fredag 14. februar 2020

Bitcoin og dei sju tusen dvergane: Altcoin-historie


I begynnelsen var Bitcoin... for å starta litt bibelsk. Og Bitcoin var åleine dei første par åra. Etter kvart kom det nye alternative kryptovalutar, såkalla altcoins (alternative coins) til. Og så var det som om demninga brast og me har fått fleire tusen alternative kryptovalutaer med sine tilhøyrande blokkjeder. Om ikkje sju tusen så i alle fall over fem tusen. Og det renn på med nye valutaer så sju tusen blir nok nådd om ikkje lenge.

Og det er utan å ta med alle "token" som er utvikla. Det er jo også kryptovalutaer, sjølv om dei lever på ei anna blokkjede. Det er stort sett Ethereum som er vertskap for dei fleire hundre tusen (!) token-systema.

For hardcore Bitcoin-tilhengjarar er det berre to kategoriar: Bitcoin og "shitcoin". Det er ei nådelaus kategorisering som seier at alt anna enn Bitcoin er svindel (scam). Uttrykket vart faktisk også bruk av ein kongress-representant i USA i samband med høyringa om Facebooks Libra-prosjekt. Eg er ikkje fullt så einsidig og meiner at fleire kryptovalutaer bidreg til eit større økosystem og større mulegheiter for eksperimentering. Men fem tusen ulike kryptovalutaer har me definitivt ikkje bruk for; eg trur me kunne klart oss med 10, og sannsynlegvis er det berre 2-3 som vil overleva på lang sikt.

Det betyr at altcoins inneber ein enorm risiko investeringsmessig. Om Bitcoin er risikabelt, er investering i altcoins mange ganger så stor risiko. Det er freistande å bruka Warren Buffets omtale, sjølv om den var mynta på Bitcoin: "Rottegift i andre potens!" ("rat poison squared").

Nye kryptovalutaer kan utviklast på tre måtar:
  1. Kopiering av open kjeldekode og gjera endringar i denne (t.d. Litecoin)
  2. Splitting på protokollnivå; dvs. "hard fork" som resulterer i ny valuta (t.d. Bitcoin Cash)
  3. Utvikling frå grunnen av, inspirert av Bitcoin (t.d. Ethereum)
Denne bloggposten har teke utgangspunkt i podkasten What Bitcoin Did med intervju av Nic Carter.

Namecoin (2011)
Den første alternative valutaen i tillegg til Bitcoin var Namecoin. Den kom i april 2011 og tok utgangspunkt i Bitcoin-koden. Namecoin sitt mål var å laga eit alternativt namnesystem for Internett basert på blokkjede. Det skulle vera eit alternativ til DNS - Domain Name System - og den måten det blir drive på i dag. Det vart ingen suksess, og Namecoin er borte.

Litecoin (2011)
Mange trur at Litecoin oppstod som følgje av endringar i Bitcoin-koden, men Litecoin stammar frå ein altcoin kalla Tenderbrichs som så vart til Fairbrichs og til slutt Litecoin. Litecoin er ein av dei få valutaene frå 10 på topp-lista for 6-7 år sidan som framleis har ein plass der. Charlie Lee har vore nøkkelpersonen i utviklinga. Litecoin har prøvt å etablera seg som digitalt sølv, der det digitale gullet er Bitcoin.

Mastercoin (2012)
Mastercoin gjennomført den første ICO-en i kryptoverda (ICO = Initial Coin Offering). Valutaen vart den første utility-token. Det spesielle med Mastercoin var at den var eit vellykka prosjekt, men mislykka som kryptovaluta. Mastercoin introduserte Omni-protokollen som eit lag oppå Bitcoin og var slik sett nyskapande og framsynt. 

Omni-protokollen er bygt på bruken av OP_RETURN, ein transaksjonstype som sender transaksjonsverdien til ei ubrukeleg offentleg nøkkel-adresse. Verdiane (satoshi) i denne typen transaksjonar er beviseleg ikkje muleg å få tilbake, og metoden kan difor også brukast til såkalla Proof of Burn - bevis på at du har "brent opp" pengar.

Omni-protokollen er mellom anna brukt av stabil-valutaen Tether. Tether vart først utvikla på Bitcoin og så seinare også på Ethereum.

Peercoin (2012)
Peercoin var den første valutaen som tok i bruk konsensus-metoden Proof of Stake. Den vart etterkvart ganske sentralisert og viste då at PoS + premine (valutaen blir laga i det øyeblikket den blir lansert) er ein dårleg kombinasjon som lett fører til sentralisering. Peercoin eksisterer framleis, men er heilt nede på ein ubetydeleg 450. plass på lista over dei mest verdifulle kryptovalutaene (Coinmarketcap)

Primecoin (2013)
Primecoin var eit forsøk på å bruka Proof of Work-arbeidet til noko nyttig. I Primecoin blir arbeidet (PoW) brukt til å finna nye primtal, såkalla Cunningham chains. Så langt har dei ikkje vist seg som nyttige til noko, men det kan jo henda det endrar seg ein vakker dag. I dag ligg Primecoin på ein lite flatterande 927. plass på Coinmarketcap-lista.

Dogecoin (2013)
Dogecoin må nemnast, for den vart laga først om fremst som ein vits. Jackson Palmer og Billy Markus laga kryptovalutaen, som har hunden Shiba som symbol, først og fremst for å visa kor latterleg enkelt det var å laga nye kryptovalutaer berre ved å gjera små endringar i Bitcoin-koden.

Men Dogecoin viste seg å bli ein relativt stor suksess. Den ligg i dag på 32. plass med ein totalverdi på 386 mill. US dollar. Dogecoin har halde på smilet og gjer ein del artige stunt, som t.d. å sponsa det jamaicanske bob-laget i OL (!).

Tether (2014)
Som nemnt over, vart Tether utvikla på Omni-protokollen og bygde slik sett direkte på Bitcoin. Tether var den første stabil-valutaen og kan kallast ein digital dollar. Kursen blir forsøkt halden slik at 1 tether = 1 US dollar. Det vart etter kvart Bitfinex som tok over Tether og det har vore ein del ugreie rundt valutaen. Mellom anna har det vorte sett søkelys på revisjonsopplegget, og det har også vore nokre uheldige transaksjonar i Bitfinex-systemet der tether-behaldninga vart "lånt" for å dekkja andre tap.

Tether er den desidert største stabil-valutaen og er eit viktig instrument i kryptoverda. Det tek lang tid å overføra fiat-pengar til vekslingstenester, og ved å veksla inn i tether unngår ein volatilitet i tillegg til at ein får svært likvide digitale pengar. Om du først har tether, vil det gå veldig raskt å handla andre kryptovalutaer.

Ethereum
Ethereum er nr. to på lista over dei mest verdifulle kryptovalutaene og er ein teknologi med ein stor tilhengjarskare, og ikkje minst ei stor gruppe utviklarar. Ethereum vart lansert i 2014 gjennom eit "white paper" skrive av Vitalik Buterin. Buterin har vore Ethereums "poster boy" sidan starten og har hatt stor innflyting på prosjektet, om enn ikkje like stort som det kan sjå ut som i media. 

Ethereum vart finansiert med ein ICO som samla inn 18 mill. US dollar. Blokkjeda vart sett i gang i 2015. Ethereum har heile tida hatt eit anna etos enn Bitcoin. Der Bitcoin sin hovudstrategi er å unngå store endringar og ikkje bryta kompatibiliteten bakover (unngå "hard forks" rett og slett), har Ethereum vorte styrt av mottoet "move fast, break things". Harde forgreiningar er ein del av strategien, og det har vist seg risikabelt. 

Ein kritikk mot Ethereum, frå Bitcoin-hald, er at Ethereum er for sentralisert. Ethereum si blokkjede er no på fleire TB (arkiv-node, ikkje full-node). Ethereum får også kritikk for at dei fleste nodane er å finna på ei eller nokre få skyløysingar, noko som aukar faren for sentralisering.

ZCash (2014), Monero (2014) og Dash (2014)
Dette er tre kryptovalutaer som alle tilbyr betre anonymitet enn Bitcoin. ZCash er basert på metoden Zero-Knowledge Proof; dvs. transaksjonar er sikre sjølv om ein ikkje ser innhaldet i dei. ZCash kan brukast både anonymt og pseudonymt.

Monero baserer seg på noko som heiter ring-signaturar og opererer berre med denne typen, som tilbyr stor grad av anonymitet. Ulempa er kapasitet; transaksjonane blir ein god del større enn t.d. Bitcoin.

Dash tilbyr også betre anonymitet enn Bitcoin, men det er stilt spørsmål om kor god den eigentleg er. Dash har ein annan belønningsmodell enn andre kryptovalutaer. Også fullnodar får belønning. Men du må ha minst 1000 dash for å kunna bli ein validator som får betalt.


tirsdag 11. februar 2020

Gjest i Tarjeis podkast

I HVL Bergen sitt studio på Kronstad
Før jul (desember 2019) var eg gjest i Tarjei Alvær Heggernes, Høgskulen på Vestlandet (HVL), sin podkast Digital forretninsforståelse. Tarjei er ein allsidig kar og verkar å vera like mykje entreprenør som lærar og undervisar. Det var ein kjekk halvtime der me snakka om blokkjedeteknologien og kryptovaluta, og mest Bitcoin sjølvsagt.

Namnet på podkasten har Tarjei henta frå læreboka han har skrive og som han brukar i undervisinga, både ved HVL og på NHH der han også underviser.

Episoden kan du høyra her.

torsdag 6. februar 2020

Norge.no 20 år!

Norge.no slik den såg ut i starten i år 2000
Norge.no fylte 20 år fredag 24. januar, men ingen såg ut til å bry seg. Den delen av Digitaliserings-direktoratet som held til på Leikanger burde absolutt ha feira. Utan Norge.no hadde det ikkje vore noko DigiDir på Leikanger i dag.

Dåverande statsråd i Arbeids- og administrasjonsdep., Laila Dåvøy, opna informasjonsportalen Norge.no 24. januar 2000. Det var Bondevik I-regjeringa som bestemde at Norge.no skulle leggjast til Leikanger; ganske overraskande for dei fleste. Den avgjerda vart teken i 1999, og portalen vart klar til avtalt tid og avtalt pris 24. januar 2000 (rekord for eit IT-prosjekt?).

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane var vertskap for Norge.no dei første åra. 24. januar 2000 starta portalen med tre tilsette - 20 år seinare er det meir enn 100 tilsette berre i Leikanger, no Sogndal kommune.Det har vore litt av ei reise, som det så klisjéfylt heiter.

Etableringa

Bakgrunnen for etableringa var rapporten "Inngang Norge", utarbeida av ei arbeidsgruppe med deltakarar frå Arbeids- og adm.dep., Statskonsult, Statens informasjonsteneste (SI), KS og fleire.
Tilrådinga var at det skulle etablerast ein portal for offentleg informasjon. Forslaget til domenenamn var http://www.inngang.kommune.stat.no (!). Det vart seinare omgjort til www.norge.no og nynorsk.versjonen www.noreg.no. Også www.norway.no vart reservert til Norge.no-tenesta, men den vart seinare overlaten til Utanriksdepartementet.

Etter ein drakamp mellom mange aktørar; både mellom sentrale aktørar i Oslo og distrikta, og mellom distriktsaktørar, vart miljøet i Leikanger valt og med Fylkesmannen i Sogn og Fjordane som administrativt ansvarleg etat. Fylkesmann Oddvar J. Flæte var svært sentral i dette arbeidet, men hadde også god hjelp av fylkeskommunen/KS og Vestlandsforsking.

Tidslinje:

Okt. 1997-mars 1998: Utarbeiding av rapporten "Inngang Norge"
Februar/Mars 1999: Portalen Inngang Norge skal leggjast til Leikanger
01.03.1999 - 23.01.2000: Utvikling av portalen Norge.no
24.01.2000: Norge.no blir opna 
2000 - 2004: Norge.no administrativt samordna med Fylkesmannen i Sogn og Fjordane
2004-2007: Norge.no eigen organisasjon direkte under Moderniseringsdepartementet
2008-2019: Norge.no del av det nye Direktoratet for forvaltning og IKT (Difi), under Kommunal- og moderniseringsdepartementet (KMD)
2020-        : Difi og Altinn samanslått til det nye Digitaliseringsdirektoratet, under KMD

Norge.no i dag

mandag 23. desember 2019

Facebooks Libra - eit halvt år seinare

Eg skreiv om Facebooks Libra-prosjekt i sommar og om den spennande utviklinga me har i vente. I mellomtida har reaksjonane vore mange, og harde. Frontfigur David Marcus vart kalla inn til høyring i Kongressen og vart grilla i mange timar av aggressive politikarar. Den som kom best ut av høyringane var nok Meltem Demirors frå CoinShares. Innkalla som ekspert på kryptovaluta leverte ho leverte eit strålande innlegg der ho var krystallklar på at Libra ikkje er kryptovaluta, og kva som skil Libra og Bitcoin. Om du ikkje har sett innlegget hennar, bør du gjera det:



Utviklarane av Libra er fascinerte av både Bitcoin og Ethereum, det er det ikkje tvil om. Slik sett er Libra ein slags hyllest til desse systema. Men styringa av Libra gjennom Libra Association, og dei tette banda til Facebook, gjer at dette er noko heilt anna enn opne, vilkårslause blokkjedesystem.

Det beste uttrykket for skilnaden mellom Libra og Bitcin kjem fram når ein stiller spørsmålet: Kven skal Kongressen kalla inn for ei høyring om Bitcoin? Her skil Bitcoin seg også frå Ethereum, for i Ethereum er det lettare å peika ut sentrale organisasjonar med makt, som Ethereum Foundation.

Libra som desentral kryptovaluta?
Eit overraskande punkt i Libra-dokumentasjonen var planane om full desentralisering av valutaen. Det starta med 28 investorar/nodar i Libra Association som så vart redusert til 21 då organisasjonen formelt vart etablert. Det var 7 amerikanske firma innan betalingsformidling, m.a. Visa, Mastercard og PayPal. Det skjedde etter sterkt press frå styresmaktene.

Det har så langt gått motsett veg av det som var lova i prosjektomtalen. I staden for å utvida med fleire medlemmer, har det altså vorte færre.

Målet om eit desentralt Libra verka urealistisk alt frå starten, og eit halv år etter og med dei reaksjonane som har komme frå politsik hald, er det heilt utenkjeleg. Facebook vil ha store problem med å bli realisera Libra i det heile

Sterke reaksjonar
Libra vart møtte med stor skepsis, og Kongressen kalla inn Libra-sjef David Marcus ganske kort tid etter at planane vart kjende. Etterpå at det komme mange reaksjonar frå andre land, og dei har ikkje vore mindre skeptiske. Delar av reaksjonane handlar om den tynnslitne tilliten til Facebook generelt, og at politikarane ikkje let seg lura av at Libra blir styrt av eit konsortium på 28 (vel, i skrivande stund 21 medl.),. Dei trur, som dei fleste andre, at Facebook er i hovudsete. Det er trass alt dei som har brukt store ressursar på utvikling av konseptet, og det er dei som kjenner teknologien til botns.

Facebook-sjef Mark Zuckerberg vart så kalla inn til høyring i the House Financial Services Committee. Zuckerberg brukte høvet til å skyva dei fattigaste i verda framfor seg då han sa at Libra skal hjelpa alle som i dag ikkje har tilgang til finansielle tenester i heimlandet sitt. Men komité-medl. let seg ikkje lura av retorikken. Som repr. Brad Sherman sa:
"For the richest man in the world to come here and hide behind the poorest people in the world and say that's who you're really trying to help. You're trying to help those for whom the dollar is not a good currency: drug dealers, terrorists, tax evader,"
Det andre argumentet til Zuckerberg var at Kina har ei leiing på dette området (kryptovaluta, og særleg digitale sentralbankpengar). Han mana fram at dersom USA ikkje  satsar på dette området, vil vegen vera open for Kina som har synt seg ganske aggressive og er komne ganske langt med planane om ein digital yuan. MZ peikte på at dollaren kan bli svekka når Kina lanserer den digitale valutaen sin.

Politikarane let seg likevel ikkje imponera og Zuckerberg fekk gjennomgå for alle skandalane Facebook har hatt dei dei siste åra.

Kva no?
Mark Zuckerberg har sagt at Libra vil bli lansert, uansett kor lang tid det vil ta, og at dei også vil følgja reguleringane som vert pålagde. Då er det klart at ein desentral Libra er heilt uaktuell, og denne delen av Libra-prosjektet framstår meir og meir merkeleg. Er det fascinasjonen for Bitcoin som har fått dei til å skriva dette? Det kan umuleg vera for å komma styresmaktene i møte.

Då Libra vart lansert, siterte eg Caitlin Long, ein viktig person i kryptomiljøet som arbeider tett med delstatspolitikarar i Wyoming og har klart å gjera staten til den mest kryptovennlege i USA. Ho meinte Libra var bra for Bitcoin av følgjande grunnar:

  • Berre ved å bruka ordet "kryptovaluta" vil Facebook alminneleggjera det og ufarleggjera det
  • Libra blir eit gigantisk opplæringsprogram for kryptovaluta
  • Dei som skaffar seg Libra-lommebok (t.d. Facebooks Calibra) vil sjå at libra står i ro kursmessig medan bitcoin aukar (?) i verdi. Det blir freistande å veksla libra inn i bitcoin.
  • Kjøp av bitcoin og andre kryptovalutaer blir mykje enklare ved bruk av libra
Stort sett positive utsikter sett frå Bitcoin si side, altså. Men med reaksjonane som har komme det halve året etter at Facebook offentleggjorde Libra-planane, er eg usikker. Styresmaktene rundt om i verda fekk ein alvorleg vekkjar og har mobilisert. Der Bitcoin stort sett har fått utvikla seg i fred, blir det no eit stadig sterkare søkjelys på kryptovaluta og regulering av den. 

Liberalistar sin påstand om at Bitcoin ikkje kan regulerast, stemmer ikkje. Det er heller ikkje ønskjeleg, for regulering har både gode og mindre gode sider, og også kryptovaluta treng regulering.

Styresmaktene er vekte, og det vil også Bitcoin få merka i aukande grad.

søndag 15. desember 2019

SPQR - Den romerske republikken

"SPQR - A History of Ancient Rome" er skriven av Mary Beard, professor ved Cambridge (Professor of Classics) og ekspert på romersk historie, mellom anna. Ho er ei dame som ikkje kvir seg for å stå i stormen, og det har storma ein god del rundt ho.

Men først forkortinga SPQR. Det står for Senatus PopulusQue Romanus - "The Senate and People of Rome" og var eit symbol på den romerske republikken. Denne "logoen" fanst over alt i det romerske samfunnet.

Det er viktig å få fram at denne 600-siders boka ikkje er ein introduksjon til Romartida og den romerske republikken. Viss du er blank på førehand, som eg eigentleg var, er det mykje i denne boka som krev tilleggsinformasjon. Beard skriv mest om personar i det millenniet ho dekkjer (ca. 750 før vår tid (f.v.t.) og til keisar Caracalla i åra 212-217).
Ho forklarer lite om den politiske utviklinga og organiseringa og samanhengen mellom ulike grupper (patrisiar og plebeiar) og deira maktorgan (senatet og tribunalet).

I etterordet til denne ganske omfattande boka forklarer ho korleis ho sjølv ser på denne tida og kva me kan læra av den. Ho er ganske nøktern og slår fast at me neppe kan læra så mykje direkte av romarane frå denne tida, men at me kan læra mykje ved å engasjera oss i historia. Romartida har trass alt hatt enorm påverknad på utviklinga av vårt eige samfunn, dvs. utviklinga av den vestlege verda.

Les boka og sjå serien "Rome"!
Eg har som sagt, måtta søkja andre kjelder også for å forstå boka betre. Etter å ha lese boka starta eg med å sjå serien "Rome", ein HBO-serie som vart laga frå 2005-2007. Den var til stor hjelp fordi den visualiserte historia og det var lett å kjenna att dei grunnleggjande hendingane. Vekslinga mellom serien og tilbakeblikk i boka har fungert godt for meg, og eg er imponert over "Rome" og den tilsynelatande korrekte historiske framstillinga.


Republikken oppretta i 509 f.v.t.
Alt i 509 f.v.t vart kongedømmet avløyst av ein republikk. I staden for å samla all makt i hendene på ein herskar, vart makta delt. Men det betyr ikkje at det var folkestyre slik me kjenner det. Makta låg hjå eliten, patrisiarane, og etter kvart vart det oppstand blant vanlege folk, dei såkalla plebeiarane. Senatet var samansett av folk frå eliten, og dei valde to konsular som hadde eit åremål på eitt år. Konsul var den høgste utøvande maktstillinga. Magistrat var samleomgrepet for dei ulike maktposisjonane, og i tillegg til konsul var det i ordna rekkefølgje Praetor, Quaestor og Promagistrate.

Patrisiarane var overklassen, dei som var av dei rette slektene; adelen så og seia. Plebeiarane var vanlege folk. Men endå vanskelegare stilte var sjølvsagt slavane. Ein slave kunne bli sett fri, og slik sett bli ein plebei.

Berre får år etter at republikken var oppretta, i starten av det femte århundre f.v.t., begynte det å bli uro. Plebeiarane vart stadig meir misnøgde med den skeive maktfordelinga og spørsmålet var om dei skulle ty til vald eller markera ueinigheit på annan måte. Heldigvis, kan me seia, valde dei ein ikkje-valdeleg strategi. Dei gjekk i samla flokk til den nærliggjande høgden/åsen Mons Sacer og streika. Aksjonane førte fram og det vart oppretta maktorgan også for plebeiar i form av Tribunal (Tribunus Plebis) og Aedelis Plebis ("folkeforsamling"). Med desse institusjonane vart det meir balanse i maktutvøinga i republikken. Tribunalet hadde vetorett overfor senatet og konsulane, og kunne slik hindra urimeleg lovgiving.

Makta til plebeiarane var avgrensa til Roma by, og alt som skjedde utanfor Roma, og det var på mange måtar det meste, vart styrt av patrisiarane gjennom senatet og magistratane (i første rekkje konsulane).

Ei viktig lovendring, sett frå plebeiaranen si side, skjedde i 326 f.v.t. då det vart slutt på at gjeld kunne føra til slaveri.

Frå republikk til diktator og imperium
Trass i utfordringar og uro, med borgarkrig og forsøk på å samla makta i ein diktator, klarte republikken i det store og heile å halda på grunnprinsippa heilt fram til midten av det første århundret f.v.t. Frå rundt år 60 samla dei tre leiande personane på den tida, Cæsar, Crassius og Pompeius, seg i eit makt-trekløver kalla det første triumviratet. Dei heldt kvarandre i sjakk så lenge dei var tre, og bytte på konsul-posisjonen. Det var også slik at dei to som var konsul, bytte annakvar månad på å vera den fremste av dei to.

Men då Crassius vart drepen i eit slag, tilspissa forholdet mellom Cæsar og Pompeius seg. Det enda til slutt med open kamp. Cæsar var hærførar i Gallia (Gaul) og hadde stor suksess, som Pompeius også hadde i austleg territorium. Cæsar var den første romaren som kryssa den engelske kanalen, og han var også den første til å kryssa Rhinen.

Då senatet vedtok at Cæsar måtte gi opp som hærførar og komma til Roma og stå til rette for det som vart påstått å vera overgrep, skjedde den kjende kryssinga av elva Rubicon og han sette kursen mot Roma for å ta over makta. Dette skjedde i år 49 og han møtte ikkje motstand, for Pompeius flykta. Cæsar følgde etter og Pompeius vart etter kvart drepen i Egypt. Men det var ikkje Cæsar som drap han, men lokale folk. Cæsar kom til Egypt, som den gangen var ein del av Romarriket, og straffa dei som hadde teke livet av Pompeius.

Cæsar hadde eit merkeleg ambivalent forhold til motstandarane sine. Han såg på Pompeius som både nær venn og farsfigur, samtidig som han var i open krig med han. På same vis benåda han mange av dei hadde valt feil side og kjempa med Pompeius, mellom andre Brutus og Cicero. Han vart åtvara mot dette, men følgde tydelegvis strategien "hald vennene nær, men fiendane endå nærare". Det skulle likevel kosta han livet.

Populistar og konservative
Cæsar var både elska og hata. Han var godt likt av folk i dei lågare laga fordi han gjennomførte reformer som var til fordel for fattige og som tok frå eliten ein del makt og goder. Det var sjølvsagt ikkje populært hjå eliten, og han hadde mange motstandarar i senatet. Dei som kjempa på Pompeius' side kjempa for idealet om republikken, sjølv om det i realiteten gjerne var ein kamp for å halda på privilegia til overklassen.

Dei to gruppene vart kalla Populares og Optimates. Populares var den tidas populistar, og Cæsar henta støtte hjå breie lag av folket i Roma. Optimates var dei konservative som ville halda på republikken, men helst med eit sterkt senat. Det var i stor grad senatorar og store landeigarar som tilhøyrde denne gruppa. Både Brutus og Cicero høyrde til gruppa.

Spora etter Cæsar er mange, men dei tydelegaste er inndelinga av året. Før Cæsar hadde romarane ikkje ein kalender som følgde jorda sin rotasjon rundt sola, og det førte til mykje rot. Dei kunne vera både ein og to månader etter den korrekte tida, noko som skapte problem. Cæsar innførte den greske kalenderen og juli månad vart kalla opp etter han. Den julianske kalenderen hadde 365 dagar og ein ekstra dag kvart fjerde år, som me også har i dag.

Cæsars fall
Det vart stadig meir uro og misnøye mellom senatorane og ei gruppe av dei samla seg til eit attentat. Det skjedde 15. mars år 44 (Ides of March) då senatat var samla. Ei gruppe senatorar samla seg rundt Cæsar og begynte å skubba og dra av han toga-en. Så kom knivane fram og han vart stukken ned. Det mest kjende sitatet frå denne hendinga er "Et tu, Brute?" ("Du også, Brutus?"), men dette stammar frå Shakespeare sitt stykke Julius Cæsar og stemmer ikkje med det som skjedde. Dei siste orda til Cæsar skal ha vore "Du også, barn?", men ingen veit sikkert om det var slik. Brutus var i alle fall sentral i attentatet og mordet på Cæsar.

Etter Cæsars fall, var det mange år med strid og borgarkrig, før Gaius Octavian overtok som keisar i år 27 f.v.t. [Gaius er eit personnamn og var så vanleg at det til slutt vart brukt som eit generisk namn for mann, og det feminine motstykket var Gaia].

Keisar Augustus
Cæsar hadde utnemnt grand-nevøen Octavian som etterfølgjaren sin, det stod også i testamentet hans. Octavius var son til Atia som igjen var dotter til Cæsar si søster Julia. Han tok namnet Augustus etter at han vart diktator. Han styrte som diktator frå år 27 f.v.t. til år 14 då han døydde.

I tida etter mordet på Cæsar, danna Octavian og Antonius eit andre triumvirat saman med Lepidus. Men då Lepidus vart drepen i eit slag, vart konflikten mellom Octavian og Antonius klar og krig uunngåeleg. Antonius styrte regionen i aust, med Egypt som hovudsete, og han innleia eit forhold til Kleopatra, og fekk to barn saman med ho.

Octavian vann eit avgjerande sjøslag nær Hellas, og sette etter kvart kursen mot Alexandria. Antonius tok sjølvmord då han trudde (vart forleda til å tru?) at Kleopatra hadde teke sjølvmord. Det stemde ikkje, men då ho innsåg at alternativet hennar var å bli ført til Roma som symbol på Octavians seier over ho og Antonius, tok også ho livet sitt. Historia vil ha det til at det skjedde ved eit slange-bit, men Mart Beard meiner det er lite sannsynleg. Kleopatras son Cæsarion som ho fekk med Cæsar [det er usikkert om Cæsar faktisk var far til barnet, og i "Rome" får me ei anna historie] vart drepen av Octavian. Guten var då 16 år, men Octavian såg han som ein stor trussel sidan han var påstått å vera Cæsar sin son.

Serien "Rome" tek seg visse fridommar akkurat på dette punktet, Ein annan ting er at Antonius nok blir framstilt i overkant eindimensjonal i serien.

Sjølv om denne tida er mellom dei best dokumenterte, med ei rekkje skrifter og kjelder, veit me likevel lite om personen Augustus. Ein viktig grunn var at han sjølv bevisst framstod som gåtefull. Han var både blodig tyrann og vismann, og det var ikkje alltid lett å sjå kva side som gjaldt. Namneskiftet frå Octavian til Augustus kan også tolkast som eit forsøk på å fjerna seg frå den valdelege fortida og introdusera ei ny tid der han tok rolla som statsmann.

I "Rome" blir Octavian framstilt som ein følelseskald og bereknande fyr, med klare autistiske trekk. Det kan godt henda det er ein del rett i dette, men han gjekk også gjennom ei stor endring frå tida før han vart diktator til etter at han tok full kontroll over Romarriket.

Han ville ikkje kalla seg diktator, som forgjengaren Cæsar, men vart i staden vald til konsul år etter år, i tillegg til at han også samla makta frå folket, tribunalet, på eigne hender. Han var diktator i gavnet om ikkje i namnet.

Han styrte Romarriket i 41 år, frå 27 f.v.t. til år 14 då han døydde. Det var på mange måtar ein gullalder, og riket var på sitt mektigaste. Augustus fullførde det Julius Cæsar starta på eit par tiår før.



onsdag 11. desember 2019

Bestemor kvitvaskar ikkje!

Foto: Hartmut Schwarzbach (CC-BY-NC-SA-4.0)
Mor mi er snart 89 år og har verken pass eller førarkort lenger. For eit par veker sidan fekk ho melding frå banken om at ho måtte møta opp og legitimera seg, elles ville bankkontoen hennar bli stengd. Så ho må fram med rullatoren og møta opp hjå politiet for å få pass.

Den omfattande aksjonen for legitimering av bankane sine kundar er ikkje tiltak mot kvitvasking for denne aldersgruppa, det er trakassering av svake og utsette grupper!

Det var ikkje bestemødrer eller bestefedrar som stod bak slusinga av meir enn 2.000 milliardar kroner (!) i Danske Bank si Estlands-avdeling. Det var heller ikkje denne aldersgruppa som stod bak kvitvasking i Nordea, eller i SWED-bank, eller i SEB, eller i DnB som slusa 700 mill. kr gjennom systemet sitt på vegne av eit islandsk fiskerikonsern.

Dei store kvitvaskingssakene handlar om ein industri med stor profitt, og trass i aukande risiko er vurderinga slik at det er verdt å ta risikoen. Dei som tener på dette er både bankar og kundane som er involverte. Men desse kundane er ikkje nærmare 90 år og brukar rullator.

Kor vanskeleg kan det vera å leggja inn kontrollar på kontoane til denne aldersgruppa? Eg vil tru at pengestraumane inn og ut på desse kontoane er svært så føreseielege, og at det skal svært lite til å laga effektive kontrollsystem for å fanga opp uregelmessige transaksjonar. Trass alt brukar bankane milliardar på digitalisering, så det burde ikkje vera noko problem.

Kravet om legitimering av kundane stammar frå EU-direktivet om kvitvasking, og gjennom EØS-avtalen pliktar også Norge å innføra reglane. Men er det verkeleg slik at sunn fornuft og enkle løysingar er uaktuelt? Det einaste som synest sikkert i denne saka, er at kvitvaskinga vil halda fram om lag som før, og at trakasseringa av mange eldre og andre som er på utsida av det digitale samfunnet, ikkje vil ha nokon effekt i så måte.

fredag 22. november 2019

På nattbordet - igjen

"På nattbordet", onsdag 20.11.2019
Eg fekk ein hyggeleg telefon frå Dagens Næringsliv denne veka med spørsmål om kva eg har på nattbordet. Det er andre gangen på relativt kort tid, sidan eg også vart intervjua sommaren 2018.
Men som journalist og ansvarleg for spalta, Bjørn Gabrielsen, sa: du har sikkert lese ein del sidan den gangen. Og det har eg jo.

Eg nemnde også denne gangen at eg hadde lese hans eiga bok, "Veien ut", og me hadde ein interessant samtale om sjølvberging og det å klara seg ut av vanskelege situasjonar ved ikkje å vera rådlaus, men rådsnar. Og han fortalde den imponerande historia om John K. Galbraith i Det Kvite Huset. Boka hans vart ikkje nemnt, kanskje naturleg nok, men han tok med Simen Tveitereids bok "Et fritt liv" som eg også nemnde.

"På nattbordet" har vorte ein slag markør for DN, i alle fall meiner eg det. Det er spalta eg alltid les, om eg ikkje les andre ting i avisa. Spalta har histore heilt tilbake til 1967, i følgje BG. Det er over 50 år med interessante data om lesevanar blant folk. Det er noko som burde vore forska meir på, eller skrive meir om, noko eg også nemnde denne gangen for BG. Og det spørst om ikkje det kjem ei bok om dette snart..