyra sau, geit og gris ”domestisert”. Kua kom litt seinare, rundt  6 000 år f. Kr. og hesten 2 000 år deretter. Menneskets   beste venn, hunden, var forresten det første dyret som vart domestisert, men hunden er litt spesiell sidan den i liten grad har vorte brukt som mat. Alle desse dyra vart domestisert i Sør-vest Asia (den grøderike halvmånen) eller Sør-aust Asia (Kina). Av større dyr var det berre eselet (Egypt) og lamaen (Andes) som vart domestisert på andre kontinent.

Rikeleg tilfang av ville artar
Grunnen til at dei viktigaste plante- og dyreslaga vart domestisert i Sør-Vest og Sør-Aust Asia var den rike økologien med dei rette ville planteslaga og dei rette større pattedyra. EurAsia hadde vidare den fordelen at kontinentet strekte seg langt i breidda, og hadde mykje dei same klimatiske forholda frå Portugal i vest til Korea og Japan i aust. Skilnaden langs breiddegradene er mykje mindre enn skilnadene langs lengdegradene. Både Amerika og Afrika har den dominerande utstrekninga i lengda, ikkje breidda, og særleg gjeld det Amerika. Australia på si side var det mest isolerte kontinentet og også kontinentet fattigast på økologi på grunn av vanskeleg klima.

Fatale bakteriar
Med husdyrhald kom også sjukdommar overført frå husdyra til mennesket. Det var sjukdommar som koppar, influensa, meslingar, kik-hoste og mange av dei andre vanlege (barne-)sjukdommane. Gjennom fleire tusen år tilpassa menneska i EurAsia seg desse sjukdommane. Men folkeslag frå andre kontinent fekk eit fatalt møte med dei same bakteriane.

Politisk organisering og skrivekunst
Med fastbuande folk og større folketal kom også organiseringa i landsbyar og byar. Alle trengde ikkje lenger brukar all si tid på å samla mat, enkelte kunne spesialisera seg på andre oppgåver, som soldatar, byråkratar osv. Denne organiseringa var langt meir effektiv enn den lause organiseringa i familieklanar eller stammar som jeger- og samlarfolket gjerne hadde.

Ein annan viktig faktor var utviklinga av skrivekunsten. Den vart nødvendig for å få ei effektiv organisering. Skrivekunsten utvikla seg uavhengig på fleire stader. Noko av den eldste kulturen er den sumeriske (Irak/Iran) som utvikla kunsten ca. 3 000 år f. Kr. Det er truleg at også Egyptarane utvikla skrivekunsten uavhengig av den sumeriske, også dei rundt 3 000 år f. Kr. Kinesarane utvikla kunsten ca 1 300 år f. Kr. og innfødde i Mexico ca. 600 år f. Kr. Men det var i EurAsia skrivekunsten spreidde seg raskast og fekk størst betydning.

Kvifor den kvite mannen?
Denne tabellen (eige oppsett) gir svaret på kvifor den kvite mannen fekk verdshegemoni:

        Lang historie Økol. føresetnader Geografi/diffusjon
EurAsia         x                        xx                      xx
Afrika        xx                         -                       -
Amerika         -                         -                       -
Australia         -                         -                       -

Som vi ser er EurAsia den klare vinnaren og Amerika og Australia dei klare taparane. Afrika har fordelen av den lange historia for mennesket, men ulemper med økologi (få tilgjengelege ville planter og større pattedyr som var muleg å domestisera) og geografi ved at kontinentet strekkjer seg nord-sør og har ein barriere i Sahara.

Blitt slik, ikkje fødd slik
Tilbake til Diamonds hovudoppgåve: tilbakevising av genetikk som forklaring på den kvite mannen sin suverene stilling. Han avsluttar boka slik:

”In short, Europe’s colonization of Africa [og dette gjeld også Amerika og Australia, min kommentar] had nothing to do with differences between European and African peoples themselves, as white racists assume. Rather it was due to accidents of geography and biogeography – in particular, to the continents’different areas, axes, and suites of wild plant and animal species. That is, the different historical trajectories of Africa and Europe stem ultimately from differences in real estate."

Boka kan absolutt tilrådast. Den er særleg interessant i diskusjonen om busetnad, utvikling av jordbruket og etno-biologi generelt. Jared Diamond er litt meir på tynn is når han drøftar innovasjon m.m., utan at det eigentleg trekkjer særleg ned. 

Jordan, ditt neste ferieland?

"Kamel i solnedgang"

Etter ei veke i Aqaba, Jordan, er det ikkje vanskeleg å tilrå andre å reisa dit. Sjølv hadde eg aldri tenkt på Jordan som aktuelt reisemål, om det ikkje var for ein god venn som tipsa meg om det. Dei fleste tenkjer vel som så om Jordan: Midt-Austen, krig på alle kantar, absolutt ikkje trygt. Men jordanarane er eit fredfylt folk som har balansert mellom krigande land i alle år etter siste verdskrig utan sjølv å bli innblanda. Dei har utvikla gode diplomatiske evner, noko som er avgjerande for å overleva. Med grense til Israel, Libanon, Syria, Irak og Saudi-Arabia veit Jordan alt om kva som skal til for å halda seg på godfot med hissige naboar.

Turisme og fosfat
Aqaba ligg i enden av Aqaba-bukta, som igjen er i enden av Raudehavet. Rett over bukta ligg den israelske byen Eilat, og litt lenger ute på Sinai-halvøya ligg Egypt. Reiselivet er viktig for Jordan og står for 10-12 % av inntektene til landet. Den viktigaste eksportvara er elles fosfat. Jordan er eit relativt fattig land, fattig på naturressursar og dyrkbart land, men rikt på kultur og kulturminne. Den grøderike halvmånen, som var utgangspunktet for starten av plantedyrking og husdyrhald for 11-12 000 år sidan, omfatta mellom anna Jordan (omtale av Jared Diamonds bok ”Guns, germs and steel”, der dette er sentralt, kjem i neste blogginnlegg). Seinare har overbeiting, avskoging og klimatiske endringar gjort mykje av det opprinneleg grøderike området om til ørken.

Varmt både i bassenga og i Raudehavet

360 soldagar i året
Turismen i Jordan er stort sett konsentrert til den smale kyststripa langs Aqaba-bukta. Her er det bygt opp ei omfattande turistnæring, og planar for endå meir omfattande utbyggingar er klare. Men det må store løft til på infrastruktur (flyplass, vegar, vatn ++) dersom dette skal realiserast og bli bra.
Det store fortrinnet til Aqaba er klimaet; det blir sagt at det er opp mot 360 soldagar i året og temperaturen i sjøen er behageleg året rundt. Du skal altså ha uflaks om du støyter på dårleg ver. Turistsesongen er frå september til mars, elles i året er det for varmt.

Petra - eit imponerande syn

Ørkenbyen Petra
Det viktigaste reisemålet, og mest kjende kulturminnet, er ørkenbyen Petra. Den er eitt av verdas 7 underverk og eit ”må” for alle som reiser til Jordan. Det er ein by frå ca 2 000 år f. Kr. og den er hoggen inn i sandsteinsfjella. Det var folkeslaget Nabatearane som bygde byen, og den var i drift fram til om lag 100 år e. Kr. Petra var sentralen for aust-vest-transporten av varer (”Kryddervegen” og ”Silkevegen”) og nabatearane levde godt på tenester for alle gjennomreisande og sikkert også ”beskyttelsesavgift”.
Dessverre er området svært utsett for erosjon, og mykje av byen er øydelagt. Øydeleggingane held fram, og dersom ikkje det blir sett inn tiltak (drenering m.m.), vil mykje av kulturminna bli øydelagde for alltid.

Ørkenområdet Wadi Rum
Det nest viktigaste reisemålet er ørkenområdet Wadi Rum. Også dette området var ein sentral gjennomfartsstad for handelen mellom aust og vest. Beduinane i området levde på same måte som nabatearane av å tilby kost og losji for dei reisande. Det spesielle med området er sandsteins-formasjonane som bryt ørkenlandskapet.

Kamelriding i Wadi Rum

Den arabiske revolusjonen
Wadi Rum er også viktig fordi det var her den arabiske revolusjonen starta i 1917. Jordan var ein del av det ottomanske riket og jordanarane var som mange andre leie av tyrkarane. Under første verds¬krig allierte arabarane seg med England og klarte å gjera slutt på det ottomanske styret. Ein sentral figur i den kampen var Lawrence of Arabia, ein engelskmann som hadde budd lenge i Syria og som kunne arabisk og kjende kulturen. Han vart bindeleddet mellom arabarane og engelskmennene og kjempa side om side med arabarane, noko som er dokumentert i David Leans film ”Lawrence of Arabia”. På arabisk side var Sharif Hussein den sentrale mannen. Han hadde fire søner som fekk ansvaret for å kjempa for kvar sin del av området. Abdullah kjempa i Jordan og vart etter frigjeringa konge der (Abdullah I). Det som ikkje låg i avtalen med England var at dei tok over etter tyrkarane. Jordan vart sjølvstendige i 1946.

Guiden Ali viser fram portrettet av Lawrence of Arabia

I seinare tid har kong Hussein vore den mest kjende og den som har hatt størst påverknad på utviklinga i Jordan i nyare tid. Han vart konge i 1953, berre 18 år gammal, då faren, kong Talal, måtte abdisera. Offisielt heitte det at kong Talal var sjuk, men sanninga var at han var for radikal for dei fleste. Han starta innføringa av parlamentarisme og ivra for større demokratiske rettar for folk. Men det vart for mykje, for fort. Kong Hussein døydde i 1999, berre 63 år gammal. Sonen Abdullah II er no konge i Jordan.

Vatn!
Det største problemet i Midt-Austen, og grunnlag for mykje av konfliktane, er mangel på vatn. Jordan har inntil nyleg hatt Jordan-elva som viktigaste vassforsyning, men sidan den er grenseelv mot Israel er forbruket av vatn eit problem. For ti år sidan fann dei store reservar med grunnvatn i Wadi Rum. Dette vatnet forsyner no Aqaba-området og skal etter planen også forsyna Amman. Det er vidare storstilte planar om vatning og dyrking av ørkenområda rundt Wadi Rum.

Jordan har ikkje funne olje, endå dei har lang grense til Saudi-Arabia. Men funn av store mengder drikkevatn er truleg ei større velsigning for Jordan enn funn av olje.

Aqaba og Tala Bay
Når du reiser til Aqaba (eg seier når, ikkje viss) har du i dag valet mellom å bu i Aqaba eller i turistområdet Tala Bay rundt 15 km lenger sør. Sjølv budde eg i Tala Bay og angra ikkje på det. Det er meir som eit omvendt reservat, avstengt for andre enn turistar, men samtidig er det veldig roleg og avslappande og lett å komma seg til og frå Aqaba by.

Og har du bruk for ein taxi-sjåfør, og det har du om du ikkje satsar på leigebil, er Abdulla den du bør kontakta. Han er ein stødig og god sjåfør som snakkar godt engelsk, men som ikkje er overivrig på nokon måte.