Carlsberg bryggeri

Porten til det gamle Carlsberg (merk innskrifta på det runde
tårnet: "Nøisomhed")

  København-turen i samband med Copenhagen Jazz Festival vart også nytta til andre kulturaktivitetar. Omvising på Carlsberg bryggeri har lenge stått høgt på ønskjelista mi, og denne gangen gjorde me alvor av det. Carlsberg besøkssenter har årleg meir enn 150 000 besøk (!) og har eit profesjonelt opplegg for dei som er interesserte i historia om bryggeriet, eller som berre er interesserte i dette området av byen. Besøkssenteret er ope alle dagar i veka, og du kan gå på eiga hand eller leggja på 45 danske kroner og få ein guida tur på engelsk eller dansk. Me valde engelsk; litt flaut å innrømma at det er enklare å forstå enn dansk..

Porten til det nye Carlsberg, kvilande på fire
elefantar

Carlsberg = Carl + 'berg'
Carlsberg ligg på ein liten høgde i Valby, vest for sentrum. Det skal ikkje store høgden til for å bli kalla "bjerg" i Danmark, og høgden og bryggeriet er då også oppattkalla etter Carl, det einaste barnet til gründaren J. C. Jacobsen, og høgden bryggeriet vart bygt på i 1847. At namnet ikkje vart Carlsbjerg, som ville vore naturleg på dansk, skuldast JCs fascinasjon for Tyskland og tysk øl. Derav det tyske 'berg' og ikkje det danske 'bjerg'. I 1847 låg Carlsberg langt utanfor bykjernen, no er den ein del av det sentrale København.

Nr. 4 i verda
Carlsberg er i dag ein av gigantane på den globale ølmarknaden. Dei er fjerde størst, etter at dei saman med Heineken kjøpte Scottish & Newcastle i 2008. Berre 1 % av produksjonen blir selt i Danmark! Russland er den viktigaste marknaden, men Asia og særleg Kina er der veksten er størst. Denne regionen er spesielt interessant fordi den ikkje har vinproduksjon.

Familieintrige
Den interessante historia til Carlsberg skuldast ikkje minst det vanskelege forholdet mellom far og son, J. C. Jacobsen og Carl Jacobsen. J.C. Jacobsen fekk interesse for bayersk øl og på studietur til Tyskland tok han med seg ølgjær tilbake. Han streva likevel lenge med å få til godt øl. Undergjera øl, som han ville laga, krev låg temperatur både i gjæringsfasen og ettergjæringa, og det var vanskeleg å få til på den tida. Det nye bryggeriet i Valby må sjåast i samanheng med dette. Her er det grave ut enorme kjellarar. I tillegg var det rikeleg tilgang på reint vatn, også heilt sentralt i ølbrygginga.

J. C. Jacobsen hadde klare planar for Carl, men sonen ville det annleis. Han ville ikkje bli styrt av den autoritære faren og starta like godt sitt eige bryggeri; Nye Carlsberg. Det nye Carlsberg låg vegg i vegg med det gamle, men stilen til dei to bryggeria er ganske ulike. Der faren hadde 'Nøisomhed' som overskrift på bryggeriporten, representerte Carl det stikk motsette med eit overdådig inngangsparti til ei fantasiverd. Carl satsa også på overgjæra øl, også der gjekk han mot faren. Han kutta også drastisk ned på produksjonstida, igjen til store protestar frå faren.

Far og son var bitre konkurrentar og snakka ikkje med kvarandre på meir enn 5 år. Også på det private planet var skilnaden stor mellom far og son. Der faren var nøysom brukte Carl alt han tente, og han brukte pengane på kunst. Desse kunstskattane er samla i Ny Carlsberg Glyptotek.

J. C. Jacobsen var ekstremt oppteken av kvalitet og
vidareutvikling. Dette er "De gyldne ord"
frå testamentet hans, gjengitt ved inngangsporten.

Gamle Jacobsen var svært oppteken av kvalitet og oppretta i 1875 Carlsberg Laboratorium. Det var her Emil Christian Hansen lykkast med å isolera ølgjær-celler slik at reindyrking av kulturar kunne skje. Då vart faren for villgjæring kraftig redusert. Gjærtypen fekk namnet Saccharomyces carlsbergensis og er vel Danmarks viktigaste bidrag til øl-historien; langt viktigare enn ølet dei har produsert..

Forskingsaktiviteten og -ressursane er også det som er drivkrafta bak Husbryggeriet Jacobsen. Her får dei prøvt ut idéane til fulle og blir ikkje stoppa av like strenge kommersielle krav som med volumprodukta.

Gamle og Nye Carlsberg samla i 1906
J. C. Jacobsen etterlet seg eit detaljert testament der det stod at bryggeriet skulle overtakast av ei stifting, Carlsbergfondet. Fondet såg at det dårlege forholdet mellom det gamle og nye bryggeriet i tillegg til Carl sitt enorme forbruk, ikkje kunne gå i lengda. I 1906 presenterte dei eit forslag, nærmast eit ultimatum, om å slå dei to bryggeria saman med Carlsbergfondet som eigar, mot at Carl fekk ein årleg generøs pengesum han kunne bruka på kunstinteressene sine. Carl gjekk med på det og frå 1906 vart dei to bryggeria samla. I statuttane til fondet står det at fondet til ei kvar tid skal eiga minst 51 % av aksjane i bryggeriet. Det har seinare vorte endra til at dei skal eiga minst 25 % av aksjane, men kontrollera minst 51 % av stemmene. Carlsbergfondet eig no ca. 30 % av Carlsberg bryggeri.

Æresbustaden Carlsberg
Den gamle bustaden til J. C. Jacobsen inne på Carlsberg-området har vore brukt til æresbustad etter hans og hans nærmaste var borte. Det var J. C. sjølv som bestemde dette i testamentet. Bustaden skulle brukast av framståande vitskaps-menn, og Niels Bohr er den mest kjende av desse. Han budde i æresbustaden frå 1931 til sin død i 1962.

Det var også her Niels Bohr tok i mot Werner Heisenberg i 1943 [stemmer ikkje, sjå under], eit møte som har vore gjenstand for mykje spekulasjon, men som me veit lite om. Atomprogramma til dei to sidene var  på programmet, men innhaldet i møtet er som sagt ukjendt. Bohr og Heisenberg hadde ulik oppfatning av kva som vart sagt under møtet, og dei tolka også møtet heilt ulikt. Like etter Heisenberg drog tilbake til Tyskland, vart Bohr i all hast flogen til Sverige, vidare via Skottland til USA der han slutta seg til Manhattan-prosjektet.

[Dette vart fortalt av guiden vår, men dokumentasjon på nettet viser at det ikkje stemmer. Møtet mellom Bohr og Heisenberg var i september 1941, og det står ikkje noko om at det fann stad i æresbustaden. Niels Bohr flykta frå Danmark til USA i 1943. Det er også skrive eit teaterstykke av engelske Michael Frayn, og det vart oppført i 2002 ved Thalia teater med tittelen "Copenhagen"]

Logoen til Husbryggeriet Jacobsen

Husbryggeriet Jacobsen
I dag er det berre produksjon ved Husbryggeriet Jacobsen på Carlsberg i Valby. Resten av produksjonen er flytta ut av byen. Husbryggeriet Jacobsen er eit slags mikrobryggeri, bortsett frå at produksjonen deira er for stor til å falla inn under kategorien. Dei produserer øl for entusiastar, i motsetnad til Carlsberg elles der volum er nesten det einaste som tel.

Ny bydel
Carlsberg flytta produksjonen av øl, bortsett frå Husbryggeriet, ut frå dei gamle lokala på slutten av 2008. Eit interessant fenomen er at avtalen med arbeidarane om at dei skulle få 2 liter øl pr. dag (gjennom arbeidsdagen) varte heilt til og med 2008! No er både Carlsberg og resten av dansk arbeidsliv på det nærmaste tørrlagt.

Del av Jacobsen-bryggeriet

Mange av Carlsberg-bygningane skal rivast, og det store området på mellom 3 og 400 dekar skal bli ein ny bydel, Carlsberg Byen. Det er ein omstridd plan som no etter kvart blir sett ut i livet. Den har vorte forseinka av finanskrisa. Det skal byggjast opp eit nytt universitet (Professionshøjskolen UCC) og mange bustader som i første rekkje er tiltenkt internasjonale forskarar og studentar. Idéen bak bydelsutviklinga er å gjera området til eit attraktiv stad for internasjonale forskarar. Slagordet er "Race for the mind".

Carlsberg deltek ikkje i eigedomsutviklinga fordi dei ikkje vil binda ressursar i denne typen langsiktige prosjekt. Dei har også selt seg ut av andre høgprofilerte selskap som Tivoli, Royal Copenhagen og Georg Jensen. All kapital skal brukast til vekst for selskapet.

Bryggeri-gamp i stallen på Carlsberg bryggeri, Valby

Ønskjer mikrobryggeri velkomne, men...
Etter omvisinga var det tid for spørsmål og eg spurde om Carlsberg si haldning til dei nye øltrendane og framveksten av mikrobryggeri spesielt. Til det svarte guiden, ein pensjonert Carlsberg-tilsett, at dei såg positivt på den nye trenden. Kampen står mellom øl og vin, og all fokus på øl er bra. Samtidig la han til at han trudde mikrobryggeri-trenden hadde nådd toppen. Han trudde ikkje mikrobryggeria kunne oppnå den kvaliteten som t.d. Carlsberg har fordi dei ikkje har ressursar til det. Han sikta då spesielt til dei store forskingsressursane. Haldninga var altså "mikrobryggeri er bra fordi det gjev auka merksemd om øl, men tru ikkje at de/dei kan laga like godt øl som oss".

Copenhagen Jazz Festival 2013

Banner over Strøget

 Klisjéen "det er deilig å være norsk i Danmark" har mykje for seg, det er faktisk deilig å feriera i Danmark. Særleg gjeld det i København i begynnelsen av juli då det er tid for Copenhagen Jazz Festival (CJF). Årets festival var den fjerde på rad for eigen del, og den 34. for København sin del (starta i 1979).

Tradisjonen tru var det "slow boat to Copenhagen" med danskebåten, og før det ekspressbuss til Oslo. Alt i alt ei reise på 27 timar. Det er vel omtrent som for 100 år sidan.

CJF er ein svær festival, med over 1000 konsertar på meir enn 100 ulike stader. Det er ein veldig desentralisert festival der det er mange "festivalar i festivalen". Det er ulike temaprogram presentert av sponsorar og andre. I år var det t.d. "The Sound of New Orleans" presentert av avisa Politiken, og ein Tribute-serie presentert av Carlsberg/Tuborg.

Mykje godt øl. Her ein
Fransiscaner weiβbier

Festivalen sjølv reknar med at det kjem rundt 250 000 besøkande og at desse legg att rundt 80 mill. kroner. Det tykkjer eg høyrest forsiktig ut, eller så er den gjennomsnittlege festivaldeltakar langt meir sparsommeleg enn vårt følgje! Det er nemleg mykje å bruka pengar på, særleg god mat og drikke. Danskane er langt betre enn oss til å servera lekker mat og eit rikare utval drikke, særleg øl. Sjølv på den minste kaféen får du ein lekker sildetallerken, som alltid blir følgt opp med ein god akevitt.

Ulikt mange andre er ikkje målet flest muleg konsertar. Me vel oss ut ein konsert eller to på førehand og går så innom etter innfall. I år var konserten med Cassandra Wilson (her i "You Don't Know What Love Is") den som var bestilt på førehand, og av andre konsertar var det eit par storband-konsertar og ein kafe-konsert med den dyktige svenske trompetaren Anders Bergcranz (her i eit YouTube-opptak med melodien 'Cochise'). I tillegg til god mat og godt drikke legg me også inn andre kulturbesøk. I år var det omvising på Carlsberg-bryggeriet som stod på programmet. Eit besøk så interessant at det fortener eigen omtale. 

JavaScript: The good, the bad, and the evil

Add caption

Har skrive eit innlegg på Vestforsk-bloggen med denne tittelen. Utgangspunktet er boka "JavaScript: The Good Parts" av Douglas Crockford, i tillegg til eit historisk sveip over utviklinga av dette programmeringsspråket.

Altinn - Skatteetaten.no sin stygge fetter

Foto: Rob Enslin (CC-BY)

Skatteetaten.no har vore gjennom ei radikal omlegging der brukarorientering er sett i høgsetet ved å gi raske og tydelege svar på dei vanlegaste spørsmåla. Etter mitt syn har dei lukkast veldig godt med dette. Kontrasten blir difor ekstra stor når ein brukar går frå Skatteetaten.no til Altinn, noko mange gjer. Det er ei reise tilbake i tid, til eit anna århundre, når vi snakkar om brukarvennlegheit. Spørsmålet er kor lenge Skatteetaten kan finna seg i dette?

Skatteetaten med vellykka oppgradering
Vurderingane av Skatteetaten.no og Altinn er mine eigne personlege opplevingar som brukar, og ikkje resultat av forsking. Men som alle forskarar veit; i mangel på gode eksempel og data, bruk deg sjølv!
Skatteetaten.no har gått gjennom ei radikal endring der forenkling og tydelege prioriteringar ser ut til å ha vore styrande. Dei ser ut til å ha lykkast godt med oppgåva med eit veldig enkelt og moderne design, og framfor alt med ei teneste som evnar å gi raske svar på dei vanlegaste spørsmåla frå brukarane. Om dei også har makta den vanskelege oppgåva i tillegg å ta vare på "den lange halen", dvs. informasjon som få etterspør, men som likevel er viktig for desse, har eg ikkje fått testa enno.

Altinn gjenstand for kritikk lenge
Altinn har eg kritisert så lenge eg har brukt tenesta. Det er ingen tvil om at Altinn har gjort rapportering enklare for svært mange, så den suksessen kan ikkje takast frå tenesta. Men når det gjeld brukarvennlegeheit og brukaroppleving, vil eg påstå at den har vore gammaldags og dårleg heilt frå starten av. Og for dei ressursane som er brukte i utviklinga fram til no, er det ei skam å by brukarane eit så dårleg grensesnitt.

Altinn som felleskomponent
Eg må understreka at bruken min av Altinn er av den manuelle sorten. Eg har inga automatisk overføring frå rekneskapsprogram, men tastar inn tala i næringsoppgåve m.m. sjølv. Men Altinn er valt ut som ein av fem felleskomponentar og må difor kunna levera også til slike føremål. Brukaropplevinga er frustrerande der dei ulike skjema ikkje heng saman. Når eit skjema spør etter talet i 'post 2.4 i Næringsoppgåva' tenkjer eg at det veit du jo frå før - eg har jo alt tasta det inn! Det burde ikkje vera vanskeleg å overføra data frå eitt skjema til eit anna.

Set Skatteetat-teamet på jobben!
Det store spørsmålet er kor lenge Skatteetaten, som den viktigaste Altinn-aktøren, kan sitja roleg og sjå på det store gapet i brukaroppleving mellom eiga nett-teneste og Altinn. Mitt råd til kommande skattedirektør Hans Chr. Holte er at han set teamet bak den nye Skatteetaten.no inn i arbeidet med å løfta brukaropplevinga i Altinn.

En nasjon av kjøtthuer

Espen Løkeland-Stai og Svenn Arne Lie representerer eit sjeldant tredje alternativ i norsk landbruksdebatt: Eit alternativ til både det tradisjonelle landbrukssynet (Bondelaget + Landbruksdep.) og på den andre sida kravet om billegare mat og mindre subsidiar til landbruket. I debattboka "En nasjon av kjøtthuer - Ni myter og en løgn om norsk landbrukspolitikk" gjer dei greie for dette alternativet. Boka er gitt ut på forlaget Manifest.

Grundig dokumentert utvikling
Det er ei grundig og god bok, full av statistikk og fakta for underbygging av eigne og andre sine påstandar, men likevel er den lettlesen. Boka kom i 2011 og har til ein stor grad makta å skapa debatt slik forfattarane håpa på. Det er særleg Svenn Arne Lie som har fronta synspunkta i media.

Boka handlar om mat
Boka handlar om mat, og korleis vi skal produsera mat i Norge. Den skal i følgje forfattarane vera eit bidrag til debatten om kva vi vil med matproduksjonen vår, kva ressursar som skal brukast og korleis dei skal fordelast.

Tittelen er provoserande, men spelar på det auka kjøtforbruket her til lands, ein forbruksauke som i alt vesentleg er basert på importert kraftfor. Dei har også henta inspirasjon frå Ibsen til tittelen: "Et parti, det er ligesom en kødkværn, det; det maler alle hoderne sammen til en grød; og derfor så blir de også grødhoder og kødjoder, alle ihob!"

Så til mytane og løgna:

1. Snyltarmyten: Norske bønder er ulønsame parasittar med sugerøyr ned i statskassen
Talgrunnlaget viser eintydig at bonden får stadig mindre for maten som blir produsert. Prisane til forbrukarane har ikkje falle i same takt. Frå 1996 til 2010 auka prisen på (lett-)mjølk frå kr 8,33 pr. liter til 14,81. I same tidsrom auka prisen til bonden frå kr 3,20 pr. liter mjølk til kr 4,30. Dette er nominelle prisar. Bøndene har vorte stadig meir avhengige av tilskot frå Staten, og stadig mindre av inntekta kjem frå sal av råvarer.

I den same perioden er det skapt milliardformuer i daglegvare-handelen, ein handel som er kontrollert av fire store kjeder (99 % av daglegvareomsetninga).

2. Prismyten: Vi blir tyngde ned av høge matprisar, og det er bøndene si skuld.
At Norge har dei høgaste matvareprisane er eit sikkert medieoppslag. Seinast 24. juni i år kunne SSB slå fast at "Norge på pristoppen". I artikkelen er det sagt veldig lite om kjøpekraft og matvareprisar sett opp mot denne. Nominelle matvareprisar er ganske uinteressant, der skårar t.d. Hellas og Portugal godt. Men korleis har folk flest det i desse landa samanlikna med Norge? Eg trudde i det minste SSB heldt seg for gode til å publisera slike "nyheiter" utan å setja det inn i den rette ramma.

Løkeland-Stai og Lie tek utgangspunkt i den årlege "Big Mac"-indeksen; kva ein Big Mac kostar på McDonalds-restaurantar rundt om i verda. Norge tronar på toppen også her. Norske medium tek ganske lett på åtvaringa frå The Economist, som publiserer denne indeksen. Dei seier sjølve at indeksen må takast med ei stor klype salt då det er mange underliggjande faktorar den ikkje tek omsyn til.

Den sveitsiske storbanken USB har teke Big Mac-indeksen eit steg lenger: kor lenge må ein arbeida for å få råd til ein Big Mac. Det er eit mykje betre mål på matvareprisar. Her viser det seg at ein måtte arbeida i 21 minuttar i Norge (2009), noko som var 1 minutt meir enn i Sverige, men 6 minuttar mindre enn i Finland og godt under det globale gjennomsnittet på 37 minuttar.

Maten er altfor dyr, og den blir dyrare og dyrare, er påstand vi ofte ser. Frå 1999 til 2010 auka matvareprisane med 18 %. I same tidsrommet auka konsumprisindeksen med 25,9 % og gjennomsnitts-lønna med over 60 %.

3. Stordriftsmyten: Det er størrelsen som tel.
Strukturrasjonaliseringa, altså færre og større bruk, har pågått sidan siste verdskrig, men i dei siste par tiåra har det verkeleg skote fart. På dei 10 åra frå 2000 til 2010 har talet på mjølkebruk nesten vorte halvert. Gjennomsnittsstørrelse på bruka har vakse frå 14 til 21 kyr og gj.sn.produksjonen frå 76.000 liter til 133.000 liter [Eg veit at det er mellomrom som er skiljeteikn for tusen, men det er etter mitt syn upraktisk sidan ein kan risikera å få linjeskift midt i talet. Av den grunnen vel eg å bruka punktum]

Færre og større Dette er i tråd med den offisielle landbrukspolitikken, der det også heiter at større bruk vil  gi meir robuste bruk. Løkeland-Stai og Lie viser at det ikkje kan påvisast nokon samanheng mellom (god) økonomi og størrelse på bruka.

Norsk institutt for landbruksøkonomisk forsking (NILF) gjennomførte i 2010 ei undersøking av økonomien på store mjølkebruk. Dei konkluderte med at "til tross for at de undersøkte melkebruka hadde relativt stor produksjon, klarte de ikke å utnytte mulighetene til å senke kostnadene per produserte enhet."

Tvert om er det slik at den økonomiske risikoen blir større til større bruka blir, og dei blir meir avhengige av overføringar frå det offentlege. Landbrukspolitikken er basert på ein føresetnad om det motsette.

4. Mangfaldsmyten: Ein liberalisert marknad vil gi oss betre mat og større mangfald.
Forfattarane går laus på begrepet "produktvarianter", som er eit mål bransjen brukar på mangfald og innovasjon. Cola selt som 1,5 liter, 2x1,5 l, 4x1,5 l, 6x1,5 l og 8x1,5 l er fem ulike produktvariantar! So much for variety..

Forfattarane meiner det er tvilsamt om produktutvalet aukar fordi om tollsatsane blir sette ned, og peiker på at gigantar som Lidl, Carrefour og Wal-Mart neppe vil føra til auka mangfald.

5. Sjølvforsyningsmyten: Vi blir stadig meir sjølvforsynte med mat.
Som i eksempelet med produktvariantar er det frisk statistikkbruk og kreativ begrepsbruk som ligg til grunn for påstanden om at vi er 50 % sjølvforsynte med mat her i landet. Soyamjøl frakta med skip frå Brasil og male opp i Norge, blir rekna som norskprodusert kraftfor og dermed som ein del av sjølvforsyninga. Dei fleste vil sjå at dette er hakkande gale..

Forbruket av kraftfor, og der er det ein aukande del soya, har auka kraftig dei seinare åra. Med definisjonen over aukar også den norske sjølvforsyningsgraden. Når forfattarane korrigerer for den misvisande importerte kraftfor-delen, er den norske sjølvforsyninga rundt 40 %.

6. Kjøtthuemyten: Vi er ein nasjon av kjøtthuer.
På dei siste 20 åra har kjøtforbruket i Norge auka frå rundt 53 kg pr. person til 76 kg (2008). Det er likevel langt etter USA (125 kg) og Danmark (146 kg), men vi er på god veg i same retning. Så å seia all veksten i kjøtforbruk kjem frå lyse kjøtslag; kylling og gris. Kyllingforbruket som har auka særleg mykje. Både grisekjøt og kylling blir produsert utelukkande på kraftfor, der det meste er importert (avhengig av den norske kornhausten). I 1980 konsumerte vi 2,8 kg fjørfe-kjøt i gjennomsnitt, i 2009 var forbruket 17,7 kg.

Broileren er symbolet på den vestlege verda sitt industrialiserte landbruk. Den blir produsert i digre industrilokale og ser aldri dagslys. Den er avla fram for å produsera mest muleg kjøt på kortast muleg tid. Som forfattarane skriv er "barndommens forestillinger om kyllinger som tripper rundt hønenes bein på tunet så langt fra den industrialiserte broilerhverdagen det er mulig å komme.".

Forfattarane meiner utviklinga med eit stadig meir kraftforbasert landbruk, og stadig større produksjon av lyst kjøt, er ei politisk vilja utvikling som reduserer oss nordmenn til "en nasjon av kjøtthuer".

7. Volummyten: Det er rett og slett ikkje nok mat.
Det har lenge vorte hevda at folkeveksten vil gjera at det blir for lite mat globalt. Men sjølv om det er fattigdomsproblem og svolt, er det ikkje for lite mat, det er berre for dårleg fordeling. FAO seier dessutan at om lag halvparten av all produsert mat kasta, eller går tapt på andre måtar. Det er såleis meir enn nok mat til dagens 7 milliardar menneske, og det er truleg nok også til 10 milliardar om folketalet skulle bli så høgt.

Norske politikarar sine utsagn om at vi må auka matproduksjonen for å sikra nok mat til alle på jorda, heng dårleg saman med den faktiske utviklinga som er auka kraftforimport basert på soya frå Brasil. Areala i Brasil kunne vore brukte til annan matproduksjon med langt betre utnytting energimessig.

8. Mordarmyten: Norske bønder tek afrikanske liv.
Norsk tollvern og støtte til landbruket blir ofte halde opp mot utviklingsland sine ønskje om eksport av matvarer. Implisitt i argumenta ligg det eit likskapsteikn mellom "liberalisering av handel" og "rettferdig handel". Senking av tollvernet vil automatisk komma fattige land til gode.

Statistikk viser at MUL-landa (minst utvikla land) har gått frå å vera nettoeksportørar av matvarer tidleg på 1980-talet til å bli sterkt importavhengige 30 år seinare.Ein viktig grunn til denne utviklinga er lånevilkår og strukturtiltak som vart sette i gang under overoppsyn av Verdsbanken og Det internasjonale pengefondet (IMF). Det tradisjonelle småskalalandbruket vart sett på som håplaust ineffektivt og opplegg henta frå vestleg landbruk introduserte.

I 2002 vart toll på matvarer frå land definerte som MUL, fjerna. Det burde då ha auka den norske importen frå desse landa. Det har ikkje skjedd. Importen frå MUL-land er om lag på nivå med 1992, og relativt sett utgjer den no mykje mindre av samla import frå alle utviklingsland.

9. Motstrømsmyten: Norsk landbrukspolitikk er motstrømspolitikk, utforma for å motverka tunge trendar.
Den raudgrøne regjeringa sin politikk byggjer på denne myten. Norsk landbrukspolitikk har motverka at tunge, internasjonale trendar har slått inn med full kraft også her i landet. Det er ikkje berre forfattarane som er skeptiske til denne retorikken. Riksrevisjonen påpeikte i 2010 at utviklinga i jordbruket og utforminga av verkemidla var i strid med dei politiske måla. Riksrevisor Jørgen Kosmo sa til Klassekampen at "om målet med landbruket er å produsere mest mulig billig mat, så er politikken ekstremt vellykket". Men det er altså ikkje det som er dei uttalte politiske måla.

10. Løgna: Det finst ikkje noko alternativ.
Forfattarane viser først til Margaret Thatcher som lanserte slagordet TINA - There Is No Alternative, og med det klarte å parkera mykje av kritikken.

Den norske landbruksdebatten har vore prega av at den raudgrøne regjeringa, med Senterpartiet i spissen, har peikt på Høgre og Frp og sagt at "alternativet er mykje, mykje verre". Altså er det ikkje noko anna alternativ enn det som Høgre og Frp representerer.

Løkeland-Stai og Lie argumenterer for ei tredje linje, med desse hovudpunkta:

1. Det må lønna seg å bruka våre eigne ressursane (gras, grovfor), då må kraftforprisen setjast opp.

2. Tollvernet er eit avgjerande verktøy for å sikra sentrale mål i matproduksjonen.

3. Inntektsnivået kan ikkje gjerast til eit einsidig spørsmål om størrelsen på overføringane. Auka avhengigheit av overføringar fangar bonden i eit system som verken er bra for den enkelte bonden eller matproduksjonen i det heile.

4. Vi må ha ein diskusjon om korleis maten vår skal produserast (enkeltbruk, industrialiserte modellar osv.).

5. Den romantiske førestillinga om stordriftsfordelar må leggjast til side og vi må få ein fornuftig debatt om organisering av norsk matproduksjon.

6. Det trengst alternative kanalar i alle ledd som er tilpassa også dei mindre aktørane i matproduksjonen.

Forfattarane meiner debatten om korleis maten vår skal produserast er svært viktig, og at framlegginga av Landbruksmeldinga ville vore eit godt tidspunkt for å dra i gang ein slik debatt. Det vart ikkje gjort.

Eg støttar Løkeland-Stai og Lie i dette synspunktet, og mykje av det dei elles skriv. Boka er i alle fall eit godt forsøk på å få i stand ein debatt om noko av det viktigaste for oss: maten vår og korleis vi produserer den. Det er til og med viktigare enn oljen vi produserer.

Sør-Tyrol med Messner og Ötzi

Omlandet til Bolzano, sett gjennom
borga Sigmundskron

Etter å ha delteke på e-forvaltningskonferansen ECEG '13 i Como og presentert artikkelen "Small is Beautiful or Bigger is Better? Size of Municipalities and Quality of Websites", gjekk turen til Sør-Tyrol for ferie. Sør-Tyrol er kanskje ikkje det vanlegaste reisemålet når ein er i Milano-området, men det var vel verdt eit besøk.

Sør-Tyrol ligg i regionen Alto Adige ("Øvre Adige") og er prega av tysk kultur. Området vart gitt til Italia etter oppgjeret i Versailles i 1919 som lova av Entente-maktene i 1915. Som med mange slike vilkårlege flytting av landegrenser, skaper det problem. "Italiaseringa" vart særleg forsterka under Mussolini sitt fascist-regime. Hitler og Mussolini inngjekk ein avtale i 1930-åra som innebar at alle tysktalande i området skulle tvangsflyttast til Tyskland. Mange vart flytta til Tyskland, men utbrotet av verdskrigen hindra full etnisk reinsing.

Etter siste verdskrig fekk tyskarane i Sør-Tyrol visse rettar for å halda på kultur og språk, men dei kjende seg likevel meir og meir overkøyrde av italienske styresmakter. Det kulminerte i slutten av 1950-åra og enda med at regionen fekk stor grad av sjølvstyre. Det offiesielle tyske namnet på regionen er Autonome Provinz Bozen — Südtirol. 

Eplehage nær Merano

Sør-Tyrol er kanskje mest kjend for fruktdyrkinga, og det er enorme areal med frukttre av ulike slag. Klimaet egnar seg svært godt til dyrking av frukt. Området er mellom dei fremste i verda dyrkingsmessig, og dyrkingsmetodane som blir tilrådde i norsk fruktdyrking no, stammar i stor grad frå her. Det finst også vingardar, men dei blir færre og færre til lenger nord ein kjem. Men også i Sør-Tyrol blir det laga vin.

Messner Mountain Museum
Ein av dei mest kjende personane frå Sør-Tyrol er klatraren Reinhold Messner. Han er den mest kjende klatraren i verda og førstemann til topps på alle dei 14 fjella over 8000 meter. Ikkje berre var han førstemann, han gjorde det også på alpint vis utan ein flokk sherpa-berarar og utan bruk av kunstig oksygen. Den alpine klatrestilen har vore veldig viktig for han og det botnar i djup respekt for fjellet. Etter at eg las boka "All 14 Eight-thousanders" har eg vore fascinert av denne mannen. Eit besøk på eit av dei fem (!) musea hans stod difor høgt på lista over ting å gjera i området.

Messner er ein omstridd kar så eg forventa at museet i Bolzano var meir som eit mausoleum for han. Stor var difor overraskinga då det viste seg at det ikkje handla om Messner, men om fjellet og respekten for det. Det var mange buddhistiske og hinduistiske innslag i form av figurar, bønneflagg ++ og det heile var utruleg flott presentert og integrert i den imponerande borga Sigmundskron. Borga er frå 900-talet og måten den var gjort om til museum var imponerande. Det gjorde at byggverket og museet i seg sjølv vart ein attraksjon, i tillegg til innhaldet.

Sør-Tyrol arkeologiske museum
I Bolzano ligg også museet der Ötzi til slutt vart plassert. Eg seier til slutt, for det var lenge uklart kven som hadde eigedomsretten til den over 5000 år gamle mannen som vart funnen på grensa mellom Italia og Østerrike. I Bolzano har dei bygt opp eit nytt museum for sensasjonsfunnet og kroppen blir oppbevart etter alle kunstens reglar (stabil temperatur på - 6 grader, 100 % luftfuktigheit og jamnleg dusjing slik at kroppen ikkje skal tørka ut).

Ötzi vart funnen 19. september 1991 av eit tysk ektepar på tur i grenseområdet Italia - Østerrike. Først trudde dei det var ein ganske nyleg død person dei hadde funne, men etter kvart vart det klart at liket var mykje eldre. Først etter nøyare gransking i Innsbruck skjønte dei at det var snakk om fleire tusen år. Karbon-dateringane viste seinare at mannen levde for 5100 - 5300 år sidan. Det er den eldste mumien funnen i Europa. Kroppen var perfekt mumifisert fordi den raskt havna under snø og vart dekka av isbre.

Det mest imponerande var detaljane i kleda og utstyret som vart funne på han. Skinndetaljane og måten det var sydd på, var ganske utruleg. Det har også ført til at historia ha måtta skrivast ganske mykje om. Frå før trudde ein ikkje at slik kvalitet på handarbeid m.m. var vanleg før for ca. 2000 år sidan. Det seier litt om kor lite me eigentleg veit, og kor mykje som berre er gjetningar utan handfaste bevis.

Ørnereiret Miramonti

Biletteksten stemmer - vanskeleg å finna,
vanskeleg å gløyma

Etter oppmoding frå kollega Ivar Petter overnatta me på hotellet Miramonti Boutique Hotel nær Merano. Det skulle visa seg at hotellet var eit reisemål i seg sjølv. Det ligg ute på kanten av ei bratt fjellside, 900 meter over Merano (1200 m høgde). Ein har bokstaveleg tala Merano for sine føter. I tillegg til den imponerande utsikten var både hotell og restaurant førsteklasses. Viss du har tenkt deg til dette området, må du ikkje nøla med å reisa til denne plassen. Hotellet vart mellom anna brukt i James Bond-filmen "For Your Eyes Only".

Schloss Trautmannsdorf
Dette slottet er endå ein attraksjon verdt å besøka. Det er ikkje slottet som er det store, men det praktfulle hageanlegget rundt slottet. Det vart først etablert av keiserinne Elisabeth av Østerrike-Ungarn i 1870-71. Seinare har hagen vorte utvida og modernisert og framstår i dag som eit praktanlegg. Det er ikkje ein engelsk hage, eller hage a la Versailles. I staden er det lagt vekt på ei imponerande samling blomster, busker og tre frå alle kantar av verda. Det er pedagogisk lagt opp med klare ruter ein kan gå og tydeleg merka planter (botanisk namn, ekstra informasjon ++). Inne i hageanlegget er det også restaurantar og plassar å kvila. Det blir ganske mykje vandring sjølv om ein berre får med seg ein liten del av hagen.

Utsikt frå inngangen til Miramonti Boutique Hotel

Ein Alfa Romeo Giulia helsa velkommen i inngangspartiet.
Den var ikkje berre til pynt, den kunne også leigast.

Elbil-landet Norge

El-bilar på rekkje og rad i Oslo. Fremst ein Nissan Leaf

Ein stille revolusjon er i ferd med å skje: el-bilen blir meir og meir synleg i Norge, og særleg i Oslo. El-bilen Nissan Leaf er i ferd med å bli ein stor suksess for Nissan, og har klatra frå 9. plass i januar (265 stk.) til 5. plass i april (455 stk.). I alt er det selt 1304 Nissan Leaf så langt i år, dei fleste truleg i Oslo. Totalt er det selt 1508 el-bilar til og med april månad. Nissan Leaf har altså ein marknadsdel av el-bilar på 86 %! I følgje e24.no er meir enn 40 % av den samla Nissan Leaf-produksjonen seld i Norge.

auto motor und sport
Det tyske bilbladet auto motor und sport via nyleg el-bilutviklinga i Norge eit stort oppslag. Dei reiste til Oslo for å prøva å finna ut kvifor Norge, og Oslo, er i særstilling i Europa når det gjeld tal el-bilar. Det dei fann, bør jo vera kjendt for oss, men er likevel nyttig repetisjon og forklarer ein god del av utviklinga me ser:

• avgiftsfritak for el-bilar
• gratis parkering mange stader
• ladestasjonar i samband med parkering
• kan køyra i kollektivfeltet
• gratis bompengepassering

Til saman gir dette ganske gode insentiv for å kjøpa el-bil i storbyar som Oslo. No er sikkert el-bilen bil nr. to, eller kanskje tre eller fire, men likevel: den bidreg til reduksjon av CO2-utslepp og andre skadelege utslepp. I Norge kan me også gå ut frå at el-bilen går på 100 % fornybar energi, i motsetnad til andre land i Europa der el-bilen si miljøsparing er meir komplisert.

Hybrid

I tillegg til el-bilen sin framgang har også hybrid-bilane for alvor begynt å ta av. Det har samanheng med at stadig fleire bilprodusentar tilbyr hybridmodellar. I mange tilfelle kan ein hybridbil vera den beste løysinga. Den vil ha eit lågt samla utslepp av CO2 i tillegg til at den har langt større rekkevidde enn ein rein el-bil. Men hybridbilen får ikkje dei mange fordelane el-bilen nyt godt av. Her kan det beste bli det godes fiende. Eg trur ei endå sterkare omlegging av eingangsavgiftene i retning av å vera utsleppsavhengige, ville me ha fått ein større miljøgevinst raskare.

Det skjer mykje spennande innan hybridbilar også, kanskje endå meir enn innan el-bilmarknaden. For det første er det vanlege modellar som kjem i hybridutgåve, enten diesel/elektrisk eller bensin/elektrisk. Det betyr at barrieren for å gå i meir elektrisk retning blir mindre. Talet på nyregistrerte hybridbilar veks endå raskare enn el-bilar. Til og med april er det selt 3306 hybrid-bilar; enten diesel/el. eller bensin/el.

Dessverre er el-bilar framleis prega av eit Bestemor Duck-design. Eg forstår ikkje at det skal vera så vanskeleg å gi el-bilar eit spennande design. Tesla er eit heideleg unnatak, sjølv om Tesla Roadster eigentleg var ein Lotus Elise der motoren vart bytta ut med ein batteripakke.

Porsche 918 Spyder

Til slutt eit bilete av ein av dei råaste hybridbilande pr. i dag, ein Porsche 918 Spyder. Øko-fantastar får problem med denne: Dette råskinnet har ein V8-motor pluss to el-motorar med til samen 887 hk og den aksellererer frå 0-200 km/t på 7,9 sek. (altså 0-200, ikkje 0-100). Den brukar likevel berre rundt 0,3 liter bensin pr. mil. Det er ganske utruleg. Visst er det ein del utslepp i samband med produksjonen, men likevel..

Porsche 918 Spyder. Foto: Geneva2010 179

Digitaliseringskonferansen 2013

Difis årlege digitaliseringskonferanse føregår 29. og 30. mai. I år er det rekorddeltaking med over 600 deltakarar, meir enn dobbelt så mange som i fjor. Om det er det nye digitaliseringsinitiativet til regjeringa som har løfta interessa, skal vera usagt - imponerande er det uansett.

Eg har blogga direkte frå arrangementet på Vestforsk-bloggen både frå dag 1 og dag 2.

Telenor tok til fornuft

Breiband-ruteren, framside

Ei sak om angring av mobilt breiband gjekk til Forbrukartvisteutvalet då Telenor tok til fornuft og stoppa saka. Eg seier "tok til fornuft" fordi det var ei fillesak og eg er overraska over at Telenor valde å køyra den så langt.

Etter å ha slite med minimums-ADSL i lange tider, måtte noko gjerast. Eg valde å prøva mobilt breiband frå Telenor. Hastigheit var overraskande bra, rundt 7 Mbit/s, men det viste seg fort at nedlastingsgrensa vart eit umuleg hinder. Sjølv maksgrensa på 30 GB i månaden vart altfor lite. Mykje av poenget med breiare band er nedlasting av video (Netflix, HBO, NRK-program ++) og då går taksameteret fort. Ein annan negativ ting var maks 5 samtidige brukarar. Med smartmobilar, nettbrett og pc-ar i ein familie blir det altfor lite.

Eg brukte difor angreretten og sa opp mobilabonnementet og leverte tilbake mobilruteren. Men Telenor v/Kjedehuset ville ikkje ta den tilbake då dei meinte det var "bruksriper" på ruteren. Eg vil påstå at for å sjå riper måtte ein ha sterk forstørring. Eg kontakta Forbrukarrådet og fekk hjelp av dei til å prøva ein gang til. Men på nytt avslo Kjedehuset å ta i mot ruteren. Saka gjekk så til Forbrukartvisteutvalet.

Baksida på den omstridde ruteren

Det er eit offentleg organ som avgjer forbrukartvistesaker og avgjerdene kan ikkje ankast. Men sakene kan sjølvsagt bringast vidare til rettsapparatet.

Etter å ha kontakta Telenor for ørtende gang for å få dei til å stoppa innkrevjing av faktura så lenge saka var under behandling, var det endeleg ein kar på brukarstøtte hos Telenor som skar gjennom. Gøran på brukar-støtte sa at "dette er for dumt, dette avsluttar vi her og no". Godt å sjå at det finst fornuftige folk i systemet, og at dei i tillegg er handlekraftige.

Ei slik sak kan berre gi Telenor dårleg reklame. Denne gangen enda det bra, men lærdommen må vera at om du tenkjer på å bruka angreretten, må du vera ekstremt forsiktig med utpakking av ustyret. Bruk kvite hanskar og plasser det på fløyelsunderlag!

Feigt Fotballforbund

Heftige diskusjonar etter feildømt straffe. Foto: Scanpix
(frå vg.no)

I kampen mellom Lillestrøm og Sogndal på Åråsen 9. mai filma LSKs Fredrik Gulbrandsen seg til straffespark. I ettertid har det vore heilt stille frå Fotballforbundet, som ikkje vil meina noko om dette. Kva skal dei då med Fair Play-kampanje?

Kva står eigentleg Fair Play for?
Saka handlar ikkje først og fremst om Sogndal, to tapte poeng og ei indirekte utvising pga. protest mot straffesparket. Det handlar om korleis Fotballforbundet stilltiande aksepterer juks. Gulbrandsen "la seg flat" på TV2 i ettertid, for tv-bileta viste klart at han aldri vart felt. TV2 gjer generelt ein god jobb med norsk fotball, så også her, og stilte Gulbrandsen til veggs. Det er bra, men det er Fotballforbundet sin jobb å gå inn og ta affære i slike saker.

Yngve Hallén inhabil?
Fotballpresident Yngve Hallén kom frå Sogndal Fotball til NFF og han torer vel av den grunn ikkje ta i denne saka. Det blir feil, han kan ikkje la namnet på laga avgjera kva saker han skal ta opp og ikkje. Dette handlar som sagt ikkje om Sogndal, men om ei utvikling som skadar fotballen og som Fotballforbundet har eit ansvar for å rydda opp i. I slike saker må NFF gå inn i ettertid og straffa juksemakarane.

NFF: Juks er OK
Tilbake står ein Fair Play-kampanje som ei innhaldslaus ramme der det er viktig at laga helsar på kvarandre før og etter kamp, men der toppfotballen eigentleg er unnateken det reelle innhaldet i FP. Fotballforbundet har med denne unnfallenheita sagt at filming og juksing er OK på fotballbana, det får i alle fall ikkje konsekvensar i ettertid.

Forslag til ny organisering av vidaregåande skular i Sogn og Fj.

Den nye vid.g. skulen i Sogndal
(foto: Birthe Johanne Finstad/SFj fylkeskomm.
CC-BY-NC-SA 2.0)

Ikkje ofte eg skriv om slike ting, men planane for den vidaregåande opplæringa i Sogn og Fjordane som fylkeskommunen har presentert og sendt på høyring, opprører meg ganske sterkt. Så difor har eg sendt inn denne høyringsuttalen i dag:


Innspel til skulebruksplan for vidaregåande opplæring i Sogn og Fjordane 2013-2024
Sjølv om borna mine ikkje blir omfatta av dei planlagde endringane for vidaregåande opplæring (vgo) i fylket, ser eg dette som ei så viktig sak for utviklinga av Sogn og Fjordane at eg må seia frå.

Skulebruksplan med skylappar
Den framlagde dokumentasjonen og forslaga til endringar i skulebruksplan for vgo manglar heilt tankar om at vidaregåande opplæring, som anna opplæring, er ein viktig del av utviklinga av samfunnet. Det er eit skremmande døme på snever sektortenking og ei administrativ innstilling til ei av dei viktigaste sakene for utviklinga av fylket vårt. To og ei halv side er brukt på ”Konsekvensar for samfunnet”, utan at ein blir så mykje klokare etter å ha lese det.

Det store spørsmålet, korleis me vil utvikla fylket vårt, er fråverande i fylket som yndar å kalla seg framtidsfylket.

Fråkopla andre satsingar
Den snevre innstillinga til arbeidet får underlege utslag der utviklinga i vgo synest isolert frå andre viktige satsingar i fylket. Kva verknad organisering av vgo har for næringsutvikling, ser ut til å vera uinteressant. Difor presterer ein forslag som at idrettsfag og mediefag blir flytta frå Sogndal og Fosshaugane Campus og til Nordfjord. Er ikkje Fosshaugane Campus nettopp eksempelet som viser at ei heilskapleg tenking og satsing kan gi store effektar? Sogndal har landets nest største og beste idrettsfaglege miljø på utdanningssida, og så føreslår ein å flytta idrettsfag frå ein slik utviklingsarena!

Mykje av det same kan seiast om mediefag, der særleg samspelet med fotballsatsinga har gitt elevane unike mulegheiter for praksis i profesjonelle mediemiljø og der det gryr av næringsetableringar. Mediefag samarbeider også godt med både Høgskulen og Vestlandsforsking, til gjensidig nytte. Fosshaugane Campus har vorte meir enn dei fleste kunne tenkja seg, og så vil fylkeskommunen plukka ut att bitar av byggverket. Det er ikkje råd å forstå.

Eksempla er henta frå heimkommunen Sogndal, men ein del av det same kan sikkert seiast om andre stader i fylket. I Nordfjord har det til dømes vore ei imponerande utvikling på kultursida på Nordfjordeid og i Måløy skjer det interessante ting innan teknologi og maritim sektor. Florø treng styrking av oljerelaterte aktivitetar og Førde er leiande på tenesteytande næringar. Den framtidige vidaregåande opplæringa må sjåast i eit slikt perspektiv.

Kva med dei det gjeld?
Eit anna perspektiv som manglar i dei framlagde planane er elevane sjølve. Kvar elevane sjølve ønskjer å gå, ser ikkje ut til å vera viktig for fylkeskommunen. Sjølv om slike ønskje ikkje kan styra utviklinga åleine, blir det feil å sjå bort frå elevønskja slik ein har gjort i altfor lang tid. Utviklinga ser ut til å gå i ei retning der elevane sine ønskje får større betydning og det burde også vore teke omsyn til i desse planane.
Andre sider som synest fråverande er mellom anna kva fullføringsprosent dei ulike vidaregåande skulane har. Det må vera interessant å sjå på gjennomføringsgrad fordi det seier ein god del om kvaliteten på opplæringa og ikkje minst leiinga av skulane. Også skulane sitt samarbeid med samfunnet elles, særleg næringslivet, burde vore meir vektlagt.

Manglande politisk vilje og visjon
Det framlagde materialet er nærmast fritt for politiske visjonar for fylket vårt. Arbeidet er prega av ei bokhaldar-innstilling, med møysommeleg teljing av elevar og bygningar. Det er eit reknemeister-verk som er lagt fram, ikkje eit politisk dokument med vyar for Sogn og Fjordane.

Elevtalet går ned i den neste 10-årsperioden, det er klart. Fylkeskommunen svarer på utfordringa med ei deterministisk haldning og reknar seg med bind for auga fram til ein plan der det blir visst mange kroner pr. elev. Kva om politikarane tenkte som så: Elevtalet går ned og økonomiske ressursar frå staten blir reduserte som følgje av det, men for å styrka utviklinga i fylket vil me satsa meir av eigne midlar på vidaregåande opplæring fordi me trur det samla sett gir det beste resultatet. Det betyr ikkje at alt skal vera som det er. Dei skulane der elevgrunnlaget blir for lite, må det endringar til. Men i det store og heile vil ein styrka den vidaregåande opplæringa, ikkje svekkja den.

Det neste spørsmålet blir då fort: Kvar skal me ta pengane frå? Ja, ikkje forstår eg at det skal vera ei viktigare oppgåve for Sogn og Fjordane fylkeskommune å driva ferjedrift rundt om i landet enn å utdanna ungdommen i fylket.

Til slutt vil eg be om at alle høyringsuttalar blir lagde ut på nettet slik at alle kan få tilgang til dei.

Med helsing
Svein Ølnes, Sogndal, 26.04.2013

Ny strategi for Altinn

Artig sak frå MinID: Sikker innlogging til "Ukjent tjenesteeier" (!)

Norstella og Semicolon II-prosjektet inviterte til diskusjonsmøte om ny Altinn-strategi forrige torsdag. Vestlandsforsking tok ansvar for videostrøyming, og referat i form av Twitter-meldingar, kan lesast på Vestforsk-bloggen. På Norstella sine sider kan du få tilgang til presentasjonane frå møtet.

Her vil eg ta opp nokre punkt som eg har ei kjensle av ligg under diskusjonen, men som det av ulike grunnar er vanskelege å ta opp i slike samanhengar.

Først ei nyttig påminning om kva Altinn faktisk står for: Alternativ innrapportering. I dag er Altinn nesten synonymt med "alt skal inn her", men det starta altså som ei alternativ innrapportering. Alternativ må her forståast som alternativ til papir-basert pluss den Edifact-løysinga som representerte det første digitale forsøket på innrapportering.

Så til dei vanskelege punkta:

1. Brønnøysundreg.: Elefanten i rommet
Eg har ei klar kjensle av at Brønnøysundregistra er elefanten i rommet når Altinn blir diskutert. Eg trur det er, og har vore, stor skepsis til om Brreg er i stand til å utføra den forvaltar-rolla dei har på ein god nok måte. Dette har vore murra om kvar gong Altinn har vore ute for problem. Eit utslag av dette er at konsulentane (særleg Accenture) har fått stor makt. Eg trur særleg Skattedirektoratet, med sin tunge IT-kompetanse historisk sett, er skeptiske til Brreg.

Men dette har også vore temmeleg klart i evalueringsrapportar om Altinn, t.d. er ei av hovudtilrådingane frå DNV i deira evaluering av Altinn II i 2011:

Organisatorisk, styrke forvalter og systemeier av Altinn. Organisasjonen må styrkes kompetansemessig for å ta et sterkere lederskap både på visjon, strategi, operativt og teknisk nivå.

Også CapGemini peiker på organisatoriske utfordringar og svakheiter i sin gjennomgang av Altinn.

2. Kvar er NAV?
Tradisjonelt har det vore to "IT-kjemper" i offentleg sektor: Skattedirektoratet og NAV (tidlegare Aetat og Rikstrygdeverket). Dei har hatt store IT-avdelingar på størrelse med store konsulentselskap, og har ein tradisjon med å vera sjølvforsynte og ordna opp sjølve. Når Skatteetaten har fått så dominerande plass i Altinn, som den sentrale pådrivaren, har eg ein mistanke om at NAV vegrar seg for å gå "all in" og heller satsar på eigne løysingar.

3. Kva med kommunane?
Dette er ikkje noko hemmeleg; kommunane er eit problem for Altinn. Først har visa vore at Altinn ikkje kan forhalda seg til 430 kommunar (red. til 429 i 2012 og 428 i 2013!). Med KommIT på plass og ei samordning på trappene, er melodien i den nye Altinn-strategien at ein ikkje kan ta inn nye aktørar dei første par åra fordi stabilitet må prioriterast. Kommunane får ordna seg på eiga hand, eller sitja og venta. Dette samsvarer dårleg med det nyleg framlagde Digitaliseringsprogrammet. På den andre sida er dette programmet statleg orientert og lite oppteken av kommunane. Men kommunane er nøkkelen til ei vellykka digitalisering av offentleg sektor.

Bitcoin - igjen

Talande illustrasjon frå BusinessWeek (ill.: Steph Davidson)

Bitcoin, den heildigitale og anarkistisk innretta valutaen, har fått fornya interesse og kursen har gått til himmels. Det er særleg bankproblema på Kypros som har skapt den veldige interessa i det siste, men meir generelt er det nok finanskrisa og manglande tillit til dagens finanssystem som gjer Bitcoin interessant og freistande for stadig fleire.

NRK Ytring fanga opp det tidlegare blogginnlegget mitt om Bitcoin og spurde om eg kunne tenkja meg å skriva ein kronikk for dei. Det kunne eg sjølvsagt, og den er publisert på sidene deira i dag.

Gary Larson - The Complete Far Side

The Complete Far Side, vol. I og II

Årets, eller rettare sagt fjorårets, andre julepresang til meg sjølv er i hus: "The Complete Far Side 1980-1994" av Gary Larson. Det er eit gedigent verk: vol. I (1980-86) og vol. II (1987-94) med ei samla vekt på rundt 9 kg! Den første julepresangen var vol III av Churchill-biografien "The Last Lion". Stabelen med bøker (ein del andre ligg på bordet også) fekk Åsa (dotter) til å utbryta: "ser ut som du har planlagt resten av livet ditt". Ho har eit poeng der..

Første gang eg såg ein Larson-teikning var i 1981, trur eg, i musikkbladet "Beat". Det var den klassiske Larson-teikninga med ei gruppe kyr som står og snakkar saman og ei av dei plutseleg ropar "Bil!" og i neste øyeblikk står dei og et gras medan bilen passerer, før dei igjen reiser seg på to og snakkar vidare. Etter det var eg hekta.

Gary Larson slo gjennom i 1979/80 då han overraskande nok fekk ein avtale med San Francisco Chronicle som både ville bruka stripene sjølve, men også syndikera (vidareformidla) dei. Den første Larson-stripa i SF Chronicle stod 1. januar 1980. Derifrå til avslutninga i desember 1994 gjekk det i grunnen berre ein veg, med stadig større suksess og anerkjenning.

The Far Side 1980-1994 i stive permar

Den aktive karrieren frå 1980 til 1994 minner om ein annan stor teikneserie-forfattar, Bill Watterson. Hans karriere varte frå 1985 til 1995, men ulikt Watterson som slutta i protest mot kommersialieringa av Calvin and Hobbes, slutta Gary Larson medan han var på topp. Han var redd for synkande kvalitet om han heldt fram. Slikt står det respekt av!

Det er vanskeleg å trekkja fram ei Larson-teikning, men den eg har brukt desidert mest i jobb-samanheng, nær sagt i alle presentasjonar eg har hatt, er denne:

Den er rett og slett genial og er eit godt eksempel på at eit bilete seier meir enn tusen ord; her når det gjeld semantisk teknologi.

Påska 2013

På veg frå Fjærlandssete mot Øvstedalen, med fjellet Bleia i bakgrunnen

Årets påske har vore den beste på lange tider når det gjeld ver og føreforhold. Det langvarige høgtrykket kombinert med ein relativt tidleg påske har gjort at snøforholda har vore optimale, i alle fall der det er oppkøyrde løyper. Her er bilete frå eit par av turane i Sogndals- og Lusterfjella.

To godt nøgde skijenter på tur i Luster 

Aston Martin i 100!

Aston Martin er snart den einaste forsvararen av britisk ære innan bilproduksjon. Frå å ha vore leiande på mange område (tenk berre på den erke-britiske roadsteren), køyrde britisk bilindustri i grøfta på 1970-talet og utover.

Alt anna enn engelsk
Mini er eigd av BMW, til liks med Rolls Royce, Bentley er eigd av VW og Jaguar er eigd av indiske Tata (oh, irony!). Heller ikkje Aston Martin er 100  % britisk, eigd som den er av amerikanske, kuwaitiske og nyleg italienske interesser. I tillegg er toppsjefen dr. Ulrich Bez tysk. Men styreformannen David Richards er engelsk og han har leia den finansielle omstruktureringa av selskapet. Ei omstrukturering som har nesten 100 års historie, for økonomisk har Aston Martin balansert på kanten av stupet heile tida.

Aston Martin DB5 (Foto: Olli1800 CC-BY-SA)

Bamford Martin?
Aston Martin er likevel britisk tvers gjennom og har halde koken sidan 1913. Bilfabrikken vart starta av Robert Bamford og Lionel Martin og skulle slik sett heitt Bamford Martin. Grunnen til Aston Martin-namnet er Lionel Martin og favorittløpet hans som racer-sjåfør i Aston Hill.

James Bond-bilen
Det britiske er ikkje minst understreka gjennom sterke band til James Bond-filmane. I Ian Flemmings originale bøker køyrde James Bond Bentley, men i filmane er det først og fremst Aston Martin som gjeld. Den første filmen med Aston Martin i "hovudrolla" var Goldfinger, med ein DB5, og den bilen dukka også opp att i den siste filmen, Skyfall.

David Brown: traktor og sportsbil
DB-serien av Aston Martin fekk namnet frå eigaren på den tida, David Brown. Han var mest kjendt for produksjon av traktorar og hadde skapt seg ei formue på det. Han eigde Aston Martin frå 1947 til 1972. I den tida vart det laga mange legendariske DB-modellar, framfor alt DB4 og DB5.

Ein annan sentral person dei siste 20 åra er Ian Cullum. Han har vore ansvarleg for design av alle nye modellar frå og med DB7, som representerte ei stor fornying av Aston Martin.

Spesialhefte om Aston Martin i siste C & SC

Jubileumsutgåve av C&SC
I samband med 100-årsjubiléet har tidsskriftet Classic & Sports Car eit eige innstikk om Aston Martin i det siste nummeret. Dette nummeret er forresten å få kjøpt på Narvesen til spesialpris (59,- mot over 100,- til  vanleg), så av stad og kjøp!

Heil ved

Vedarbeid i låg vintersol

Heil ved
Heilt sidan menneske lærte seg å kontrollera elden, har ved vore avgjerande for å overleva. Ikkje minst har veden vore viktig for oss i dette kalde landet. Sett mot ei lang historisk linje, er det berre ein liten brøkdel av tida me har vorte bortskjemde med å kunna skru på ein brytar og regulera varmen i huset.

"Hel ved"
Det er difor ikkje å undrast at Lars Mytting si bok "Hel ved" vart ein bestseljar. Det har i tillegg noko med romansen for det enkle, naturlege og opphavlege som ligg i dei fleste. Å hogga sin eigen ved er både noko ur-maskulint og eit uttrykk for ein grunnleggjande del av sjølvberging, samtidig som det id dag er ein syssel like kjekk for kvinner som for menn.

Men universitetslektor Jonas Engman ved Nordiska museet i Stockholm meiner at Myttings bok kan ha rasistiske undertonar (!). Boka er ein trussel mot likestilling og integrasjon av innvandrar, må vita. Eg veit ikkje om eg skal le eller gråta...

TV-program: Eit bål brenn ned!
Då er det kanskje ikkje så merkeleg at eit 12 timar langt program om ved og vedfyring også kan bli populært. Heile 8 av timane var via nærbilete av eit bål, som med jamne mellomrom vart halde brennande ved å leggja på meir ved (det var den einaste "action" i dei 8 timane!). Igjen vart det internasjonale oppslag over kva dette forundarlege folket driv med, mellom anna i ein lang artikkel i The New York Times. Men det er flott! Me bør heller dyrka det sære ved oss enn å prøva å bli lik alle andre, eit forsøk der me berre kan bli ein dårlegare kopi.

Perfekt vinter for ved!
Her er bilete frå eiga vedhogging i vinter; ein vinter som har gitt dei beste føresetnadene for denne aktiviteten, kald og stabil som den har vore.

Finare arbeid finst knapt!

Ferdig resultat: Ikkje "vedala" som før, men i netting på palle

Thinking, fast and slow

Daniel Kahneman var på Skavlan i går og snakka om boka si "Thinking, fast and slow" og dei to grunnleggjande ulike tenkjemåtane me alle har og som han kallar system 1 og 2. Boka byggjer på mange tiårs forsking saman med kollegaen Amos Tversky, som no er død.

• System 1: Rask, intuitiv, følelsesmessig
  System 1 opererer automatisk og fort, med lite tenkekraft og liten eller ingen kontroll. System 1 har også ein sterk tendens til å sjå årsakssamanhengar (kausalitet) der det ikkje finst og berre er reine statistiske fenomen.
• System 2: Sein, grundig logisk
  System 2 blir mobilisert når det er behov for grundigare tenking og resonnering. Men system 2 krev ein god del tankekraft, og fordi me er grunnleggjande late, let me ofte vera å bruka det.

Müller-Lyer illusjon

Kven av linjene over er lengst? System 1 seier umiddelbart den nedste linja, men faktum er at dei er like lange. Dette er kalla Müller-Lyer-illusjonen.

Kahneman er utdanna psykolog og har saman med kollegaen Amos Tversky  (døydde i 1996) etablert ein kognitiv basis for vanlege menneskelege feil som stammar frå system 1-tenking (heuristikkar og fordommar/førehandsoppfatningar). Han fekk Nobel-prisen i økonomi i 2002 for arbeid innan behavioristisk økonomi (finst det eit godt norsk namn på dette feltet?) og grunnlaget som vart lagt med prospect theory. Grunnleggjande sett handlar det om korleis menneske tek avgjerder og om usikkerheit (decision-making and uncertainty).

Priming
Priming er når ubevisst påverknad fører til endra åtferd. Psykologen John Bargh gjennomførte eit berømt ekseperiment ved universitetet i New York der han ba grupper av studentar å setja saman setningar frå eit sett med fem ord. Gruppene fekk ulike ord. Ei av gruppene fekk orda "Florida", "forgetful", "bald", "grey" og "wrinkle", altså ord som kan assosierast med eldre og alderdom utan at sjølve orda "eldre" og "alderdom" var med.

I del to av forsøket skulle studentane gå til ein annan stad i bygningen og tilbake til klasserommet. Det viste seg då at gruppa som hadde fått orda assosiert med alderdom, gjennomgåande gjekk saktare enn dei andre studentane. Dette fenomenet er også demonstrert av andre forskarar i liknande forsøk.

Forankring ("Anchoring")
Kahneman og Tversky gjennomførte eit forsøk ved universitetet i Oregon der dei rigga opp eit lykkehjul som på førehand var stilt inn slik at det stoppa enten på 10 eller 65 (tala har ingen betydning). Studentane vart så bedne om å snurra på hjulet og etterpå svara på spørsmåla

"Er prosentdelen afrikanske land av alle FN-landa høgare eller lågare enn talet du akkurat fekk?" og "Kor mange prosent trur du afrikanske land utgjer av FN-landa totalt?"

Det er opplagt ingen samanheng mellom lykkehjulet og prosentdelen afrikanske land i FN! Men dei to tinga blir kopla saman likevel, ubevisst, av system 1. Gruppene som trekte respektive 10 og 65 på lykkehjulet, svarte 25 % og 45 % på spørsmål 2. Dette fenomenet er også grundig dokumentert av andre forskarar.

I eit forsøk med taksering av ein bustad fekk ei gruppe studentar, utan noko kjennskap til eigedommar og taksering, og ei gruppe eigedomsmeklarar begge oppgitt eit tal før dei skulle vurdera verdien på bustaden. Begge gruppene vart (sjølvsagt) påverka av det initielle talet (= forankringseffekt); den einaste skilnaden var at studentane innrømte at dei vart påverka medan eigedomsmeklarane nekta for ein slik påverknad!

WYSIATI - What You See Is All There Is
Me er kjende med begrepet WYSIWYG og Kahneman har utvikla det parallelle begrepet WYSIATI. System 1 konstruerer den beste historia/forklaringa ut frå tilgjengeleg informasjon, enten den er relevant eller ikkje. Det er ei assosiasjonsmaskin som set saman tilgjengelege bitar på sparket. Men den kan ikkje bruka informasjon som ikkje er tilgjengeleg, eller som vil krevja meir innsats å skaffa fram (= system 2), derav WYSIATI.

System 1 er ein meister i å hoppa til raske slutningar, ofte kort-slutningar, fordi det berre brukar tilgjengeleg informasjon og ikkje gjer seg bry med å prøva å finna fram vanskelegare tilgjengeleg informasjon. Som komikaren Danny Kaye sa om ei kvinne: "Her favorite position is beside herself, and her favorite sport is jumping to conclusions".

Aksjemekling = bingo
Kahneman stiller det litt ubehagelege, for aktørane i finansverda, spørsmålet om kvifor finansverda held fast på trua om kunnskap og evner som styrande for aksjehandel når både økonomisk teori og empiri viser at det ikkje er slik? Det beste ein aksjemeklar kan gjera er å ikkje gjera noko! Eit heilt system er bygt på ei livsløgn. Viss du tvilar på påstanden, sjekk aksjefonda på børsen og kor mange av dei som slår referanseindeksen (= å ikkje gjera noko).

Vår gode evne til å forklara det som har skjedd, gjer at me får urealistiske førestillingar om evnene til å føresjå kva som vil henda. Men det er stort sett ingen samanheng!

Ekspertkommentatorar
Eit anna godt eksempel på overdriven tru på å føreseia hendingar og utvikling, er dei mange ekspertkommentatorane i media. Dei dominerer media og er over alt med sine skråsikre, men ofte dårleg funderte, påstandar om kva som vil skje.

Philip Tetlock skreiv artikkelen "Expert Political Judgement: How Good Is It? how Can We Know?" og konkluderte med at ekspertkommentatorar er "unrealistically overconfident". Han intervjua 284 ekspertar og ba dei vurdera hendingar i nær framtid. I alt analyserte han over 80 000 påstandar. Resultatet vart ein katastrofe for ekspertane: Dei gjorde det dårlegare enn om dei hadde slått kron og mynt!

Kahneman kan her synast svært deterministisk, men forsøka let seg likevel ikkje bortforklara.

Det enkle er ofte det beste
I same retning peiker han når han refererer til forsøk som viser at statistiske metodar i dei fleste tilfella slår kliniske metodar for prediksjon av utvikling. Han refererer til boka "Clinical vs. Statistical Prediction: A Theoretical Analysis and a Review of the Evidence" av Paul Meehl der han evaluerer resultata av 20 studiar der klinisk prediksjon utført av erfarne psykologar vart samanlikna med statistisk prediksjon basert på eit fåtal kriterium. Meehl fann at den statistiske metoden i dei fleste tilfella trefte betre enn prediksjonane frå ekspertane. Boka til Meehl vart ikkje godt motteken blant psykologar flest, det var som å banna i kyrkja å påstå at eit program stort sett kunne gjera ein betre jobb enn ein psykolog.

Kahneman brukar dette eksempelet som inngang til eigne erfaringar som psykolog i den israelske hæren (Kahneman er fødd og oppvaksen i Israel og flytte seinare til USA). Arbeidet i hæren var å sortera soldatane til ulike greiner. I starten brukte han berre kliniske metodar (intervju med soldatane og konklusjonar frå desse) og det viste seg at han trefte ganske dårleg. Så las han Meehl sine observasjonar og bestemde seg for å prøva ut statistisk metode for predisjon basert på nokre enkle kriterium/indikatorar. Det viste seg at den statistiske metoden var langt overlegen den kliniske, og Kahneman sine erfaringar forsterka påstandane frå Meehl.

Overført til tilsetjingar
Kahneman overfører dette til jobbintervju og tilsetjingar. Han meiner at innsikt frå forskinga kan brukast i slike tilfelle. I staden for eit laust basert intervju (= klinisk metode), bør ein på førehand setja opp ei handfull indikatorar som ein evaluerer kandidatane etter og basert på sluttsummen, bør ein velja den som skårar høgst , uavhengig av magefølelsen! Det siste er nok det vanskelegaste..

Boka kan absolutt tilrådast, den er full av gode eksempel og interessante forsøk. Dersom du har lite tid, kan du få tak i essensen ved å lesa dei to artiklane av Kahneman og Tversky gjengitt som vedlegg til boka:

"Judgement Under Uncertainty: Heuristics and Biases" (publisert i Science, 1974)

"Choices, Values, and Frames" (publisert i American Psychologist, 1984)

Men viss du berre skal lesa desse, treng du eigentleg ikkje boka, for artiklane finn du på nettet.