Bitcoin 2014 - Amsterdam

Traktoraksjon i Sogndal sentrum ein dag, Bitcoin-konferanse i Amsterdam neste. Det er stor spennvidde i aktivitetar og interesser og det trur eg er noko av kjernen i det me må vera gode på i fylket vårt. Min gode kollega Karl Georg Høyer, som dessverre døydde så altfor tidleg, lanserte begrepet 'mangesysleri' og gjorde eit poeng av at det er ein styrke for oss. Dessverre har ikkje Karl Georg sine tankar fått særleg fotfeste hjå dei som styrer. Eg meiner det er på tide å ta opp att desse tankane.

Første verkeleg internasjonale Bitcoin-konferansen
Bitcoin 2014 er den første verkeleg internasjonale Bitcoin-konferansen. Bitcoin 2013 vart arrangert i San Jose, og i år er det altså Europa og Nederland. Det er ikkje tilfeldig at det er i Amsterdam og Nederland. Nederland har lange tradisjonar som eit liberalt og frilynt land, opne for nye idear og med ei meir avslappa haldning til ting som elles blir tekne veldig alvorleg i andre land.

Kvifor Nederland?
- toleranse
- eksperimentering
- 6. største Bitcoin-land (pr. innbyggjar er dei størst)

Årets konferanse har samla over 1100 deltakarar, så interessa for Bitcoin er stor. Deltakarane representerer eit stort spekter, slik programmet også legg opp til: her er både geeks, jus, finans og akademia representerte. Likevel er nok dei teknologi-interesserte i hovudvekt.

> 1100 reg.
120+ presentasjonar
40+ utstillarar
50+ land

Neste år blir konferansen arr. i Asia.

Patrick Byrne - Overstock.com
"500 Years of Liberalism: From the Netherlands to crypto currency" (opptak på YouTube)

Overstock.com var den første større netthandelen som tok i bruk Bitcoin. Men dei som trudde Patrick Byrne skulle snakka om korleis det var å ta i bruk Bitcoin, og eg var ein av dei, vart skuffa. Presentasjonen hans handla om det tittelen sa; utviklinga av krypto-valuta i lys av 500 års liberal utvikling og med utgangspunkt i Nederland. Det var ei interessant historisk-filosofisk forelesing, heilt fri for sal og marknadsføring, som ein kanskje kunne frykta i utgangspunktet.

Stikkord frå innleiinga:
- toleranse, pluralisme, const. federation, fred
- Erasmus
- Baruch Spinoza
- Borgarskap og handelsmenn (Bourgeoisie & merchants)
- verdas første børs opna i Amsterdam i 1602
- Vindmøller, diker (entreprenørskap)
- Separatistar frå England (som seinare drog til Nord-Amerika -> pilgrimar)
- John Locke budde også i Amsterdam i ein lang periode ("Consent of the Governed")

Univ. of Salamancha viktig for å formidla liberale verdiar.

Korrupt Wall St.
PB fortalde om tida han jobba i Wall Street og med ei stigande erkjenninga av at finansnæringa var gjennomkorrupt. Han hadde bevis, som han sa, og tok det til påtalemyndigheitene, utan å komma nokon veg. Han ga namnet på dei han meinte var sentrale i svindel, men likevel skjedde ikkje noko. Seinare kunne han konstatera at enkelte av dei han hadde oppgitt namna på, vart etterforska. PB ga ikkje mykje håp til dei som trur at systemet kan endrast, og vil endrast, etter finanskrisa. "Wall Street has Washington under its thumb" som han uttrykte det.

Liberalismen som gjekk feil veg
PB var oppteken av utviklinga av liberalismen og meinte eit avgjerande punkt i historia var Rousseau. Med han kom det PB kalla Authoritarian submission inn i liberalismen - eller synda kom inn i historia for å seia det på ein annan måte. PB uttrykte det som "eit virus vart implantert i det liberalistiske operativsystemet". Han meinte det var denne retninga som leia fram mot dei sosialistiske diktatura med si blinde tru på sentralistiske institusjonar, og som øydela mykje for liberalismen som grunnsyn.

Radikal i USA-auge
Patrick Byrne stilte i stilig Mao-dress; berre det ville vel ekskludert han frå det meste i USA. Det er klart at mannen er langt meir til venstre enn den offisielle partiskalaen i USA. Men han leiar ei bedrift med 10 mrd. i omsetning, og det gir respekt også der.

Patrick Byrne meinte to institusjonar har eit sentralt ansvar for finanskrisa:
- Central banking (Federal Reserves)
- Central Counterparty Clearance (som har gitt løyve til alle mulege tvilsame finansaktørar og -produkt

Overstock og Bitcoin
Etter presentasjonen fekk han spørsmål om innføring av Bitcoin hjå Overstock.com, ein prosess som hadde gått overraskande smertefritt. Dei fekk mykje publisitet gjennom å vera den første større netthandelen som aksepterte Bitcoin. Mange Bitcoin-sympatisørar handla hos Overstock berre for å visa støtte. Men omsetninga i Bitcoin er minimal i høve til totalen; den utgjer mindre enn 1 %. Den er likevel aukande.

Byrne skulle gjerne sett at Overstock-aksjar var dei første som vart "lista" på Bitcoin-blokk-kjeda (men sist han uttala seg om Bitcoin, vart han fanga av uttalen og måtte setja i gang utvikling for å kunna ta i mot valutaen på nettsidene..).

Regulering av Bitcoin

Det var fire parallelle sesjonar på konferansen:

1.  Enterprising in the Digital Age: Merchant & Consumer services

2. The Digital Economy

3. Bitcoin Technology: Present and Future

4. Rules of the Game: The Legal Landscape

Det er vanskeleg å velja når det er fleire interessante tema, men eg heldt meg stort sett til sesjon 4 første dag. Sjølv om teknologien er interessant, trur eg det til slutt blir reguleringar som blir avgjerande for Bitcoin si framtid.

"Getting the benefits while controlling the risks" er bodskapen Bitcoin Foundation prøver å få inn hjå myndigheitene. Strategien for å gjera Bitcoin meir mainstream og lettare å svelgja for myndigheitene, synest klar: BF har rekruttert erfarne lobbyister, som Jim Harper, som kjenner Washington ut og inn. Dessutan er han pent kledd, noko som får han til å verka eldre enn han er (hans eigne ord, med eit lite smil).

Det er ikkje sikkert alle Bitcoin-entusiastar jublar over dette, og eg spurde panelet korleis dei handterer det betydelege spriket i Bitcoin-miljøet: frå crypto-anarkistar til venture-kapitalistar. Jim Harper svarte at han er ein krypto-anarkist i dress ;) Elles var svara ganske politiske; dei vil arbeida for alle og bla bla.

Oppgåvene til BF:
- overoppsyn med Bitcoin-protokollen
- advocacy (kamp for)
- opplæring, informasjon (dei to siste overlappar ein del, den første oppg. er strengt skild frå dei andre)

Bitcoin klassifisert som eigedom (asset, commodity) har ein svært negativ effekt på små bedrifter som ønskjer å ta i bruk valutaen (kompliserte rapporteringskrav

Karakteriserer Bitcoin-utviklinga no som god:
- modning
- profesjonalisering

Det som skjer av regulering i New York (stat) vil ha stor betydning for resten av USA fordi NY er finanssenteret.

Kva med reguleringar frå Kina og Russland?
- totalitære system vil aldri lika denne typen desentral teknologi

John Beccia: "A regulatory roadmap for widespread adoption of digital currency"

Me står ved ein skiljeveg no i høve kor mykje regulering som skal innførast for Bitcoin indirekte gjennom regulering av krypto-valuta. John Beccia snakka om reguleringa i dag, kva den betyr for vanlege brukarar og korleis det ser ut til å bli i framtida.

- det er vekslingspunkta som er dei viktige
- kriminalitet (kvitvasking m.m.) og sikkerheit er det myndigheitene er mest opptekne av
- alle som tilbyr finansielle tenester og som oppbevarer andre sine pengar, må oppfylla ein del krav, og i USA er dei spesielt strenge
- Mt.Gox og Silk Road er skrekkeksempla myndigheiter ikkje vil sjå

Framleis mykje opplæring å gjera; store delar av finansverda og myndigheiter forstår ikkje Bitcoin og andre kryptosystem.

Det globale perspektivet er heilt avgjerande for Bitcoin, så reguleringar i ulike land er viktig for utviklinga

Bobby Lee, BTC China:
"The Rise and Regulation of Bitcoin in China"
Dette innslaget var laurag 17. mai, men pga. innhaldet er det naturleg å ta det med her.

BTC China starta i juni 2011, er no den eldste Bitcoin-vekslinga, etter at Mt. Gox gjekk over ende.
Det var i 2013 det verkeleg tok av, også for BTC China. På slutten av 2013 tok yuan over for US dollar som den mest brukte vekslings-valutaen,

China - a nation of savers: Bitcoin som investering
Inflasjon dei siste åra er også ein viktig grunn til kinesisk interesse for Bitcoin.

A nation of engineers - utdanninga prioriterer kunnskapar i realfag

Regulering
- starta i begynnelsen av desember 2013 (05.12.13)
- Bitcoin er ikkje ein valuta, men "a virtual good"
- usikkert kva som var bakgrunnen, men reguleringa hadde ikkje særleg verknad

Ny regulering 16.12.13
- munnleg åtvaring mot handel med Bitcoin-firma (men ikkje noko skriftleg!)
- masse rykter
- "415" event: all Bitcoin-veksling i Kina ville bli stengd [415 er kinesarane sin måte å seia 15. april]
- 24. april vart alle bankar pålagde å ikkje handla med Bitcoin-firma (ikkje lov for kundane å overføra pengar frå konto for å kjøpa Bitcoin)

BTC China opererer som vanleg
- brukar "vouchers":
- den siste mulegheita er kontant-kjøp av Bitcoin (for Bitcoin er framleis lovleg i Kina)

Lover i Kina er bevisst formulert litt vage for å gi rom for endringar i framtida
- følgt opp med munnlege råd
- handheving av lover: ofte er det "one eye open, one eye shut"

Framtida for Bitcoin i Kina:
- reguleringane har hatt ein avkjølande effekt
- potensielle kjøparar er avventande
- Bitcoin is now discouraged
- media har snudd frå Bitcoin-interesse til å presentera negativ informasjon om den

- har likevel tru på Bitcoin i Kina, mest fordi kinesarane er svært opptekne av å spara, t.d. i gull

Hong Kong følgjer i praksis dei same reglane som elles i Kina.

Gavin Andresen: "The State of Bitcoin"
GA er teknologiansvarleg for Bitcoin i Bitcoin Foundation, men Wladimir van der Laan overtek no den rolla slik at GA kan konsentrera seg om dei mange andre oppgåvene han har.

Han blir hylla som Bitcoin-kongen, men motset seg kraftig den type karakteristikkar
Han er prototypen på "nerd", og går også rundt med skiltet "geek" for å fjerna all tvil. Legg til ein StarTrek-sveis og alt fell på plass..

Me må gløyma februar 2014 så fort som muleg (Luna horribilis)
Bitcoin har og har hatt veksesmerter

Bitcoin-kjernen er koden Satoshi Nakamoto etterlet seg (skriven i C++)
- programmet er også kjendt som bitcoind (Bitcoin daemon)
- det er ganske vanskeleg å setja seg inn i koden, og "Satoshi left us a bit of a hairball" med alt stappa saman (konsensus/peer-to-peer/lommebok/GUI)

BF har no 3 utviklarar lønna av stiftinga, Cory Fields er den siste om bord
- slow, steady, safe progress er mottoen
- målet er å prosessera transaksjonar så påliteleg som muleg

"Boring is good" - vil ikkje ha drama, "no news is good news"
- core release prosess by deterministic builds

Ei implementering av koden er litt risikabelt
To er verre!
Tre eller fleire er det beste for å skapa eit robust system

Tal transaksjonar pr. blokk er kritisk
- har opna for større blokker i koden, men ser at gravarane held seg til 256 Kb
- sannsynlegvis for å vinna tid og ikkje risikera orphan block
- over tid må transaksjonar pr. blokk aukast, elles blir transaksjonskostnadene for høge

Å skriva sikker kode er vanskeleg!
- feila dukkar opp når verdien aukar

Identity/reputation is hard, and crypto may not help

Becoming mainstream is really hard
- even if you have spiffy technology (sjå t.d. Segway)

Bitcoin wish list
Panel: Gavin Andresen,

Auka blokkstørrelse (fleire transaksjonar pr. blokk)
Ikkje alle Bitcoin-gravarar er familiære med Bitcoin-teknologien (!)
- fører til prosessar som ikkje nødvendigvis er optimaliserte ut frå eit Bitcoin-synspunkt)

Sidekjeder (side chains) er interessante som avlastning av Blockchain

All eksperimentering er bra
- viss nokon er villige til å betala
- viss det skaper problem, må ein prøva å løysa dei i staden for å prøva å hindra utvikling

Problemet med alt-coins er at dei blir sårbare fordi dei er lite utbreidde
- sikkerheita er avhengig av dei ressursande som skal til for å sikra/prøva å knekkja systemet

I dag er mining og Bitcoin-brukarar to skilde grupper
- GA ser for seg at brukarane må ta større del av ansvaret for sikkerheita og dermed engasjera seg meir i mining
- han trur skiljet mellom mining og bruk blir viska ut etter kvart (han håpar i alle fall det)

Trans.inntekter betyr svært lite for mininga i dag. Til saman rundt 12 BTC pr. dag. Til samanlikning blir det grave ut 25 BTC kvart 10. min.; til saman rundt 144 BTC (12 ganger så mykje)
- det vil gradvis bli etablert ein marknad for gebyr etter kvart som belønninga går ned
- trans.kostn er også nødv for å hindra spam

Usability, usability, usability!
- dette er kanskje det viktigaste området for å få større bruk og for å få fleire Bitcoin-brukarar
- Bitcoin UX er noko som bør satsast på!

Look at user behaviour, don't be obsessed by road maps!

Bør skrivast eit white paper om kva som bør lagrast i blokk-kjeda, og korleis

For få som bidreg i open source-prosjektet!
- GA er ueinig, det er stadig fleire som bidreg, men det trengst eit nykommar-program (newbie) for å senka barriera
- det hjelper også å få rydda opp i Bitcoin-kjernen og skilja ut lommebok (wallet) og GUI

Read before write! And read carefully! Satoshis kode er ikkje lett å trengja gjennom. Finst alternative portingprosjekt (Objective C)
- Oleg Andreev (CoreBitcoin) overset C++-koden linje for linje - like mykje eit pedagogisk prosjekt

Bønder til kamp!

Jerntriangelet Erna, Siv og Sylvi!

Bøndene er forbanna over tilbodet dei har motteke frå regjeringa. Det var ikkje uventa at dette kom til å bli vanskeleg. Først ei blå-blå regjering, så ein landbruksministar frå Frp og som om ikkje det var nok: Sylvi Listhaug. For bøndene kunne dei knapt funne nokon verre. Dama er totalt upåverkeleg og styrer blindt etter eigen ideologi. Den ideologien er enkel: Billegast muleg mat!

Aksjonar
Bondelaget og Småbrukarlaget braut forhandlingane med regjeringa då det vart klart at gapet mellom krav og tilbod var for stort og at det ikkje var vilje frå regjeringa til å auka ramma. Etter brotet har det vore ulike aksjonar, og fleire vil det bli. I går (onsdag 14.05) var det traktor-paradar i mange byar og tettstader. Sjølv deltok eg i Sogndal. Det er første gangen eg har aksjonert på denne måten, men eg tenkjer at dersom me ikkje står opp for norsk landbruk no, kan me like godt avvikla først som sist.

Kan ikkje eta pengar!
For meg handlar det om å ha eit landbruk over heile landet, å halda kulturlandskapet i hevd og å sikra matforsyning i landet. Og ikkje berre forsyna innbyggjarane med mat, men med tryggast muleg mat. Beredskapssida av dette er kanskje det viktigaste, og symptomatisk nok også fråverande i regjeringa sin argumentasjon. Det hjelper veldig lite med mange tusen milliardar oljekroner på bok den dagen ein global matkatastrofe rammar. Me har alt sett små drypp av dette i situasjonar der store korneksportørar stengjer for eksport på grunn av problem med å sikra eige folk nok mat.

Lang rekkje med traktorar i Sogndal sentrum 14.05

Ulv, ulv!
Bondeorganisasjonane har gjort det vanskeleg for seg sjølve ved å ropa ulv nesten kvart år jordbruksforhandlingane startar. Når ulven Sylvi no er sleppt laus i saueflokken, er folk så vande med å høyra klageropa frå landbruket at eg er redd dei tenkjer at dette er som vanleg. Men denne gangen er det faktisk annleis; no er det "extreme makeover" som står for tur: Vestlandslandbruket slik me kjenner det, vil bli radert bort. Om du lurer på betydninga av landbruket rundt om er det berre å ta ein køyretur, t.d. frå Bergen til Trondheim. Det er bygd på bygd med gardsbruk som dominerer biletet på køyreturen. Svært få av desse bruka har ein sjanse til å møta krava til effektivitet som no blir sette fram. Arrondering og størrelse hindrar også eit storskala-jordbruk.

Modent for endring
Eg skal gi Frp og regjeringa rett i ein ting: Jordbruksregiment med forhandlingar ++ er overmodent for endring. Men det er skilnad på å barbera seg og skjera av seg haka! Jordbruksorganisasjonane og regjeringa har på mange måtar målt seg inn i eit hjørne med dagens forhandlingssystem. Eg trur me må sjå til andre land i Europa og korleis dei har klart å ta vare på småskala-landbruket. Østerrike og Sveits er gode eksempel her. Men då må bøndene vera villige til å akseptera at dei i større grad blir landskapsforvaltarar og i mindre grad produsentar. Det sit langt inne for mange bønder. Men tilskota må i større grad vriast bort frå produksjon og over på forvaltning av landskapet.

Dette kvadet kan passa til slutt (henta frå Dag og Tid 09.05.14)

Bonden trudde på godt om året.

Feit var jorda og landet rikt,

dei sa der var sylv i staten.

Det skulle verta kjøt på fenadlåret.

Bonden pløgde, harva, sådde.

Sola skein, men listige var dei som rådde.

Lite vyrde dei på maten. 

Vondt og skrint og skralt vart året.

Bonden fekk til salt i såret.

Konsert med SKRUK

SKRUK og Per Oddvar Hildre i Hauge kyrkje, Lærdal.
Ja, biletet hadde vorte litt betre om eg hadde reist meg opp..

Laurdag 3. mai var det konsert med koret SKRUK i Hauge kyrkje, Lærdal. Det vart ei stor oppleving for ei nesten fullsett kyrkje, frå eit kor som held ein veldig høg standard til amatørar å vera. Konserten var ein del av lanseringsturnéen "Sangen fra katakombene".

SKRUK, eller Sunnmøre Kristelege Ungdomskor, vart starta i 1973 og feira 40 år i fjor. Enkelte har vore med sidan starten og må seiast å vera komne over den første ungdommen. Per Oddvar "Prots" Hildre har vore leiar i alle åra. Han har kanskje Norges mest imponerande skjegg (han kunne gått rett inn i gruppa ZZ Top..) , men det er nok andre kvalitetar som gjer han til ein god kordirigent. Han er tydeleg som få, og ser ut til å få koret til å yta maksimalt når det gjeld. Koret har alltid leita etter nye utfordringar og nye musikalske samarbeid, og som dei skriv sjølve:

[SKRUK] har gjennom alle desse åra vore plogspiss og grensesprengar innan norsk kormusikk. SKRUK har sidan starten i 1973 funne, og blitt funnen av, spanande musikalske samarbeidspartnarar i inn- og utland.

Det siste samarbeidet har vore med syriakiske musikarar og songarar. Syriakarane lever i grenseområdet Syria, Irak og Tyrkia og har ein heilt spesiell musikalsk kultur. Dei er kristne og tilhøyrer den syriskortodokse kristendommen, og har ein sangtradisjon som går 2000 år tilbake, nesten uendra. Dei syng også på arameisk, Jesus sitt språk, og dei syng i katakomber der dei held gudsteneste.

Koret opna med songar frå katakombene og sette med det ei spesiell stemning. Dei stod også utradisjonelt langs sidene og midtgangen i kyrkja, og kvar stemme kunne difor høyrast svært tydeleg.

Andre avdeling var sett saman av tidlegare musikalsk materiale, både norske korverk (Tord Gustavsen, Knut Nystu og Magnar Åm) og gospelmusikk frå sørstatane i USA. Det er kanskje det siste koret er mest kjende for, men eg tykte dei norske verka var høgdepunkta. Det desiderte høgdepunktet for min del var Magnar Åm sitt arrangement av Matias Orheim si salme "Å, var eg meir deg, Jesus, lik". Her er ei framføring frå ein konsert i Lysekil kyrkje:

Per Oddvar Hildre fortalde om komponisten Magnar Åm, busett i Volda. Han er lite kjend i heimlandet, men har laga mykje spennande musikk. Åm komponerer samtidsmusikk og er kanskje lite tilgjengeleg for folk flest. Hildre åtvara då også om at korarrangementet kunne høyrast litt "merkeleg" ut. Det var det absolutt ingen grunn til å gjera, det var eit arrangement som eg trur gjekk rett inn hjå dei fleste; det var berre utruleg fint, eller "vondt vakkert" som Erik Hillestad i Kirkelig Kulturverksted uttrykte då han høyrde det første gongen.

"Sanger fra katakombene" er tilgjengeleg både på CD og via iTunes, sikkert også som strøyming gjennom Beat.no eller Spotify - det har eg ikkje sjekka.

Som eg var inne på, er SKRUK kanskje mest kjende for gospelmusikken og samarbeidet med Ytre Suløens Jass-Ensemble. For eigen del har eg høyrt veldig mykje på SKRUK sitt samarbeid med Kåre Nymark Collective på plata "Dype stille sterke milde". Med trompetaren Kåre Nymarks band tek SKRUK eit steg fram frå dixie-stilen med Ytre Suløen til eit meir moderne jazz-uttrykk. Det har vore den mest spelte musikken min det siste året!

Gartnernæringen i Norge

Litt tilfeldig sit eg med praktboka "Gartnernæringen i Norge", ein bibel av ei bok på over 1100 sider med oversikt over hagebruket i Norge opå 1930-talet. Arbeidet med boka vart starta i 1931 og boka kom ut i 1935. Som det står i forordet:

I 1931 forela gartner B. W. Areklett for skolebestyrer Oddvar Lund og redaktør Strømme en plan for et verk om det Norske gartneri og salgshagebruk.Efter disses anmodning foreslo hr. Areklett for Norsk Gartnerforenings styre at dette, eventuelt sammen med Selskapet Havedyrkningens Venner, skulde stå som utgivere av verket "Garnernæringen i Norge", og at utgiverne skulde opnevne en redaksjonskomité for bokens faglige avdeling.

... 

Det var å håpe at boken vil fylle sin opgave - å være en god, faglig veileder for de mange grener innen faget - å gi et billede av den samlede nærings nuværende utviklingstrin, og endelig i ord og billeder å illustrere en flerhet av bedriftene på gartneriets og salgshagebrukets område. 

Inndeling
Boka er delt inn i to hovuddelar; Gartneriets og salgshagebrukets utvikling og Norske gartnerier og hagebruk i tekst og billeder.
Den første delen har igjen desse underkapitla:

1. Historie
2. Gartneriet og salgshagebruket i vår tid
3. Gartneriets og sagshagebrukets omsetning m.v.
4. Hagekunst
5. Organisasjoner m.v.
6. Forsøk, tekniske hjelpemidler

Kunnskapsgrunnlaget for snart 100 år sidan

Det er interessant å sjå kva faglege råd som vart formidla for snart 100 år sidan innan fruktdyrking. På den tida var det store, kroneforma frukttre som var hovudregelen, med grasmark til slått og eventuelt beiting under. Det er tydeleg at nye idear om meir tettplanting, det som blir kalla dvergtre i boka, er på veg inn i alle fall i andre land, men at det blir møtt med ein viss skepsis her til lands:

Man har hittil næsten ansett det for selvsagt at en større fruktplantning brde bestå av trær på frøstamme eller krontrær som man kaller det; og at rrærne helst burde ha så høie stammer at man uhindret av grenene kunde arbeide like inn på stammen med hest og redskap. Nu vet man at temperaturen på de fleste steder er minimumsfaktoren og at det er overmåte vikti å untytte varmeforholdene på beste måte. Men det skjer vel meppe ved at man lar trærne ha en lang grenløs stamme, så de fruktbærene deler av treet er høit oppe i luften. Jo nærmere jorden man kan ha grenene, desto bedre utnyttes varmen ved utstråling. Det har lite med varmeforholdene å gjøre at man almindelig får den peneste og beste frukt oppe i toppen på trærne og den mindre bra på de laveste sidegrener. Det beror mere på næringstilførselen, særlig gjørslingen.

 Denne kunnskapen er knapt gangbar i dag. I grunnen litt merkeleg at dei ikkje var meir opptekne av lysforholda, som jo er det som i størst grad verkar inn på fruktkvaliteten, og som er ein av dei største gevinstane ved dagens dyrkingsmåtar med tettplanting og låge tre. Delen om frukttre er skriven av forsøksleiar Per Stedje ved forskingsstasjonen på Njøs, Leikanger. Han var ein stor kapasitet innan fruktdyrkinga i første halvdel av 1900-talet.

Interessant nok vart han også ein mentor og nesten far for Olav H. Hauge som arbeidde ved Njøs i tre år (eigentleg tre vekstsesongar), frå 1931 til 1933. Per Stedje tek seg av den unge diktaren og forstår at den unge mannen med det sarte sinnet må takast godt vare på. Olav H. Hauge får også eit nært forhold til dei to tvillingdøtrene til Per Stedje; Turid og Kjellaug. Særleg nært er forholdet til Turid, som han nok er forelska i. Men tvillingane er berre 13 år, og Olav 22-23, så aldersskilnaden er stor.

Oversikten over norske gartneri og hagebruk er imponerande. Her er det omtale og bilete av alle gartneri og hagebrukseigedommar (av ein viss størrelse) i landet. Det er ei fylkevis inndeling der fylkesgartnaren i kvart fylke står for innhaldet. I tillegg til den fylkesvise omtalen av eigedommar, er Norges Landbrukshøiskole (Aas), Statens Småbrukslærerskole (Asker), Statens Gartnerskole (Oslo), Statens Hagebruksskole (Dømmesmoen og Statens Hagebruksskole (Vea) omtalte spesielt.

Hagebruket i Sogn
Hagebruket i Sogn er omtalt av hagebrukskandidat Tormod Valset. Det er ein omtale av bortimot 200 gardar med frukttre, seks planteskular og to konservesfabrikkar (Halvard Drægni A/S og Lerum Saftfabrikk A/S).

Valset skriv dette om grunnlaget for fruktdyrking i Sogn

Kva er det då som har ført til den store fruktdyrkinga i Sogn? Drivande verlag, grunnvilkåret for å dyrka fine fruktsortar, er det innetter fjorden, visseleg med det beste me har i landet. Det er høg varmesum og etter måten høveleg med væte i sumartida.

Stedje Frukthage (Stedjehagen)
Frukthagen på Stedje var i si tid den største i Skandinavia. Her er det som står om hagen i boka:

Stedje har vært en gammel adelsgård og omtales i historien som sådan fra det 14. århundre, således nevnes Jon av Stedje 1308. Frukthagen på gården skriver sig fra 1850 og er plantet av godseier Formann. Den er senere tilplantet og fornyet. Stedjehagen var ein tid den største hage i Skandinavien og der var efter sigende 6 666 frukttrær. Mange gamle trær er nu nedhugget og nye plantet isteden. Hovedsorter er av epler: Gravenstein. Forøvrig forefinnes så å si alle viktigste eple-, pære- og plommesorter.

Frukthage på Kvåle
Tekstane til dei ulike bruka ser ut til å vera skrivne av ulike personar; sjå t.d. denne omtalen samanlikna med Stedje Frukthage:

Sogndal ligg verna mot storm frå aust og vest, og frå nord og sud - av fjell og låge åsar. Og heile nedre bygdi er velskapa for hagebruk. Bladstyrar Jens Kvåle sitt gardsbruk ligg ein kilometer uppe frå sjøen og hallar jamnt mot middagssoli, so der er sumarvarme nok til mogning for den finaste frukt.

Denne frukthagen er og ein av dei beste i bygdi. Dei 5-600 frukttre er i god trivnad, då hagen er i bra hevd, og sprøyting i lang tid hev halde avåtet nokorlunde i taumar. Dei frukslag som råder grunnen, er av eple Gravenstein, noko Kalvil og litt av eit par andre epleslag. Av pæror Keisarinne og Greiv Moltke. Plome: Reine Claude-sortar. 

Ølnes
For eigen del er det interessant å sjå at garden far min vaks opp på på Ølnes, er omtalt. Det er Anna Ølnes (bestemor mi) som er eigar. Omtalen lyder elles slik:

150 tre. Gravenstein, Fuhr, Keisarinne, Grev Moltke. Frukta vert selt standardpakka både en gros og beinveges. Eigaren er fødd på garden den 27. februar 1884.

 Også garden der bestemor mi på morssida, ho kom frå Fimreite, er omtalt:

Hagen er planta år 1918 og framover so han no tel på lag 250 tre. Eigaren [Jens P. J. Fimreite] er fødd på garden Fimreite den 23. mars 1907 og overtok farsgarden 1933. Keisarinne, Gråpære, Clara Friis, Grev Moltke, Amanlis. Fuhr, Transparente Blanche, Reine Claude gul og Althans. Standardpakking. Sal en gros og beinveges.

Barsnes
Merkeleg nok er det ingen omtale av frukthagar på Barsnes, der eg sjølv bur og driv. Det var frukttre også på garden vår, og nabogardar, men det har truleg vore for små hagar til å komma med i oversikten. No gir ikkje boka noko forklaring på utveljing av gardsbruk så det blir rein spekulasjon. Kanskje har dei berre gløymt Barsnes?

Det viser seg at resten av sør-aust-sida av Sogndalsfjorden heller ikkje er med, med unnatak av Fimreite. Verken Loftesnes eller Kaupanger er nemnde. Eg har vanskeleg for å tru at det ikkje var frukthagar i området Barsnes - Kaupanger.

Det passar å avslutta med eit dikt av Olav H. Hauge, fruktdyrkaren og diktaren frå Ulvik:

Eg hogg ned den store apalen utafor glaset.

Han skygde for utsyni, det var eitt, det

vart skumt i stova um summaren, dessutan

vilde ikkje Gartnarhallen ha

Flaskeeple lenger.

Skjermgrensesnitt: Frå gale til verre!

Typisk virrvarr av fjernkontrollar, kablar og overgangar på
mangt eit møterom

For fem år sidan skreiv eg eit blogginnlegg om at "VGA must die". VGA-grensesnittet var alt då ei stor hemsko, men likevel den einaste standarden ein kunne stola på for tilkopling av ulikt utstyr. Fem år seinare lever VGA framleis, om enn meir marginalt. Men situasjonen er ikkje vorten betre, heller verre. Me må i dag forhalda oss til både HDMI, DisplayPort (DP), Thunderbolt og VGA.

Stor, mindre, minst
Som om ikkje det var nok, kjem dei ulike grensesnitt-standardane i ulike størrelsar. HDMI finst i normal (type A), mini (type C) og micro (type D). DisplayPort finst også i dei same tre størrelsane normal, mini og micro. Thunderbolt er fysisk lik DP og også bakover-kompatibel.

HDMI standard, men..
I TV-verda har innføring av flatskjerm også ført til at HDMI har vorte standard tilkoplings-grensesnitt. Det har også påverka IT-industrien sidan datautstyr i større grad må koplast til store skjermar. HDMI har difor etter kvart også vorte ein slags standard på berbare pc-ar også. På nettbrett er det varierande grensesnitt; Apples iPad brukar sjølvsagt sitt eige proprietære grensesnitt medan Android-brett ofte brukar (mini-/micro-)HDMI.

Det var DP som eigentleg skulle erstatta VGA, men av dei store produsentane er det berre Apple og Lenovo som har satsa stort på den. Fordelen er at den er royalty-fri, i motsetnad til HDMI som kostar ein god del å bruka.

Men det hjelper ikkje mykje om HDMI er de facto standard når den kjem i tre fysisk ulike variantar! I framtida trur eg ein må samla seg om ein fysisk standard, og det må vera ein standard som er tilpassa mobile einingar.

For mange land!

For mange kommunar - og for mange land!

[På trykk som lesarinnlegg i Klassekampen, 24.04.14]

Vi har i dag 196 land i verda og heile 110 har mindre enn 10 mill. innbyggjarar. Alle 196 er generalistland, dvs. dei har ansvaret for dei same oppgåvene og skal ivareta funksjonane som tenesteleverandørar, samfunnsutviklar, myndigheitsutøving og demokratisk arena.

Landa er svært ulike med omsyn til folketal, folketalsutvikling, avstandar og sentralitet og vil slik sett ha ulike føresetnader for å fylla desse funksjonane. Internasjonalt samarbeid har vore ein strategi for mange land for å gjera dei rusta til å ivareta lovpålagde tenester med tilstrekkeleg kompetanse og kapasitet. 

Internasjonalt samarbeid er ikkje eit fullgodt alternativ til større og meir robuste land. Det fører til ei meir kompleks forvaltning, og svekkjer demokrati, transparens og kontroll ettersom viktige avgjerder blir flytta frå folkevalde organ til internasjonalt samarbeid.

Ut frå ein gjennomgang av oppgåver eit land har ansvaret for, bør størrelsen på eit land vera minst 15 - 20 mill. innbyggjarar for å sikra ei god oppgåveløysing.

Kva med Norge?

Viss vi ser nærmare på Norge og dei nordiske landa, er det klart at Norge med sine 5 mill. innbyggjarar er for lite til å ta hand om dei stadig meir komplekse oppgåvene landet står overfor. Ei samanslåing med Sverige vil gje i underkant av 15 mill. innbyggjarar, noko som er eit minimum for ei kostnadseffektiv drift. Helst bør Danmark også omfattast slik at talet på innbyggjarar blir rundt 20 mill. Om det er slik at Sverige og Danmark er positive til ei slik samanslåing, bør ikkje Norge kunna hindra det ved å seia nei.

Pengar

"Penger" av Erling Røed Larsen

Interessa for Bitcoin har ført til ei nødvendig innføring i økonomi - "økonomi for dummies" om du vil. Litt av problemet med Bitcoin-diskusjonen er to leirar som ikkje kommuniserer spesielt godt:

• økonomar som ikkje forstår seg på teknologi
• teknologar som ikkje forstår seg på økonomi

Det er nødvendig med ei viss innsikt i begge fagfelta for å forstå fenomenet med ein digital valuta som Bitcoin (og andre liknande valutaer).

"Penger"

Boka "Penger" av Erling Røed Larsen er ei innføringsbok i økonomi. ERL er professor ved BI og underviser i mikroøkonomi og Managerial Economics. Boka har følgjande hovudinndeling:

1. Pengenes natur og historie
2. Penger og samfunn
3. Penger og deg

Eg tek berre føre meg første del av boka sidan den er mest relevant for Bitcoin-diskusjonen.

Boka kort oppsummert
Boka kort oppsummert for dei som ikkje orkar å lesa lenger: Som ikkje-økonom som ønskjer ei innføring i ein del grunnleggjande økonomiske forhold tykkjer eg boka er god. Den er skriven i eit svært lett språk, eit Donald Duck-aktig språk som for enkelte vil bli for banalt. Eg tykkjer derimot det kler boka som innføringsbok, godt, og ERL er ein god historiefortelja og krydrar med mange språklege bilete. Men innimellom står ønskjet om å formidla gode historiar i vegen for ei meir ryddig framstilling. Eit eksempel er forklaringa av pengemengde (monetær base, M1, M2 osv.). Her startar ERL på ein forklaring, før han plutseleg slepper den og går inn i Andeby-verda med pussige historiar. Dermed mistar lesaren tråden og sit og lurer på kva er no M0, M1 og så vidare faktisk er.

På punktet om digitale valutaer, som Bitcoin, sviktar det også litt. Her har ikkje ERL sett seg grundig nok inn i sakene, og det blir svært overfladisk omtalt. Boka er frå 2012, og Bitcoin var då under radaren for dei fleste, det får vera ei forklaring.

Men i artikkelen "Er Bitcoin fremtidens penger", publisert i Aftenposten 16. januar i år, gir ERL ein litt grundigare omtale av Bitcoin utan at han viser særleg større forståing for fenomenet. Igjen er det for overfladisk og han tek ikkje opp dei viktigaste poenga med Bitcoin, etter mi meining: Ein revolusjonerande måte å betala over nett på, om enn framleis med mange spørsmål knytte til seg.

Kva er pengar?

I første kapittel spør Røed Larsen kva pengar er, før han gir ein rask oversikt over den historiske utviklinga av pengar.

Spørsmålet om kva pengar er, har vorte aktualisert med framveksten av virtuelle valutaer som Bitcoin og andre. Røed Larsen gir denne definisjonen på pengar:

Penger er perfekt likvide, ikke-rentebærende verdiobjekter

Overført på Bitcoin ser det ut som valutaen stettar krava i definisjonen. Bitcoin er perfekt likvide sidan det betyr at både mottakar og betalar aksepterer valutaen som betaling for ei vare eller teneste. Her kan ein innvenda at ikkje alle aksepterer Bitcoin, faktisk veldig få, så det er litt usikker om kravet likevel er oppfylt. Kravet om at dei ikkje skal vera renteberande er oppfylt. Her er Bitcoin akkurat som andre kontantar.

Det er også andre objekt som kan sjå ut til å stetta krava til definisjonen av pengar, t.d. gåvekort. Men gåvekort må ikkje aksepterast av alle. Dei har eit veldig avgrensa bruksområde. Amazon sitt Coin-system kan t.d. berre brukast som eit rabattsystem innafor Amazon.

Kvifor pengar?
Pengane si rolle er tredelt:

1. som bytemiddel for handling av varer og tenester
2. som middel for oppbevaring av verdiar
3. som måleeining ("unit of account")

Viss me stiller spørsmålet om Bitcoin fyller desse rollene, må svaret bli eit tredelt

1. Ja

2. Tja

3. Nei

Bitcoin er definitivt eit bytemiddel for handel med varer og tenester. Det er her valutaen har sin største styrke. Som middel for oppbevaring av verdiar, er det meir tvilsamt om Bitcoin fyller krava. Dei relativt store svingingane i kurs gjer at det blir svært risikofylt å plassera verdiar i valutaen. På den andre sida er det nettopp det dei fleste Bitcoin-eigarar har gjort til no; kjøpt valutaen som ei investering. Bitcoin er difor eit middel for lagring av verdiar, om enn ganske risikofylt.

Dei store svingingane er også grunnen til at Bitcoin ikkje er egna som måleeining. Å oppgi prisar i Bitcoin vil vera farleg, då kan du like fort tapa store pengar som å vinna. Prisane må difor oppgjevast i kurante valuta og så føreta ei veksling til og frå Bitcoin.

Historisk utvikling av pengar

Det må bli ein lynrask gjennomgang av pengehistorien, det er også det ERL gjer. På enkelte punkt forenklar han kraftig, men det må også vera lov i ei innføringsbok som dette.

Pengar har eksistert i tusenvis av år og komme i ulike former.Det finst eit utal bøker om denne historia for dei som ønskjer ei grundigare innføring (eg er ein av dei..). ERL nemner A History of Money. From Ancient Time to the Present Day (1994) av Glyn Davies som eit hovudverk. Lenge var verdien av pengar, enten dei var steinar, skjel, tenner frå ein spermkval eller andre fysiske ting, knytte ein-til-ein verdifastsetjing til pengeeininga. Pengane hadde den verdien dei representerte, dei hadde intrinsic value som økonomiane ville ha kalla det i dag. Forløparen til dagens pengar er rekna oppstått, eller oppfunne, i Mesopotamia av den sumeriske kulturen. Dei fann opp den moderne skrivekunsten som grunnlag for bokføring, og med bokføringa kom også noko som likna på pengar; kvitteringar på "innskot".

Reell verdi

Myntar av edelt metall, som regel gull eller sølv, tok over for dei mange variantane nemnt over. Verdien av mynten den same som den på trykte verdien. Vekt var difor viktig for slike myntar, og av dette kjem t.d pundet sitt namn. Når pengane har ein reell verdi som pålydande, blir det i økonomispråket kalla intrinsic value. Dagens pengar har ingen reell verdi (no intrinsic value).

Innføring av gullstandard

Det vart i lengda upraktisk å la pengar ha same verdi som dei representerte. Med sedlar forlet ein idéen om ein-til-ein-representasjon av verdi. Ein seddel er i utgangspunktet berre verdt papiret den er trykt på. Med innføring av gullstandarden rundt århundreskiftet 1900 garanterte myndigheitene at du kunne få ut ei viss mengde gull viss du gjekk til banken og ba om det. Det gjorde at det var muleg å bruka sedlar, men også at pengemengda kunne aukast ut over gullreservane. Logikken var at ikkje alle ville komma og be om gull samtidig. 

Det er den same logikken i dag der den samla pengemengda (M0, M1, M2 osv, sjå lenger nede) langt overstig den fysiske pengemengda. Men me har sett kva problemet kan bli i land der bankane held på å gå under; folk strøymer til og vil ta ut pengane sine på same tid. Det går ikkje, og myndigheitene må på eit eller anna vis ordna opp, elles går bankane over ende og folk taper oppsparte midlar.

Gullstandarden var glitrande så lenge økonomien vaks og alt peika oppover. Men etter krakket i 1929, vart gullstandarden ein møllestein om halsen fordi det ikkje var muleg å auka pengemengda så mykje som det eigentleg var behov for. Det er skrive mange bøker om dette, og ERL nemner Golden Fetters. The Gold Standard and The Great Depression 1919-1939 av Barry Eichengreen som kanskje den dominerande ("Fetter" = lenke).

John Maynard Keynes

Etterspørselen fall i land etter land og prisane sank. Me fekk deflasjon, og det er det verste som kan skje, i alle fall i følgje økonomane. Økonomane på den tida meinte at løysinga måtte vera at lønningane måtte ned, og at "in the long run" ville økonomien ordna seg meir eller mindre på eiga hand. Den store britiske økonomen John Maynard Keynes svarte til dette at "in the long run we're all dead". 

Keynes peikte på kor viktig det var at staten stod fram som "den første kjøparen", den som fekk sirkulasjonen i gang att. Til det trengdest det pengar, masse pengar. Keynes viste det håplause i dåtidas situasjon ved å føreslå at staten kunne grava ned pengar rundt omkring, så kunne driftige folk grava dei opp att (!). Poenget hans var sjølvsagt at staten måtte trykkja pengar og "sleppa dei laus" til folk. Men i staden for å grava dei ned, kunne dei jo setja i gang store utbyggingstiltak som vegar, jernbane m.m.

For å gjennomføra dette, måtte myndigheitene bryta lenkene til gull. Dei måtte forkasta gullstandarden. Keynes lanserte den uhyrlege tanken om "fiat"-pengar; pengar som berre var garanterte av staten og ikkje noko anna. Pengar som i realiteten var verdilausen, men baserte på ein tillit til staten som sa at dei hadde verdi. 

Bretton Woods, 1944

Keynes' idé om fiat-pengar vart for tung å svelgja. I staden vart lenkene til gull løyste litt opp på ein slik måte at det berre var dollaren som vart knytt til gull. Keynes var den dominerande fagmannen i forsamlinga på Mount Washington Hotel i Bretton Woods i juli 1944. Han la grunnlaget for den nye verdsøkonomien der berre dollaren vart knytt til gull, og der institutsjonane IMF (Det internasjonale pengefondet) og Verdsbanken vart oppretta for å sikra at ikkje kriser som i 1929 skulle få like katastrofale omfang.

Fiat-pengar: Gullstandarden blir avvikla i 1971

Sidan alle landa hadde knytta seg til gullstandarden, var vekslingskursane låste. Det blir om lag som euroen og låsinga av land med høgst ulike økonomisk utvikling. Då USA trykte pengar "i vilden sky" for å finansiera Vietnamkrigen frå midten av 1960-talet og utover, begynte valutasystemet for alvor å knirka i samanføyingane. Det vart meir og meir klart at dette systemet ikkje var levedyktig, og søndag 15. august i 1971 heldt Nixon ein tale der han oppheva gullstandarden. Det var ikkje lenger muleg å krevja gull for dollar, og Keynes' idé om reine fiat-pengar var frå det tidspunktet ein realitet.

Pengar har vorte ein sosial konvensjon, utelukkande basert på tillit.

Seigniorage

Det har ikkje alltid vore slik at myndigheitene har hatt monopol på å laga pengar. I USA (sjølvsagt!) var det i perioden 1816 - 1863 fritt fram for bankar å laga sine eigne pengar! Denne perioden er kalla "wildcat banking". Namnet kjem frå eit gaupe-motiv (wildcat) som ein bank i Michigan brukte på sine pengar. Det var ikkje fullt så vilt som det høyrest ut, og som ERL skriv. Bankane var framleis regulerte, men berre på statleg nivå, ikkje på føderalt nivå. Det vart likevel i lengda for brysamt å forholda seg til så mange ulike pengetypar og frå 1863 fekk vart eineretten til å laga pengar overført til føderalt nivå gjennom National Bank Act.

Myndigheitene sitt monopol til å laga pengar, heiter seigniorage.

Pengemultiplikatoren
Pengane i eit land er meir enn dei myntane og sedlane som sirkulerer blant folk. Den delen er faktisk den minste. Den blir kalla M0. Pengemengda er samansett av desse elementa:

• M0 = Monetær base: Alle myntar og sedlar pluss private bankar sine innskot i sentralbanken
• M1 = M0 pluss private personar sine innskot i bankane
• M2 = M1 + bankane sine utlån basert på innskota
• ....

Det er dette som blir kalla pengemultiplikatoren; pengar ser på finurleg vis ut til å reprodusera seg sjølve og den samla pengemengda blir mykje større enn den "faktiske".

Gull viktig likevel

Sjølv om gull er ute av dagens valutasystem, spelar det likevel ein viktig rolle som middel for oppbevaring av verdiar, særleg i økonomisk turbulente tider. Etter at finanskrisa var eit faktum hausten 2008, begynte prisen på gull å auka kraftig og nådde for eit par år sidan $ 1900 pr. unse (1 ounce = 31 g). Det var ei sjudobling av prisen på 10 år. Det er ikkje så rart. Når pengar ikkje har reell verdi, og folk begynner å tvila på om myndigheitene klarer å ordna opp i det økonomiske rotet, ser mange seg om etter varige verdiar å bytta til seg.

Gull har ei rekkje eigenskapar som gjer det attraktivt som medium for lagring av verdiar: Det blir ikkje forringa (korrosjon o.l.), det er lite av det på verdsbasis og det er vanskeleg å forfalska. Ikkje så rart at Bitcoin ofte blir omtalt som digitalt gull..

Om Bitcoin og digitale valutaer

Eg hoppar over omtale av del II og III. Ikkje fordi det ikkje er interessant, men fordi det i Bitcoin-samanheng ikkje er like viktig.

ERL kjem inn på Bitcoin og digitale valutaer på slutten av boka. Boka er frå 2012 så det er rimeleg at han har fått med seg det nye. Mendette punktet sviktar den elles så glitrande økonomen. Omtalen av Bitcoin er veldig overfladisk og han har ikkje sett seg skikkeleg inn i kva det er. Han samanliknar det med gåvekort og flybonusar og uttalar seg rett og slett om noko han eigentleg ikkje har greie på. Det er synd, for det ville vore interessant å få ei vurdering av digitale valutaer som Bitcoin frå ein fagmann, gitt at han har sett seg skikkeleg inn i verkemåten.

Han kan ha gode grunnar for å vera skeptisk til Bitcoin, for all del!, men då må argumentasjonen opp på eit anna nivå. 

Bortsett frå det, har eg all grunn til å tilrå boka.

Bitcoin ved NHH

Litt skremmande å skulla snakka om eit økonomi-tema i
økonomiens høgborg

Det er nesten ironisk at eg skal bli invitert til Handelshøgskulen for å snakka om Bitcoin, eit system som bør vera pensum på eit kvart økonomistudium. Men slik var det altså. Eg fekk ein invitasjon frå studentane bak GEP - Global Economic Perspectives - og møtte 60-70 interesserte studentar som ville høyra meir om den digitale valutaen.

I GEPs årbok for 2013 kan ein lesa om aktiviteten i fjor. Eg ser at eg er i godt selskap. Inviterte foredragshaldarar i GEP-regi har mellom anna vore Barry White (USA sin ambassadør i Norge), Harald Magnus Andreassen (sjeføkonom i Swedbank First Securities), Trygve Hegnar, Jan Egeland, Christine Årdal (Folkehelseinstituttet, WHO).

Orvil, maskoten for UKEN, vart
foreviga i bronse til årets UKEN.
Den er ei gåve frå tidlegare NHH-
studentar og har fått ein
prominent plass like ved hovud-
inngangen.

Stor takk til studentane som viser engasjement for saker som ligg utanfor pensum (men digitale valutaer bør vel inn?). Eg ser at dei har andre føresetnader for å forstå det som skjer med digitale pengar enn mange etablerte økonomar. Det betyr ikkje at dei ikkje er skeptiske, eller bør vera det, men at dei skjønnar potensialet som ligg der og den disruptive krafta det representerer.

Her er presentasjonen frå i dag (foredraget var på engelsk):

Bitcoin nhh 26.03.14 from Vestforsk.no

Duke Ellington: Second Sacred Concert

Plakat for Second Sacred Concert

Forrige helg var det proff konsert med Come Shine + gjester i Operaen, denne helga var det amatørkonsert med Sogndal Storband pluss Hafslo songlag og Kaupanger bygdakor som framførte Ellingtons Second Sacred Concert i Hafslo kyrkje (Luster) og i Stedje kyrkje (Sogndal). Både det profesjonelle og amatøraktivitetane er viktige på kvar sin måte, og heng nøye saman.

Sjølv spelar eg trompet i Sogndal Storband og er ikkje nøytral i vurderinga av konsertane våre, men det såg ut som publikum sette pris på dei og me var godt nøgde sjølve også.

Duke Ellington
Edward Kennedy "Duke" Ellington (1899 - 1974) er ein av dei største amerikanske komponistane og musikarane i forrige århundre. Han har hatt enorm betydning for jazzen og var med på å forma den i dei tidlege åra. Han starta som orkesterleiar alt i slutten av 1920-åra saman med musikarar og leiarar som Count Basie, Fletcher Henderson, Glenn Miller, Tommy Dorsey og fleire. Saman med desse dominerte han underhaldningsbransjen i New York gjennom heile swing-epoken frå rundt 1935 til 1950. Duke Ellington leia sitt eige band frå 1923 til han døydde i 1974; over 50 år!

Den disruptive bop-en
Duke Ellington var ein av dei få som klarte seg gjennom den "disruptive" bebop-perioden i starten av 1940-åra. Bebop-en var ei radikal musikalsk endring som tok mange på senga, og fekk etter kvart den tradisjonelle swing-musikken til å høyrast "gammaldags" ut. Dei fleste swing-artistane fekk eit anstrengt forhold til den nye musikken, men Ellington var ikkje mellom dei. Han sa at det grunnleggjande sett berre finst to typar musikk: god og dårleg.

The American Music
Etter 1950 heldt Ellington fast på det store orkesterformatet; Ellington-bandet var alt ein institusjon og ei samling svært dyktige musikarar som sette sitt spesielle stempel på musikken. Og musikken vart komponert og arrangert med desse særprega musikarane i mente. Det var musikarar som Johnny Hodges (alt-sax), Cootie Williams (trompet), Cat Anderson (stratosfærisk trompet!) og fleire. Komponist, arrangør og pianist Billy Strayhorn var også ein viktig samarbeidspart for Duke.

Ellington var oppteken av at jazzen skulle bli respektert og konseptet The American Music vart eit livsverk for han. Det var med dette utgangspunktet kyrkjekonsertane som Second Sacred Concert vart til. Kyrkjekonsertane vart skrivne i tidsrommet 1964 - 1973 og var sterkt inspirerte og knytte til borgarrettskampen på den tida. Sjølv om mottakinga var blanda, sa Ellington sjølv om verka: "the most important thing I've done".

Det er ein av i alt tre kyrkjekonsertar for storband og kor. Verket vart første gong framført i 1968 med svenske Alice Babs som solist. Under kan du sjå eit opptak frå ein konsert i Sverige med Ellingtonbandet, Alice Babs og svensk kor:

http://youtu.be/Y8vE9ypGaXU

The Shepherd (who watches over the night flock)
Ein av dei 10 satsane i Second Sacred Concert er The Shepherd, ein blues med trompet som soloinstrument. Eg hadde gleda (?!) av å framføra den, og det gjekk tåleg bra. Men eg skal ikkje skryta på meg at det var i klasse med meistrane. Her er det Cootie Williams som framfører the Shepherd på konserten i Sverige. Han spelar den ganske rått, nesten brutalt:

Cootie Williams - The Shepherd


Ein annan av dei mange trompetarane som har spelt The Shepherd, er engelske Kenny Baker. Hadde han vore amerikansk, hadde han hatt eit mykje større namn. Ein veldig dyktig musikar som hadde fortent meir merksemd! Hans versjon av låten er favoritten min:

Kenny Baker, The Shepherd
Til slutt ein hårreisande trompetduell mellom maestro Wynton Marsalis og den ganske ukjendte Riley Mulherkar (skremmande god, også han!):

Wynton Marsalis og Riley Mulherkar, The Shepherd

Come Shine i Operaen

Come Shine med gjester (Erlend Skomsvoll sat heilt til venstre
og kom dessverre ikkje med på biletet)

Gruppa Come Shine hadde lanseringskonsert i Operaen i går (søndag 16.03) og det vart ein konsert av dei heilt store. Ein nesten fullsett Opera fekk eit musikalsk minne for livet.

Come Shine er noko så sjeldan som ei jazzgruppe med kommersiell suksess. Fire tidlegare studentar ved jazzlinja i Trondheim slo seg saman og danna kvartett. Dei debuterte på VossaJazz i 1999 og kom med den første cd-en i 2001 ("Come Shine"). Dei ga ut ytterlegare to cd-ar før dei bestemde seg for å ta ein pause i 2004. Då hadde dei altså oppnådd ein slag kjendisstatus ut over det relativt smale jazz-samfunnet. Men det er klart, jazz & kommersiell suksess er ikkje heilt bra..

Oppskrifta til Come Shine er standardlåtar i ny innpakning. Dei tek kjende melodiar og gir dei "extreme makeover" i form av nye arrangement, men heile tida utan at melodien frå standardlåten forsvinn.

Etter å ha hatt ein "reunion"-konsert på Oslo Jazzfestival i 2011, har dei nyleg lansert plata "Red and Gold". Det er framleis standardlåtar, men utvalet er endå vidare enn tidlegare. Uttrykket er også endra sidan sist med eit litt meir rocka lydbilete. Tydelegast kjem det til uttrykk ved meir bruk av el-bass (men eg likar best kontrabassen til Sondre Meisfjord, den lyden er milevis frå det elektriske).

På konserten i Operaen hadde Come Shine invitert med seg gjester, og det var eit godt val. Gjestene Gjermund Larsen (fiolin), Eirik Tovsrud Knutsen (hammond B3), Knut Aalefjær (perkusjon), Knut Reiersrud (gitar, munnspel) og Jan Erik Vold ga ein ny dimensjon til musikken. Det gjekk opp i ei høgre eining.

Lydbiletet verka litt spakt i starten, nesten som konsertsalen vart for stor for dei. Men utover i konserten steig temperatur og intensitet og det tok heilt av på eit Jimi Hendrix-inspirert parti mot slutten. Trommeslagar Håkon Mjåset Johansen fekk også vist kunstene sine i ein imponerande solo. Her var det snakk om å spela slagverk, ikkje først og fremst å slå. Det er rein nytelse å sjå på gode trommeslagarar, det ser så enkelt ut og er så elegant.

Live Maria Roggen er det sjølvsagte midtpunktet med ei fenomenal stemme, ikkje minst rytmisk. Eg tykkjer det er lett å høyar at ho har høyrt på mykje variert musikk, ikkje berre jazz, og at ho klarer å bruka det på ein framifrå måte. På konserten i går vart ho fint utfylt av Jan Erik Vold, som las dikt på sitt særeigne vis oppå musikken. Det fungerte veldig bra.

Erlend Skomsvoll er hovudarkitekten bak dei nye arrangementa, sjølv om heile bandet bidreg meir enn tidlegare. Han har vist arrangør-kapasiteten sin ved mange høve, ikkje minst i det svært vellykka samarbeidet mellom Chick Corea og Trondheim Jazzorkester for nokre år tilbake.

Come Shine er ei gruppe som i tillegg til å vera på topp her i landet, også burde få ein internasjonal sjanse. Det er liten tvil om at dei har mykje av det som skal til, i form av kreativitet og musikalitet. Då er det i grunnen berre flaks & timing som gjenstår, pluss eventuelt ambisjonar.

To grupper såg ut til å glimra med sitt fråver: andre (jazz-)musikarar og pressa. Eg håpar eg tek feil..

Bitcoin - eit forsøk på avklaring

Illustrasjon: Xinhua

Det er ikkje lett å setja seg inn i Bitcoin-fenomenet for dei som ønskjer å forstå meir av den digitale valutaen. Diskusjonen går høgt mellom dei som avfeier valutaen som tull & spekulasjon, og dei som ser Bitcoin nærmast som ei redning for samfunnet. Først ein gjennomgang av hovudargumenta på kvar side, og etterpå eit par eksempel på bruk av Bitcoin (use cases).

1. Bitcoin er berre tull
I denne gruppa finst det mange innan dagens finansverd, og fleire av dei skikkelege tungvektarar. Paul Krugman, Nobelprisvinnar i økonomi i 2008,  har kritisert Bitcoin kraftig, mellom anna i artiklane Bitcoin is evil og Bits and Barbarism i New York Times. Ein annan Nobelpris-vinnar i økonomi (2013), Robert J. Schiller, er overtydd om at Bitcoin er ei boble: "It is a bubble, there is no question about it. ... It's just an amazing example of a bubble." Schiller er ekspert på bobler og fekk Nobelprisen for arbeidet sitt innan dette feltet.

Men det er verdt å ha ein annan økonom, kanadiske John Kenneth Galbraith, sine ord i minne når ein trekkjer fram sysnpunkt frå ulike økonomar: "Økonomi er den einaste disiplinen der to personar med stikk motsett synspunkt begge kan få Nobel-prisen".

Det skal noko til å leggja seg ut mot tungvektarar i økonomi i diskusjonen om Bitcoin, men eg tykkjer det går klart fram av både Krugmans og Schillers uttalelsar at dei ikkje har peiling på teknologi. I diskusjonen om Bitcoin er det nødvedig både med økonomi- og teknologikunnskapar for å forstå både mulegheiter og problem. Hovudproblemet i diskusjonen ser ut til å vera at økonomane ikkje forstår teknologien, medan teknologane ikkje forstår økonomi.

2. Bitcoin er den nye økonomien
Dette blir hevda av dei mest ihuga Bitcoin-entusiastane, som oftast er teknologar (ok, nerdar då). Mange har eit liberalistisk grunnsyn (eller anarkistisk) der staten er den stor og stygge ulven og alt som kan svekkja den er av det gode. Tanken på å kunna kortslutta dagens finanssystem er også langt framme hos desse, som dette populære "slagordet" på ulike Bitcoin-forum viser: "I just replaced your entire industry with 100 lines of Python code."

Bitcoin-entusiastane ser ut til å tru at ein Bitcoin-økonomi kan eksistera heilt på sida av samfunnet, som eit skyggesystem. Dei meiner det er umuleg for styresmaktene å gripa inn og stoppa Bitcoin, eller andre krypto-valutaer. Men dei ser ut til å gløyma at Bitcoin ikkje kan eksistera i eit vakuum; Bitcoin må forhalda seg til dagens økonomi skal den bli ein suksess. Det blir omtrent som om du vil byggja din eigen motorveg og gløymer at all på- og avkøyring blir regulert av andre. Alle veksling til og frå Bitcoin, som er heilt essensielt, kan kontrollerast av styresmaktene.

Midt mellom?
Eg trur nok sanninga ein stad mellom dei to ytterpunkta. Bitcoin kan revolusjonera overføring av pengar på nettet og er slit sett ein typisk disruptiv teknologi. Noko av feilen som blir gjort av begge leirar, er at Bitcoin blir vurdert som å skulla ta over for dagens valuta. Eg trur Bitcoin sin plass er som tilleggvaluta, særleg for nettbaserte transaksjonar (som det blir stadig meir av).

Eg trur eksempel på bruk av Bitcoin kan kasta lys over fordelane med valutaen.

Eksempel 1: Overføring av pengar
Belinda er frå Filippinane og arbeider på eit norsk hotell. Ho sender delar av lønna si tilbake til familien på Filippinane. Dei har ikkje bankkonto, men dei har mobiltelefon. Tidlegare har Belinda brukt både banktenester som Western Union og personlege kontaktar for å senda pengar. Det første er svært dyrt, og det andre har ho brent seg på ved at personar har stukke av med pengane.

Belinda har skaffa seg ein brukarkonto på Justcoin.com og der vekslar ho inn den delen av lønna ho sender til familien. Så loggar ho inn i Justcoin og sender Bitcoin til familien si adresse. Familien på si side går til den lokale Bitcoin-minibanken og tek ut delar av det i filippinske peso og delar i amerikanske dollar. Dei betalar eit lite gebyr for denne vekslinga.

Eksempel 2: Netthandel
Eg har lenge tenkt å kjøpa meg ein seddel med 100 trillionar zimbabwe dollar - sedlar som stammar frå hyperinflasjonen i Zimbabwe for 5-6 år sidan. Dei finst i rikt monn på eBay, og når eBay no har begynt å ta Bitcoin som betaling er det "hur enkelt som helst" å betala dei ca. 100 kr det kostar. Det er ikkje behov for å bruka PayPal, og den sparte kostnaden deler eg med eBay.

Eksempel 3: Tilbakebetaling av utlegg
Eg var ein runde på byen med ein kamerat. Han betalte for ølet som vart konsumert. Eg betalar tilbake det han la ut ved å overføra tilsvarande sum i Bitcoin til Bitcoin-adressa hans (kameraten sin offentlege nøkkel).

Eksempel 4: Innsamling
Bjørn driv innsamling til ein barneheim i Tanzania. Han tenkjer at viss familien som driv barneheimen i tillegg skaffar seg ei Bitcin-adresse (Bitcoin-lommebok), kan dei motta pengar oftare og frå fleire enn i dag. Bjørn hjelper dei med å setja opp ei nettside og på den publiserer han Bitcoin-adressa. Familien i Tanzania vekslar inn Bitcoin hjå den nystarta vekslingstenesta, til eit gebyr som ligg langt under det bankane elles i landet tek.

Bitcoin i praksis

Etter presentasjonen av Bitcoin på konferansen Betalingsformidling 2014 vart det ein del spørsmål. Fleire spurte korleis ein går fram for å skaffa seg Bitcoin reint praktisk? Kanskje eg tok feil når eg seier at næringa er gammalmodig..

Eit par alternativ til å skaffa seg Bitcoin:

1. Send ein e-post til sturle@bitmynt.no (og så hjelper Sturle deg vidare)
2. Kjøp Bitcoin hjå ein annan norsk aktør: Justcoin

Eg skal visa det siste alternativet steg for steg her (og nei, eg har ingen forbindelse til Justcoin anna enn at eg har brukt deira teneste).

1. Gå til www.justcoin.com og opprett ny brukar

2. Inne på Justcoin.com vel du 'Deposit' og kva valuta du vil betala inn (US dollar, Euro eller NOK)

3. Du får oppgitt eit kontonr du skal betala inn til, og ei melding som fungerer som ein KID (men skal skrivast i meldingsfeltet i nettbankoverføringa)

4. Gå inn i nettbanken din og overfør beløpet du vil kjøpa Bitcoin for, til det oppgitte kontonummeret og med den oppgitte meldinga i meldingsfeltet

5. Logg inn på Justcoin.com igjen og vel 'Trade' og oppgi kor mykje du vil kjøpa Bitcoin for (pengane er no komne inn på konto hos Justcoin)

Viss du seinare vil veksla inn Bitcoin, er det like enkelt, berre omvendt prosedyre.

Overføring frå "Bitcoin-bank" til Bitcoin-lommebok

Oppbevaring av Bitcoin i Justcoin og andre vekslingstenester er som å ha dei i ein nettbank. Det kan vera både fordelar og ulemper med det; det er uansett ein god strategi å fordela risiko og ha litt i "Bitcoin-banken" og litt i eiga Bitcoin-lommebok. Overføring av Bitcoin frå "banken" til eiga lommebok, enten på mobiltlf., nettbrett eller pc, er som å overføra mellom konti i ulike bankar:

Overføring av Bitcoin frå "bank" til Bitcoin-lommebok

I Bitcoin-lommeboka på mobilen ser overføringa slik ut:

Og heilt til slutt: Hugs at handling med Bitcoin inneber stor risiko!

Betalingsformidling 2014

Konferansen Betalingsformidling 2014 vart arrangert for 30. gang i Trondheim 4. og 5. mars. 150-200 personar frå finansnæringa var samla for å høyra siste nytt innan betaling og betalingsformidling. Eg var invitert saman med Sturle Sunde for å snakka om Bitcoin. Her er presentasjonen eg heldt:

Bitcoin - Betalingsformidling 2014 

Mobile betalingsløysingar
Det var mykje nytt og svært mykje knytt til mobile betalingsløysingar; knytt til smarttelefonen. Det var mykje fancy som vart presentert, men det som ikkje vart sagt noko om, var at under det moderne grensesnittet ligg det trauste, tunge og ganske gammaldagse grunnsystem. Banknæringa slit med "legacy systems" - altså systemarven frå langt tilbake. Difor var Bitcoin eigentleg det einaste revolusjonerande nye her. Det var stor intresse, men sjølvsagt også stor skepsis. Det ville jo vore rart om bank og finans, tradisjonelt sett på som ganske gammalmodig næring, skulle ha kasta seg over ideen om ein uregulert valuta.

Den nye store ølboka

Den nye store ølboka

Eg har som tradisjon å kjøpa julegåve til meg sjølv, då veit eg at eg får noko eg likar :)
I år kjøpte eg Den nye store ølboka av Tim Webb og Stephen Beaumont, oversett av Rune R. Moen. Originaltittelen er The World Atlas of Beer og den kom ut i 2012 første gang. Tim Webb er engelskmann og Stephen Beaumont er kanadiar.

World Guide to Beer
Tittelen spelar på at det har vore ei tidlegare stor ølbok, og det er jo sjølvsagt den kjende ølskribenten Michael Jackson si The World Guide to Beer (1977). Michael Jackson sette dessverre frå seg ølglaset for siste gang i 2007. Mykje øl har runne sidan han ga ut den store ølboka; ikkje minst har framveksten av mikrobryggeri fått enorm innverknad på ølkultur og øl-status. Slik sett er det gode grunnar til ei oppdatert bok over ulike øltypar verda over.

Den nye store ølboka er delt inn i to hovudkapittel:

1. Ølets natur
2. Ølets verden

Øl i Norge

Under Ølets verden er det ein gjennomgang av øltypar i dei ulike verdsdelane, men ei hvoudvekt på Europa og Nord-Amerika (USA og Canada). Det er interessant å sjå kva som blir skrive om Norge. I Michael Jackson sin oversikt meiner eg det berre var bokk-øl frå Aass Bryggeri (og Aass vart forklart å vera "mountain"..). I den nye boka er Norge og resten av Skandinavia betre representert. Følgjande bryggeri er omtalte frå vårt land:

• Ægir (India Pale Ale)
• Aass (Bokk)
• Nøgne Ø (Imperial stout)
• Atna (Stabburøl)
• Haandbryggeriet (Norwegian Wood)
• Lervig Aktiebryggeri (Lucky Jack)
• Kinn (Sjelefred)
• Mack (Juleøl)

Eit kart med mikrobryggeri i Norge, Sverige, Danmark, Finland, Estland og Latvia har endå nokre fleire norske bryggeri med.

Boka er grei som ein oppdatert oversikt over nye bryggeri dei siste tiåra og som eit supplement til Michael Jacksons referansebøker.

Balder Brygg

Balder Brygg tappar på 0,33 l flasker.
Her Balder julebukk.

Sogn og Fjordane er det fylket som har flest mikrobryggeri, skal me tru oversikten på Ølportalen.no (Oslo unnateke). Det er ikkje tilfeldig for fylket er blant dei største også på småskala matproduksjon, og dei to heng saman.

Ægir og Kinn er dei mest kjende bryggeria, men fleire kjem etter og Balder Brygg på Leikanger er ein ny og interessant aktør. Dei har eksistert i 2-3 år og sakte, men sikkert auka produksjonen og sortimentet. Etter  berre å ha hatt fatøl servert i Leikanger og i Bergen, sette dei i gang ei tappelinje på flasker i fjor haust, og dermed vart distribusjonen monaleg utvida. Målet er å komma opp i 65 000 liter øl i år, og auka opp mot 250 000. Meir enn det vil dei ikkje produsera.

Balder skil seg ut frå dei fleste andre mikrobryggeria i landet ved å satsa på undergjæra øl. Det er ein klar strategi som er tufta både på erfaring og eit ønskje om å skilja seg ut i mengda. Eg trur det er ein lur strategi når talet på bryggeri aukar nærmast dag for dag og alle som ein tilbyr IPA.. Det kan bli metning også her.

Balder sitt undergjæra øl kan førast tilbake til ei tid då Øystein Meland, ein av dei to grunnleggjarane av bryggeriet, laga heimebrygg saman med far sin på den tradisjonelle måten (sjå t.d. Lars Marius sin veldokumenterte blogg). Eit år meinte Øystein at dei burde prøva undergjæra øl i staden for den vanlege overgjæra. Faren var skeptisk; han hadde aldri bryggja på nokon annan måte og det var slik han hadde lært det. Men han gjekk med på forslaget og Øystein fekk ein sjanse. Det året fekk dei det beste juleølet ever, og sidan den gongen vart det undergjæra øl.

I samband med Fjellsportfestivalen i Sogndal har Balder Brygg hatt ølsmaking og presentasjon av bryggeriet på programmet. Øystein fortalde om bryggjinga og om ølsortane.

Sognapils: Dette er ein pils med butikkstyrke, dvs. ca. 4,7 % alkohol. Den er ganske mørk på farge til pils å vera, nærmast bronsefarga. Den nærmar seg faktisk bayer-øl i farge. Det kjem av ein del krystallmalt, og smaken er også ganske søtleg. Det er lite bitterheit og ølet verkar litt flatt.

Sognapils extra: Dette er storebroren med over 6 % alkoholstyrke. Når ein smakar denne forstår ein betre kvifor den vanlege Sognapilsen smakar litt flatt - den er rett og slett ein kastrert variant av den ekte Sognapilsen. Med ekstra alkohol kjem smaken mykje tydelegare fram og det blir ein annan fylde i ølet. Søtsmaken blir heller ikkje fullt så dominerande.

Vårøl: Nytt av året er eit vårøl. Med litt flaks vil det komma i Vinmonopolet sine hyller før påske. Ølet har ein styrke på ca. 6,2 % og er ganske søtleg og minner om juleøl. Øystein kan då også fortelja at oppskrifta er nærmast identisk med juleøl.

Porter: Balder er ikkje stivbeinte når det gjeld gjæringsmetode, og lagar også overgjæra øl. Porteren er svart som bek og ganske tørr. Den er mykje tørrare enn t.d. Ægir og andre liknande variantar. Eg tykkjer det kler ølet godt og vil seia at dette var høgdepunktet under smakinga.

Balder Brygg har i tillegg Bergen Pale Ale, ein lys ale med mindre humlepreg enn IPA (som Øystein seier: "denne ale'n skal ikkje sjøvegen til India, den skal berre over Vikafjellet til Bergen og difor treng den ikkje så mykje humle":).

Balder vil også lansera eit øl som ligg tett opp til heimebrygg. Det får namnet Gammal Ole (viss ikkje danskane legg inn protest då) og vil bli å finna på polet frå oktober av.

Bitcoin i Bergen

Sofa-prat med Ingvild og Sturle
(Foto: Livar Bergheim, posta via @livarb)

Denne helga har eg vore i  Bergen og spreidd den glade bodskapen om Bitcoin - og forkynt enkelte faremoment i tillegg.

Sturle og eg vart inviterte til debattmøte i stundentersamfunnet laurdag 15.02, og før det rakk me også innom TV2 Nyhetskanalen for eit kort innslag om Bitcoin. Artig å sjå tv-studioa og omgivnadene på nært hald - det som ser ut som svære studio er i røynda ganske små rom.

Det var laurdagskomiteen med Ingvild i spissen, og god hjelp frå Thea, som inviterte til Bitcoin-møte denne laurdagskvelden. Denne komiteen har frie hender og tek opp det som måtte falla dei inn. Dei har i lenger tid sett at interessen for Bitcoin er aukande og tenkte at det måtte vera eit bra tema.

30-40 personar tok vegen og nesten alle hadde høyrt om Bitcoin på førehand. Ei handfull hadde også handla med Bitcoin. Det var med andre ord ei ganske opplyst forsamling. Det viste seg også at blant publikum var det representantar for eit nystarta firma som skulle i gang med Bitcoin-graving. Det er ganske tøft i desse dagar, når ein veit kva ressursar som skal til. Dei hadde bestilt ein rigg frå Sverige, men pga. leverandeproblem hadde dei kansellert ordren og ville satsa på ein sveitsisk leverandør. I ventetida hadde dei funne ut at kursstigninga på Bitcoin dei alt sat med, ga dei langt større forteneste enn Bitcoin-gravinga..

Etter sofapraten med Ingvild, var det spørsmål frå tilhøyrarane. Som sagt var det ein ganske opplyst gjeng, så spørsmåla var ikkje heilt enkle å svare på. Men så er det mange ting ved Bitcoin som blir spekulasjonar og ikkje mykje meir.

Inntrykk frå eForvaltningskonferansen 2014

Referat er ein ting, refleksjon ein annan. Eg vil også samanfatta eigne inntrykk frå konferansen tysdag og onsdag denne veka.

Konferansen lykkast med ein god balanse mellom teknologioptimistiske foredrag og foredrag som presenterte viktige problemstillingar. Ikkje uventa kom dei mest optimistiske tonane frå dei offentlege etatane, medan forskarane var litt meir reserverte.

Denne balansen mellom optimisme og kritisk tilnærming er både bra og viktig. Fagrørsla kunne mistenkjast for å vera ein einsidig bremsekloss med tanke på teknologisk utvikling, men mitt inntrykk frå konferansen er at slik er det ikkje, i alle fall ikkje berre slik. Sjølvsagt høyrer me ein del klisjear om at maskiner ikkje må erstatta menneske, men det var helst i dei obligatoriske "appellane" som innleia og avslutta konferansen. Her er ei vurdering av enkelte foredrag:

Paul Chaffey, KMD
Forenkla, fornya og forbetra er mantraet til den nye regjeringa. Det er knytt store forvetningar når det gjeld IKT-satsinga, særleg i offentleg sektor. For første gang er det ei politisk leiing med stor forståing og grundig kjennskap til informasjonsteknologi og mulegheitene den gir. Eg reknar ikkje med Heidi Grande Røys og hennar politiske rådgivar, som rett nok hadde IT-kompetanse. Ein junior i eit svakt departement gjer ingen skilnad.

Paul Chaffey ser ut til å gjera det same i statssekretærstillinga som det han har gjort i meir enn 10 år i Abelia: vera synleg gjennom foredrag på mange konferansar. Men det spørst om ikkje han må kutta ned på den aktiviteten og heller prioritera internt arbeid for å løfta fram IKT-satsinga. Formidling er viktig, men gjennomføring er kanskje viktigare. Den nye regjeringa er i alle fall oppteken av gjennomføringskraft.

Vidar Lødrup, Abelia
VL erstatta Inge Jan Henjesand som dessverre ikkje kunne vera til stades.
Ikkje så veldig mykje å seia om VL sitt foredrag. For meg blir det veldig mykje ord. Dei rette orda, javisst, men ikkje så mykje meir. VL viste at han har allsidig erfaring bak seg og slik sett god bakgrunn for å arbeida med slike spørsmål i Abelia.

Kirsti Kierulf, KommIT
Kirsti er vekkelsespredikant og spreier den glade bodskapen om KommIT, den nye IT-satsinga i kommunesektoren. Det er nok nødvendig å skapa entusiasme for satsinga, særleg blant kommunane. Men samtidig blir det også skapt store forvetningar som kan bli vanskelege å innfri.

Den voldsomme entusiasmen for Altinn er litt vanskeleg å forstå, og reknestykka som vart presenterte, med 750 mill. i innsparing, må nok dokumenterast betre.

Elin Kristine Fjørtoft, Difi
EKF erstatta Ellen Strålberg, Difi, som stod oppført i programmet. Temaet var det same.
Ho heldt ei grei orientering om digitaliseringsarbeidet i staten, og viste til undersøkinga Difi har gjort om tilstand og utvikling for digitaliserte tenester. Den undersøkinga er det god grunn til å kritisera; eg meiner Difi ikkje har gjort grunnarbeidet og ikkje heilt veit kva dei har talt. Det var noko eg kommenterte i spørsmålssesjonen etterpå.

Eg kan ikkje heilt fri meg for at Difi framstår litt verkelegheitsfjerne når det gjeld digitaliseringsarbeidet og kva som faktisk rører seg både i stat og kommune. Dei har vore ivrige med å distansera seg frå kommunesektoren dei siste åra, og med KommIT er det god grunn til å klargjera grenselinjene. Men det har samtidig gjort at dei fjernar seg endå meir frå brukarperspektivet. Når Difi heller ikkje blir oppfatta å fylla rådgivingsfunksjonen godt nok, blir det problem. Det er dette som no er under lupa når nytilsett direktør Ingelin Killengren skal vurdera framtida til organisasjonen.

Dag Wiese Schartum, AFIN/UiO
Enkelte vil kanskje hevda at Dag auser sand i maskineriet. Sjølv meiner eg at hans påminningar om dei rettslege reglane som styrer offentleg forvaltning og som IKT-utviklinga må ta omsyn til, kanskje ikkje kan bli sterke nok. Det er veldig lett å bli riven med av utviklingsiveren som ofte dominerer slike konferansar, utan å tenkja over at det ofte er gode grunnar til at juridiske forhold gjer at ein må tenkja seg om både ein og to ganger før ein stormar fram.

Juridiske "hindringar" kan ha gode grunnar, ikkje minst personvernomsyn. Men det er også andre gode grunnar til at det ikkje alltid er like lurt å reine IT-omsyn styra utviklinga. Eit område DWS ikkje snakka om, men som han har vore oppteken av lenge, er betre IT-støtte i sjølve lovutviklingsprosessen. Nesten utan unnatak startar lovarbeidet i dag med eit blankt (Word-)ark. Det finst lite systematisk IT-støtte i arbeidet med utforming av lovtekstar. Og dersom me skal oppnå betre presisjon i begrepsbruk (NB! Det er ikkje alltid ønskjeleg, noko DWS har vist med gode eksempel), må IT-støtte byggjast inn frå starten av. Det er eit vanskeleg og langsiktig arbeid, men det må til .

Torstein Brechan, NTL
Fagrørsla kan i mange samanhengar bli oppfatta som veldig tradisjonell og lite innstilt på utvikling. Enkelte av appellane under konferansen underbyggjer det synet, men det er gledeleg å sjå at unge, flinke folk som Brechan blir rekrutterte inn. Han stiller med eit anna utgangspunkt på dette området enn eldre tillitsvalde frå "gølvet". IT er ikkje noko framandt og nødvendigvis farleg, men IT-prosjekt må ta omsyn til sentrale avtalar i forvaltninga.

Eric Breit, AFI
Eric orienterte om eit interessant og høgst aktuelt forskingsprosjekt om pensjonsreforma og kva informasjonsarbeidet knytt til denne. Er det brukarvennleg å overlata arbeidet til innbyggjarane, gjennom sjølvbeteningsløysingar, og kor gode er eigentleg desse. Metodisk vart det brukt både brukartesting og fokusgrupper. Eric fortalde entusiastisk om dei nyvunne erfaringane med brukartesting, ein metode han ikkje kjende på førehand, men som hadde vist seg veldig nyttig i dette prosjektet. AFI hadde gjennomført brukartestinga sjølve, utan innleigd hjelp, noko som gjorde at dei kom endå tettare på intervjuobjekta og fekk ei betre forståing av problema.

Brukartesting er ein enkel og effektiv metode for å finna ut om ting fungerer godt, rett og slett. Det er ingen god metode til skaffa seg kunnskap om kva som vil fungera. Det er også ein kvalitetativ metode, så ein må ikkje falla for freistinga å gjera statistiske analysar av resultata.

Petter Bae Brandtzæg, SINTEF
Petter er ein av dei forskarane som veit mest om bruken av sosiale medium i samfunnet. Han har psykologi-bakgrunn; ikkje dumt når ein skal forska på dette området. I eit av prosjekta han arbeider med, ser dei på eldre og bruk av teknologi. Han viste mange interessante, og litt nedslåande, sitat frå dei eldre. Sosial utstøyting på grunn av teknologi er i høgste grad eit problem.

Det var også interessant det han sa om utviklinga framover. Ein kan bli freista til å tru at når det berre går 10-20 år er alle i samfunnet såpass kjende med ny teknologi at det digitale skiljet me har i dag aldersmessig, vil gradvis forsvinna. Slik blir det truleg ikkje. Teknologien er i endring, og om noko så går utviklinga fortare, ikkje saktare. Radikalt nye brukargrensesnitt kjem (tenk Google Glass, men tenk også Windows 8.x som kan vera nok til å setja mange av dagens pc-brukarar i sjakk matt) og Petter trur ikkje generasjonskløfta blir mindre, heller tvert om.

Randi Flesland, Forbrukarrådet
Forbrukarrådet sin kommunetest er interessant fordi den simulerer ekte innbyggjarar sin kontakt med kommunen. Det er "mystery shopping" som metode, ein metode som no har vorte meir vanleg og som EU også legg stor vekt på i dei nye benchmarkings-tiltaka for å måla graden av digitalisering i offentleg sektor.

Ho kom med mange gode eksempel, og særleg enkelte episodar frå små kommunar framkalla latter. Det er klart at i dei minste kommunane er ting så oversiktleg, ja gjennomsiktig, at det kan bli mange rare spørsmål og svar.

Forbrukarrådet si kommuneundersøking liknar ein god del på Difis Kvalitet på nett. For testing av nettsider er det i grunnen heilt likt, sjølv om kriteria er noko ulike. På spørsmål frå meg om dei hadde vurdert samordning med Difi, var svaret at det hadde dei ikkje fordi undersøkingane er ulike og fordi Forbrukarrådet sine undersøkingar ikkje er like regelmessige som Difi sine. Eg trur det hadde vore mykje å henta på ei slik samordning, og også inkludert den store innbyggjarundersøkinga frå Difi. Men samarbeid og samordning på tvers av etatar er ikkje så lett..

Hovudbiletet er likevel at dei store kommunane er betre enn dei små. Men når det er sagt, er 3 av dei 4 beste kommunane småkommunar. Det er verdt å tenkja over. Det er det same som Kirsti Kierulf er inne på: Små kommunar sit med verdifull kunnskap og erfaring som større kommunar kan læra mykje av.

Ingunn Bakkene Cowan, Lånekassen
Det er to måtar å vurdera presentasjonen frå Cowan:
- som eit imponerande foredrag om ei framoverlent og teknologikompenten offentleg verksemd
- som eit foredrag kjemisk fritt for refleksjonar over kvifor Lånekassen er ei offentleg verksemd

På overflata er resultata Lånekassen har oppnådd, imponerande. Det starta i følgje Cowan med at dei slutta å omtala låne- og stipendmottakarane som brukarar og begynte å kalla dei kundar. For Lånekassen er det nok eit poeng å låna retorikk frå næringslivet, men det kan fort framstå som at det høgste ønsket til Lånekassen nettopp er å få lov til å agera privat verksemd.

Så kvifor skal då Lånekassen vera offentleg? Det ga ikkje Cowan noko svar på.
Ironisk nok vart Cowans "skryte-foredrag" effektivt punktert av ein student i salen som lurte på kvifor svaret på søknaden hennar var at saksbehandlinga tok to månader når Cowan nettopp hadde sagt at Lånekassen hadde halvert gjennomsnittleg behandlingstid frå 16 til 8 dagar. Oh, irony..

Nina Viksæter Aulie, NAV
Å vera IT-direktør for NAV kan ikkje vera den lettaste jobben i landet! Nina V. A. ga ei grei orientering om utfordringane NAV står overfor på IT-sida, og den tette koplinga mot politiske prosessar. NAV er kansje den etaten med mest politisk styring, og den etaten der det er vanskelegast å implementera politiske vedtak i IT-system. Politiet ser ut til å vera verre; den lange tida det tek å implementera den nye straffelova (vedteken i 2005) er ei skam for demokratiet!

NVA (hmm, er det tilfeldig at akronymet minner veldig om NAV?) var då også tydeleg på at målet med IT-arbeidet i NAV er at IT-systema ikkje skal vera til hinder for nye politiske vedtak. Det kan synast som ei defensiv haldning, men når me tenkjer på den nye (etter kvart ikkje så ny lenger...) straffelova, må det seiast å vera ei nøktern og fornuftig haldning. Problemet med store IT-prosjekt i det offentlege er heller at dei er overambisiøse.

Overambisiøs er også eit ord som truleg passar bra på det nye moderniseringsprogrammet i NAV, eit program som ser ut til å ha hamna i grøfta i første sving. Etter å ha svidd av nokre hunder millionar kroner (!), vart programmet stoppa. Denne elefanten i rommet vart likevel ikkje kommentert av NVA. Rart kanskje..

Margunn Aanestad, IFI/UiO
Margunn Aanestad tok opp tråden etter NVA, utan å komma inn på moderniseringsprogrammet direkte. Ho tok opp eit svært aktuelt spørsmål: Kvifor går det ofte så gale med store IT-prosjekt? Ho gav fleire gode svar på det. Dei er ofte overambisiøse, planlagde ovanfrå og ned. Begrepet "utrulling" er godt kjendt og illustrer på ein god måte den ovanfrå-og-ned-prosessen som ofte ligg til grunn for IT-prosjekt.

Om ikkje "smått er godt" er heilt dekkjande for MAa sitt bodskap, kan "bygg vidare på det som fungerer" vera betre. Ho viste eksempel på vellykka prosjekt som byggjer vidare på det som har vist seg å fungera godt, og som blir utvida utan ein grandios visjon på førehand. Det er gode grunnar til å advara mot store visjonar i IT-prosjekt; det kan veraa eit teikn på at ein startar feil. Med det i tankane kan ein spørja seg om ikkje både NAV og Politiet bør gå tilbake og sjå på utfordringane på nytt og endra tilnærminga til "mange små steg" og å byggja på installert base. "Small pieces loosely joined", som David Weinberger har formulert det, renn meg i hug.

Åge Andresen, Skatteetaten
ÅA ga ei grei orientering om EDAG-prosjektet; elektronisk dialog med arbeidsgivar. Det er eit samarbeid mellom Skatteetaten, NAV og SSB, som alle hentar inn opplysningar om tilsetjingsforhold, lønn, skatt, arbeidsgjevaravgift, men på ulike måtar og til ulike tider.

Det store spørsmålet er om dette er forenkling, og for kven. Som ein deltakar sa til meg i pausen: Kva blir resultatat når ein etat som spør etter få opplysningar ein gong i året skal samordna med ein etat som spør etter mange opplysningar ein gong i veka? Då blir det vel endå fleire opplysningar endå oftare! Det blir spennande å sjå korleis dette slår ut for arbeidsgjevarane.

Leif Skiftenes Flak, UiA
Leif har jobba lenge med gevinstrealisering og det har smått om senn fått fotfeste i forvaltninga og er no ein del av større IT-prosjekt som blir lagt stor vekt på - i alle fall retorisk. Men det skjer nok ting i det verkelege også. Det har lenge vore slik at prosjekt blir styrte godt heilt fram til prosjektavslutning, og at den viktige oppfølginga etterpå, som mellom anna handlar om å realisera gevinstar så sant ein har nådd måla, smuldrar bort. Gevinstane blir gjerne løfta høgt i ein søknadsfase, elles får ein ikkje pengar. Men når prosjektet/programmet har fått ressursar, blir det tilsynelatande mindre og mindre viktig.

Leif presenterte ein firestegs modell for samhandling i IT-prosjekt, inspirert av den kjende tenestetrappa for utvikling av elektroniske tenester i offentleg sektor. Firestegsmodellen blir kombinert med trestegsmodellen for elektronisk samhandling; teknisk, semantisk og organisatorisk samhandling, og resultatet blir ein matrise med 12 felt/stadium.

Det er mykje å seia om denne modellen, men det får heller bli i ein seinare kommentar.