Robert Moses - mannen som bygde New York

"The Power Broker" av Robert A. Caro

"Robert Moses was America's greatest builder. He was the shaper of the greatest city in the New World".

Ingen har sett større preg på New York, og kanskje amerikanske byplanlegging i det 20. århundre, enn byråkraten Robert Moses. Han styrte utbygginga i New York i 40 år utan nokon gang å ha vorte demokratisk valt til ein posisjon. Han dreiv nemnleg ikkje med politikk..

Monumental biografi
Robert A. Caro sin monumentale, Pulitzer-prislønna, biografi om Robert Moses, "The Power Broker - Robert Moses and the Fall of New York", kom ut i 1974 og er på ikkje mindre enn 1160 sider (pluss fotnotar, stikkord ++). Eg skal ikkje påstå at eg har lese den, men utdrag frå den. Berre innleiinga av boka er uhyre interessant og gir eit bra samandrag av livet til denne mannen og kva det fekk å seia for utviklinga av New York.  Som tittelen på Caros bok antyder, var det ikkje berre positivt.

1988-1981
Robert Moses var fødd i 1988 av tysk-jødiske foreldre og døydde i 1981, 92 år gammal. Han vaks opp i ein ganske velståande familie der mora var den dominerande krafta (som tilfellet også var i generasjonen før). Robert var nr. to av tre søsken med ein eldre bror og ei yngre søster. Mora la stor vekt på utdanning og valde både gode skular og i tillegg privatundervisning med topp lærarar.

Britisk modell
Robert gjekk vidare til Yale og tok sluttutdanninga, dagens master-nivå, ved Oxford i England. Han vart raskt fascinert av britisk styresett og var frå før veldig interessert i offentleg styring (public service). Den store vekta engelskmennene la på utdanning gjennom eit meritokratisk system, tiltalte Robert Moses. Men skjult i det meritokratiske systemet var ei sjølvforsterkande klassedeling der berre dei rikaste kunne senda barna til prestisjeuniversiteta, og resultatet vart eit elitestyre. Robert Moses såg dette, og likte det. Tilbake i USA fullførte han doktorgraden sin (PhD) ved Columbia University, og avhandlinga hadde tittelen "The Civil Service of Great Britain". Der fekk han gjort greie for sitt syn på offentleg styring og kva som var den beste modellen.

Feilslått karrierestart
Han fekk jobb i New York sin administrasjon i 1914 og begynte med ein gang å arbeida for grunnleggjande reformer for rekruttering og tilsetjing. Rekrutteringa i New York som i andre delar av USA var den gangen i stor grad prega av kjennskap og vennskap, nepotisme ++. Moses ville få bort dette og leggja størst vekt på utdanning, etter den britiske modellen. Han kjempa i tre år for gjennomslag, men vart avfeid og fekk til slutt sparken.

Det følgde sju år med omflakkande tilvære før han i 1924 igjen fekk seg jobb i administrasjonen i New York. Han hadde då lært det viktigaste frå dei tre føregåande åra i administrasjonen:

"Science, knowledge, logic and brilliance might be useful tools, but they didn't build highways or civil service systems. Power built highways and civil service systems."

Først makt, så gjennomføring
Han forstod at utan makt kom han ingen veg, og i den andre perioden i New York-adm. starta han oppbygginga av makt, eit svært vellykka prosjekt som resulterte i at han vart ein stat i staten. Han bygde opp eit imperium der han sjølv var keisar. At det kunne skje i ein offentleg administrasjon, med krav om innsyn og openheit, er ganske uforståeleg. Men det er som kjent vegar rundt det meste.

Med aukande makt sette han i gang omforminga av New York, som var hans store draum og prosjekt. Med den lange pausen mellom første og andre tilsetjing, var han alt 36 år gammal då han begynte på nytt. Men om han starta seint på karrieren sin, avslutta han den seint også: han vart pressa ut av kontoret sitt då han var 80 år gammal! Og då han var 85 år prøvde han på nytt å komma seg inn att!!

Trafikk-årer, parkanlegg, strender, offentlege bygg, damanlegg +++
Lista over byggjeprosjekta hans er imponerande. Han bygde stort sett alt som er av hovud-trafikkårer i New York (expressways), med kryssingar, bruer ++. Han renoverte store område, med hard hand, og bygde opp nye bustadområde. Det er rekna at han flytta eller fordreiv opp mot 500 000 menneske med byggjeprosjekta sine. Trafikkutbygginga med expressways og parkways la til rette for bilen og kom på kostnad av kollektivtilbodet. Det er Robert Moses å takka, eller heller skulda, at New York har så dårleg utbygd kollektivtrafikk i dag. Og ikkje berre New York, Robert Moses var den store inspiratoren for dei fleste arkitektar og byplanleggjarar i hans tid og dermed fekk han stor påverknad også på utforming av andre byar i USA.

Den store ironien i det heile er at Robert Moses aldri fekk førarkort og aldri køyrde bil sjølv!

Sjølv om tittelen på boka til Caro tyder på at Robert Moses var ei ulykke for New York, er biletet meir samansett. Han la til rette for bilen, det er tilfelle, men han bygde også mange parkar og la til rette for at desse kunne brukast langt meir aktivt enn tidlegare planleggjarar hadde gjort. Han var den første som bygde "state parks", store landlege parkar utanfor byen, med tilkomst via "parkways". Han bygde strender på Long Island, han bygde monumentale bygg som Lincoln Center, og han bygde jamvel dammar og kraftstasjonar (St. Lawrence, Niagara).

Rasistiske undertonar?
Men eit godt eksempel på vekslinga mellom gode tiltak og grov urett, er utbygginga av strender på Long Island. Det vart ein ynda utfartstad for mange i byen, men berre dei som hadde bil. Moses sørgde for at trafikk-overgangane vart bygde så låge at bussane ikkje kunne komma fram. Og kven tok buss i New York?

Ikkje politikk
Eksempelet med hindring av kollektivtrafikk, og generell nedprioritering av utbygging av kollektivtilbod i New York, er sjølvsagt politikk så god som nokon. Men det er politikk utført av ein person som ikkje var folkevald, og som heller ikkje underordna seg politisk styresett, men bygde sitt eige sjølvstyrte imperium. Ein viktig del av forteljinga til Robert Moses, og han var nøye med å publisera tankane og meiningane sine i media, var at han ikkje dreiv med politikk:

"Public authorities are outside and above politics"

Han kunne ha rett i at han var heva over politikken og det politiske systemet, men han dreiv i høgste grad med politikk og tok politiske avgjerder. Når ein føresetnad for byggjeprosjekta er at 500.000 menneske må flyttast, er det absolutt politikk. Og når du styrer ei utbygging av ein by slik at bilen blir det dominerande framkomstmiddelet, er det også i høgste grad politiske handlingar. Men med den enorme makta Moses klarte å byggja opp, var det ingen politika som torde utfordra han, og han fekk gjennom planane sine utan protestar.

Sanninga var at Moses kontrollerte eit politisk apparat smurt av pengar; pengar han sjølv kontrollerte.

Finansiering
For å forstå korleis Moses kunne byggja imperiet sitt, er det viktig å forstå skilnaden på Public Authorities og Civil Service. Public Authorities var organisasjonar etablerte for spesifikke oppgåver, som konkrete bru- og vegprosjekt, men som var kontrollerte av Civil Services. Dei opererte i grenselandet offentleg/privat, og var nærmare det me i dag kalla eit offentleg/privat utbyggingsprosjekt.

Eit stort spørsmål er korleis han klart å gjennomføra alle desse prosjekta som til saman kosta milliardar av dollar? Ein viktig del av svaret er at han kontrollerte store inntekter gjennom bompenge-finansiering. Desse brukte han igjen til store låneopptak noko som gjorde at han så å seia skapte sin eigen økonomi. På snedig vis fekk han gjennom endringar i lovene som gjorde at han fekk full kontroll med pengeflyten.

Med den enorme makta han etter kvart skapte, var det få eller ingen som kunne utfordra han. Dei sju ordførarane (mayor) han "tente", vart fort sette på plass om dei prøvde seg. Og jamvel president Franklin D. Roosevelt måtte gi tapt då han prøve å avgrensa Robert Moses' maktposisjon. Moses var heva over dei fleste.

Sjølv svarte han på kritikk med følgjande ord:

"Those who can, build. Those who can't, criticize."

Til slutt rakna imperiet. Det var særleg uheldig økonomisk utvikling i samband med ei stor utstilling/messe. Det kom til slutt fram at tapet kom opp i mot 100 mill. kr, og då kom også det kritiske søkjelyset frå pressa. Pressa, og opinionen elles, hadde vore på lag med Moses heile tida, mykje på grunn av eit velsmurt PR-apparat frå Robert Moses imperium. Og resultata av byggjeprosessane talte for seg sjølv. Arkiva til byplanleggjaren var heller ikkje tilgjengelege, også ein viktig grunn til at kritikken stort sett var fråverande.

Robert Moses mot Ole Singstad
For nordmenn er den historia om Robert Moses og den geniale tunnel-ingeniøren Ole Singstad spesielt interessant. Han var fødd på Singstad gard i Sør-Trøndelag og studerte til (sivil-)ingeniør i Trondheim. I 1905 flytte han til USA. Singstad arbeida i the Tunnel Authority som ekspert på planlegging og bygging av tunnelar, og i 1950 hadde han bygd fleire undervass-tunnelar enn nokon annan i verda. Han var kort og godt verdas beste tunnel-ingeniør, noko Norge seinare har vidareført sidan me framleis er blant dei beste tunnelbyggjarane.

Men Ole Singstad skulle få oppleva at å komma på kant med Robert Moses, var farleg. Den første trefninga skjedde i samband med bygging av tunnelen Brooklyn-Battery Crossing. Det var ikkje tunnelen som provoserte Moses, sjølv om han gjerne kunne tenkt seg å kontrollera den delen også, men dei to bruene som også var ein del av prosjektet. Det var meir enn han kunne tola! Ole Singstad var arkitekten bak prosjektet og i klinsjen som følgde tapte faktisk Robert Moses.

Men Robert Moses var ikkje ein mann som let slike nederlag skje utan vidare. Viss han først la nokon for hat, og det var ikkje få, gløymde han dei aldri. Slik skulle det også gå med Ole Singstad. Men først tok Moses ei slags barnsleg hevn ved å kunngjera at eit akvarium og eit gammalt fort som låg i Battery Park, skulle rivast. Dette var populære besøksmål og skapte stort oppstyr. Moses' bakgrunn for rivinga var ikkje noko anna enn rein hevn. Han forsvarte seg med at tunnelarbeidet ville skada dei alt dårlege bygningane, noko som vart tilbakevist av the Tunnel Authority. Akvariet vart rive, men fortet vart berga i siste liten.

Men dette var berre starten for Robert Moses i kampen for å eliminera Ole Singstad. Han sette alt inn på å få overtaket i the Tunnel Authority og greidde etter kvart å plassera sine menn inn i styret slik at han til slutt kontrollerte det og fusjonerte det med Triborough Bridge Authority; kjerneverksemda i imperiet. Og Ole Singstad vart sjølvsagt fråteken alle oppgåver. Tunnelsystemet han hadde planlagt vart gjennomført identisk med planane. Moses gjorde nokre endringar på Singstad sine planar, med det resultatet at det vart lekkasjar i tunnelen. Han måtte så gå tilbake til originalteikningane og retta det opp med det Singstad opprinneleg hadde planlagt. I dei neste 30 åra sat Ole Singstad på kontoret sitt og såg ut over området han sjølv hadde planlagt, utan mulegheit til å delta i noko byggjearbeid.

Den gamle løva mot den unge
Etter den fiaskoen med utstillinga og det store underskotet, var Moses open for kritikk også frå politisk hald. For første gang på over 40 år var det muleg å kritisera keisaren, og det vart muleg å utfordra makta hans. Den unge og ambisiøse nye borgarmeisteren John V. Lindsay såg at Moses kontrollerte store verdiar og at han sjølv ikkje fekk gjort stort utan å få kontroll over pengestraumane. Han prøvde difor å føreta ei omorganisering av etatane Moses kontrollerte, og særleg pengekjelda Triborough Bridge. Triborough Bridge var kjernen i Moses' imperium og sørgde åleine for rundt $ 30 mill. i årlege inntekter. Med denne pengestraumen som sikkerheit kunne Moses utferda obligasjonar til bankane og mangedobla beløpet som grunnlag for nye investeringar. På høgda si hadde Moses mange andre inntektskjelder også, og han kontrollerte ikkje mindre enn 12 etatar/styre som kvar genererte inntekter.

Juvelen Triborough Bridge
Mot slutten hadde han berre Triborough Bridge igjen, og Lindsay gjekk til angrep ved å føreslå ei samanslåing av denne etaten med andre transportområde til eitt stort transportselskap i byen. Det var den gamle, såra løva mot den unge løva. Lindsay trudde det ville gå greitt å kvitta seg med ein 78 år gammal mann, men der tok han skammeleg feil. Moses mobiliserte maktapparatet, der ikkje minst bankane og fagforeiningane var viktige støttespelarar, og knuste Lindsay sine planar. Det vart eit ydmykande nederlag for borgarmeisteren.

Den siste kampen
Men han møtte sterkare motstand enn borgarmeisteren. Guvernøren i New York, Nelson Rockefeller, hadde spelt på lag med Moses lenge. Men også han såg at inntektsstraumen frå Triborough Bridge var essensiell for å finansiera nye investeringar i den elles økonomisk svake staten og byen. Han la også planar om samordning av Triborough Bridge med resten av transportområdet. I starten var Moses sjølvsagt mot planane, men let seg overtala til å støtta dei mot ein lovnad om at han skulle få ein sentral plass i den nye organisasjonen; enten som president eller som adm. dir.

Bankane som obligasjonseigarar, både kunne og burde ha stoppa fusjonen fordi det sette deira eigne lån i fare. Men Chase Manhattan var talsperson for obligasjonseigarane og største eigar der var David Rockefeller. Nelson Rockefeller tok eit møte med broder David Rockefeller og dermed var fusjonen klarert. Robert Moses fekk ikkje den leiande rolla han var lova, men fekk tilbod om å bli rådgivar for den nye organisasjonen. Det var ydmykande for han, men han hadde ikkje anna val om han ville halda fram, og takka ja og heldt fram til han var 80 år. Men han kjende seg fallen i ryggen av Nelson Rockefeller, og forsåvidt med god grunn. På ei anna side fekk han smaka eigen medisin; ein medisin han hadde vore ivrig utskrivar av i over 40 år.

Sjølv etter at han hadde fylt 80 år hadde han mykje ugjort, og det seier litt om mannen at han prøvde å gjera comeback i administrasjonen då han var 85!

Openheit og innsyn
Lærdommen av denne historia må vera det grunnleggjande behovet for innsyn og openheit, og at sterke menn (det er oftast menn) blir haldne under oppsikt slik at dei ikkje får misbruka makt. Men det vil også vera feil å underslå alt det som var bra med Robert Moses' innsats. I starten brukte han makta til å gjennomføra visjonane sine om moderne byplanlegging, om lag som Hausmann i Paris og Europa elles. Men makt korrumperer som kjent, og all makt korrumperer fullstendig. Etter kvart vart makt i seg sjølv eit mål, og ikkje berre eit middel. Det er då det for alvor kan gå galt.

Digitalt grenseforsvar (DGF)

Professor Olav Lysne har leia utvalet som har føreslått eit digitalt grenseforsvar, DGF, det såkalla Lysne II-utvalet. Lysne I-utvalet vart nedsett av Justisdepartementet tok for seg sårbarheit og var eit naturleg grunnlag for Lysne II som vart sett ned av Forsvarsdepartementet. Olav Lysne sa sjølv på eit seminar arrangert av Den norske dataforening (DnD) at han hadde tvilt seg fram til tilrådinga, og at det ikkje er eit val mellom pest eller ikkje-pest, men om pest eller kolera.

Det digitale grenseforsvaret går ut på å gi etterretningstenesta (E-tenesta) verktøy for innsyn i datastraumane som går til og frå Norge. Dei får med andre ord mulegheit til å avlytta all Internett-trafikk som passerer grensene til landet. Rett nok må innsynet og analysane av data godkjennast av ein domstol før det kan setjast i verk, men her er det fleire gråsoner og uavklarte spørsmål. Kontrollen med DGF kviler på tre pillarar:

1. Førehandsgodkjenning av domstol (eigen DGF-domstol er føreslått)
2. Eit tilsyn (DGF-tilsynet) skal overvaka bruken av DGF, i nær sanntid
3. Ei styrking av EOS-utvalet sin etterfølgjande kontroll
   [EOS er Stortinget sitt kontrollorgan for etterretning, overvaking og sikkerheitsteneste]

DGF-kampanje
Det er for tida stor merksemd om dataangrep mot Norge og politiske miljø, og påstandar om russiske angrep for muleg valmanipulasjon. Den som trur at dette er heilt tilfeldig og uavhengig av DGF er enten naiv eller rett og slett dum. Dette er nok ein velregissert kampanje for å få gjennomslag for det ganske drastiske tiltaket DGF er. At det blir utført dataangrep mot Norge treng me ikkje tvila på, men "timinga" av desse store angrepa er meir enn mistenkjelege. Så eg vel å tenkja mitt..

Høyring med mange skeptiske svar
Høyringa av DGF-forslaget har resultert i mange svar, men ein instans glimrar med sitt fråver: Elektronisk Forpost Norge (EFN). Eg har spurt dei kvifor dei ikkje har levert høyringssvar på dette viktige forslaget, og fått til svar at "det er mange høringer vi ønsker å delta i, men vi har ikke ressurser til å svare på alle". Hallo? Viss ikkje EFN skal svara på ei slik høyring så forstår eg ikkje noko av prioriteringa.

Av høyringssvara er det mange som er skeptiske til det vidtgåande forslaget. Sjølv om dei skisserte truslane blir oppfatta som reelle, og utvalet får mykje skryt for ei grundig vurdering av situasjonen,  meiner mange at det er å gå for langt å lagra all informasjon. Me ser mange av dei same reaksjonane som kom mot Datadirektivet for nokre år sidan.

Høyringssvaret frå Norsk Unix User Group, NUUG, listar opp mange av dei høyringssvara som er skeptiske til forslaget. Dei avsluttar også med følgjande fynd-ord:

NUUG vil avslutningsvis minne Forsvarsdepartementet på at neste gang de låser døren på toalettet for å gjøre sitt fornødende så er det ingen som tror at de gjør det fordi de er kriminelle eller terrorister, men vi respekterer at det er ønsket privatliv.

Alle skal under lupa
Mange høyringssvar, og særleg frå juridiske hald, peiker på faren med den vide og omfattande kommunikasjonskontrollen som ikkje er basert mistanke, som i vanleg etterretning, men som omfattar absolutt alle. Dette er stikk motsett av vanleg etterforsking der datainnhenting berre skal skje etter grunngjeven mistanke. Rett nok skal innsyn i innsamla data berre kunna skje etter vedtak i domstol, men her er det fleire gråsoner som ikkje ser ut til å ha vorte grundig nok diskutert. Til dømes står det i rapporten at det skal takast stikkprøvar dagleg av informasjonsstraumen, men korleis skal den då handterast? Skal det gjerast vedtak kvar dag om tilgang, eller skal ein ikkje sjå på den i det heile? Dette viser kor umuleg situasjonen med eit digitalt grenseforsvar blir med tanke på full kontroll med tilgang.

Ein dom i EU-domstolen rett før jul (C-203/15 og C-698/15, 20. des. 2016) mellom Tele2 og den svenske Post- og telestyrelsen ga Tele2 rett i å sletta data, noko PTS ga dei beskjed om at dei ikkje hadde lov til. Tele2 hevda ordren frå PTS stridde mot menneskerettane og viste til ei liknande sak i Irland. Tele2 vann fram og EU-domstolen sa i dommen at å lagra slike data var i strid med retten til privatliv. Det var også EU-domstolen som torpederte Datalagringsdirektivet, som var ei heit sak i mange land inkludert Norge.

Føremålsgliding
Mange høyringssvar peiker med rette på den stor faren med føremålsgliding, dvs. at data etter kvart blir brukte til noko anna enn det dei var tenkte. Og det gjekk ikkje lang tid før dette vart demonstrert til fulle: Politiet har gått ut og sagt at det er utenkjeleg at data frå DGF ikkje skal kunna brukast i alvorlege kriminalsaker. Greitt at katten vart sleppt ut av sekken med ein gang!

Eit godt eksempel på føremålsgliding finn me i trafikken. Fotoboksane som vart sette opp for 30-40 år sidan skulle berre avsløra fartssyndarar. Men me veit alle at dei har vorte viktige datainnsamlarar i straffesaker. Det same kan me seia om mobilnettet.

"Rikets sikkerheit"?
Argumentet om "Rikets sikkerheit" pleier trumfa det meste, og E-tenesta brukar det sjølvsagt for det det er verdt. Det blir likevel hult når me høyrer at Naudnettet faktisk blir delvis drifta frå India. Viss noko så viktig som drift og tilgang til Naudnettet kan setjast bort til framande makter, kva skal me då med eit digitalt grenseforsvar? Eit digitalt grenseforsvar vernar oss ikkje mot grenselaus naivitet og stupiditet, og det er kanskje den største utfordringa vår. Statoil demonstrerte eit tilsvarande mangelfulle rutinar for tryggleik då det viste seg at ein indar heldt på å laga katastrofe på Mongstad etter å ha gjort ein datafeil.

"Alle andre gjer det"
Dette er også eit vanleg argument, og eit argument me er vande til å høyra også frå barn. Det er vanskeleg å møta argumentet om at "alle andre gjer det" med faste grenser for barn, og det er vanskeleg i det vaksne livet også. Alle andre nasjonar avlyttar nett-trafikken, så kvifor skal ikkje Norge gjera det? Men det er ikkje eit haldbart argument, for då kastar ein over bord alle prinsipp og let seg styra av det andre gjer, enten det er bra eller ikkje. NSA avlyttar alt og alle og skaffar seg tilgang til data hjå kven dei vil. Vil me at E-tenesta skal gjera det same her i landet?

Pest eller kolera?
Det er ingen grunn til å bagatellisera dilemmaet me står overfor i denne saka. Internett blir i aukande grad brukt til angrep mot ulike mål. Er svaret på desse truslane ei avlytting av all nett-trafikk? Eg meiner det er feil svar, og at ein i staden for bruk av hagle heller må tenkja presisjon. Det kan også virka som "godt gammalt" etterretnings-handverk er gløymt. Men sosiale metodar (snakka med folk, bruka informantar osv.) er sterkt undervurdert i slikt arbeid. Kanskje er det også ei form for latskap; det er meir komfortabelt å sitja passivt og motta ein straum av data enn å gå aktivt ut og kartleggja og følgja opp mistenkjelege miljø.

Mykje tyder på at forslaget om eit digitalt grenseforsvar slik det no føreligg, er for vidtfemnande og ikkje kan godtakast. Det er all grunn til å håpa på eit mindre omfattande inngrep og at vern av privatliva våre blir verdsett høgre.

Bitcoin & blokk-kjede i offentleg sektor

Riksarkivet og Politidirektoratet inviterte til arbeidsmøte om blokk-kjede og dokumentbehandling i dag. Det som skulle vore eit arbeidsmøte med ei handfull deltakarar frå dei to etatane vart eit større seminar med over 30 deltakarar, frå fleire offentlege etatar. Interessa for blokk-kjede er i høgste grad aukande i offentleg sektor, det var seminaret eit godt bevis på.

Eg var invitert til å innleia om Bitcoin og blokk-kjede og gjorde det på eit overordna nivå. Det er veldig mykje å seia om dette temaet, så det er viktig å snevra inn og ikkje gå inn i detaljane. Panseret på Bitcoin-bilen vart difor ikkje opna, eg heldt presentasjonen på høgste nivå.

I tillegg til innleiinga mi var det presentasjonar frå Riksarkivet, Politidirektoratet og Trondheim kommune. Særleg Trondheim kommune hadde mange interessante synspunkt på potensiell bruk av blokk-kjede i samband med måten dei tenkjer arkiv på.

Etter presentasjonane var det diskusjon rundt nokre sentrale spørsmål formulerte av Øivind Langeland, initiativtakaren frå Riksarkivet:

- kvifor snakka me om blokk-kjede (kva er det som er nytt og annleis med blokk-kjede)?
- kva skal me med blokk-kjede i offentleg sektor?
- skal vi gjera noko meir?

Mange gode spørsmål og problemstillingar kom opp i diskusjonsrunden og det vart fort klart at dette er eit tema som bør følgjast opp. Men samstundes må ei eventuell oppfølging også inn på den formelle agendaen til dei aktuelle etatane for å rettferdiggjerast. Det kom likevel tydeleg fram at det er stor interesse for ei oppfølging av dette møtet, men då med fleire erfaringar å gå ut frå.

blokkjede offentleg sektor from Vestforsk.no

Stille i fjøset..

Dyrebilen hentar dei siste sauene

Denne veka vart alle sauene leverte til slakteriet, og dermed er ei fleire hundre års ubroten linje med dyrehald på garden, over. Det er trist, men eg fann ut at det var på tide å slutta no. Med såpass få sauer (30-40 vinterfora) blir det for mykje arbeid i høve omfanget. Den viktigaste grunnen er likevel at det blir for brysamt å vera borte frå garden fordi det då heile tida må organiserast tilsyn og foring.

Bruksnedlegging uansett regjering
For miljøet både i grenda og det større perspektivet med attgroing m.m., er det synd at stadig fleire gir opp dyrehaldet generelt, og sauehaldet spesielt. Talet på bruk med husdyrhald har gått drastisk ned, og utviklinga vil berre aksellerera med dagens jordbrukspolitikk. Den nyleg framlagde jordbruksmeldinga er ei oppskrift på avvikling. Når det er sagt, har talet på bruk gått ned uavhengig av om Senterpartiet eller andre har styrt Landbruks- og matdepartementet. Så akkurat der har Sp ei dårleg sak..

Siste reis :(

Økonomi i utforbakke
Dårleg økonomi har ikkje vore avgjerande for at eg har slutta med sauehald, men den elendige utviklinga dei seinare åra har ikkje akkurat vore motiverande for å halda fram. Berre siste året har prisen på lammekjøt til produsent gått ned 7-8 kr, tilsvarande 16-17% nedgang! Det er ganske dramatisk og skuldast det store lageret av kjøt. For tre år sidan var det eit underskot på rundt 2000 tonn; no er det eit overskot på rundt 3500 tonn! Nortura som marknadsregulator har ikkje gjort ein god nok jobb. I eit lesarinnlegg i Bondebladet (bra avis!) viser Helge Dalsbø frå Stadtlandet utviklinga i prisar på lam- og sauekjøt og ull frå 1987 til i dag:

Produkt      1987   2016
Sauekjøt      30,00   17,00
Lammekjøt     39,00   40,00
Ull           56,00   55,00

Lesarinnlegg i Bondebladet

I same tidsperioden har konsumprisindeksen dobla seg, altså auka med 100 %. Det betyr at lammekjøtet i dag eigentleg skulle ha vore betalt med kr 78,- for å halda tritt med kostnadene. Dersom prisen skulle ha følgt lønnsveksten, som har vore 320-340 %, skulle lammekjøtet vore betalt med minst kr 164,- pr. kg.

Sjølvforsyning og matvaresikkerheit
Den nyleg framlagde jordbruksmeldinga kastar også målet om sjølvforsyning på båten. Det er heilt uforståeleg at ikkje sjølvforsyning og sårbar matsituasjon er viktig, verken for Landbruks- og matdep. eller Forsvarsdep. Er me så naive at me trur Oljefondet kan redda oss dersom det blir skikkeleg matvarekrise?

Landbruk og reiseliv
Heller ikkje reiselivsnæringa ser ut til å forstå betydninga av at landbruket blir oppretthalde over heile landet. I alle fall har dei ingen støttespelarar i regjeringa. Også det er uforståeleg. Ein må nok komma frå eit anna land for å forstå kor viktig landbruket er for reiselivet. Bill Gates forstod det. Då han segla inn Sognefjorden på ferie i 2014 var det ikkje først og fremst naturen som imponerte han, sjølv om den også gjorde inntrykk. Nei, det var alle dei små gardane som fanst "der ingen skulle tru at nokon kunne bu". For han var det uttrykk for ein ukueleg vilje til å klara seg, uansett kor tøft det var. Det var noko han sette svært høgt.

Satsing på frukt
Slutt på livet som bonde blir det likevel ikkje. No blir det full satsing på fruktdyrking, og investeringa og nyplantinga har alt starta:

Bitcoin og KMD

Marknadssjef i Sogndal Fotball, Stine Lillo-Olsen, viser
Paul Chaffey & co. rundt på Fosshaugane Campus

Sist onsdag (18.01) hadde me besøk av statssekretær Paul Chaffey, KMD, og følgje. "Me" er i denne samanhengen Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, Difi (Leikanger) og miljøet på Fosshaugane Campus. Det kjennest heilt naturleg å skriva og seia "me", og det er kanskje den meldinga som kom klarast fram til statssekretæren.

Fylkesmannen var vertskap og det vart ein lang og innhaldsrik dag for Chaffey. Ut frå programmet og med berre 10 minuttar til presentasjon for Vestlandsforsking, fann me (= VF) ut at det ikkje var særleg lurt å presentera endå fleire prosjekt, men heller ta opp eit generelt tema, og berre det. Og temaet var Bitcoin & blokk-kjede, og potensialet for bruk i offentleg sektor. Eg oppfatta at temaet var interessant, og Paul hadde fleire spørsmål til det som vart presentert.

Om Paul Chaffeys arbeid som statssekretær har eg ikkje så mykje å seia, men om innsatsen hans som bloggar må eg seia at eg er imponert! Han publiserer innlegg i eit voldsomt tempo; eg forstår ikkje korleis han klarer det.

Her er presentasjonen eg heldt:

Ny teknologisk revolusjon from Vestforsk.no

Frå fysiske til digitale kontantar

Symbol på Zimbabwes økonomiske kollaps

Diskusjonen om det kontantfrie samfunnet går friskt. Det vil seia, det er nesten ingen diskusjon om me skal ha kontantar i den forstand at me skal ha eit anonymt betalingsmiddel som går direkte frå betalar til mottakar. Det er heller ein diskusjon om når Norge blir kontantfritt; dvs. utan fysiske kontantar.

Norges Bank og digital valuta
Men i Aftenposten 13.01.17 kan me lesa om Norges Bank sine utgreingar om ein ny type elektroniske pengar. Slik eg les artikkelen, er det snakk om elektroniske kontantar, utan at det kjem direkte fram. Norges Bank har ansvaret for å trykkja sedlar og laga myntar, men den delen av pengemengda er sterkt minkande og utgjer no under 3 % av alle pengane i samfunnet. Det aller mest er såkalla konto-pengar, pengar på konto i ein bank. Desse pengane ser aldri "dagens lys" i den forstand at dei vil alltid vera i elektronisk form.

Pengetypar
Dei ulike typane pengar har eigne notasjonar innan økonomi:

• M0 = Monetær base
  Alle myntar og sedlar pluss private bankar sine innskot i Norges Bank
  
• M1 = Den smale pengemengdaM0 + private personar sine innskot i bankane
  
• M2 = Den breie pengemengdaM1 + banksertifikat og pengemarknadsfond

Enkelte land opererer også med M3 og M4 og inkluderer der m.a. derivat.

Bank-kort og kontopengar

Bruken av fysiske kontantar har minka kraftig dei siste åra, og bruk av bankkort (debet- og kredittkort) har auka tilsvarande. Debet-korta er kort der betaling blir trekt direkte frå kontoen ved bruk, medan kreditt-kort er transaksjonar som blir gjort opp i ettertid, basert på faktura frå kortselskapet. Sjå tidlegare blogg-innlegg for ei forklaring på korleis desse korttypane fungerer, og kosntadene ved bruk.

Digitale kontantar

Men kva skal Norges Bank gjera når dei snart ikkje har direkte hand om pengar? Dei kan jo erstatta dei fysiske kontantane med elektroniske kontantar, og det er det utgreiinga tek for seg. Men då melder det seg ein del nye utfordringar:

• Korleis skal dei digitale kontantane distribuerast og handterast?
  Skal innbyggjarane få konto i Norges Bank?
  
• Viss innbyggjarane får konto i Norges Bank, kva vil det få å seia for bankane?
  
• Kva med anonymitet? Er det muleg å oppretthalda kontantar som anonymt betalingsmiddel? er det vilje frå styresmaktene inkl. Norges Bank til å verna om anonymiteten?

Det siste punktet er eg i tvil om. Dei aller fleste som uttalar seg om overgangen til eit kontantfritt samfunn har kasta anonymiteten på båten. Det urovekkjande å sjå kor lite folk flest er opptekne av det stadig meir sporbare samfunnet me lever i. Det er grunn til å minna om Benjamin Franklins ord: "Den som er villig til å byta fridom med tryggleik, fortener verken fridom eller tryggleik".

Viktig med open diskusjon

Eg vart intervjua av ein journalist i e24.no like før jul med spørsmål om Norges Bank burde ta i bruk digital valuta i form av digitale kontantar. Det er jo eit godt stykke utanfor mitt kompetansområde, men på ei anna side: når spørsmåla er knytte til bruk av blokk-kjedeteknologi trur eg eg kan svara like godt som andre. Poenget mitt var at Norges Bank må starta utgreiing av spørsmålet om digitale kontantar og korleis det eventuelt skal iverksetjast og fungera. Det har dei i alle fall gjort, og det ville vore meir enn rart om dei ikkje føretok seg noko på dette området. 

Bank of England og Sveriges Bank er to sentralbankar som er offensive i dette arbeidet og informerer om dei vurderingar som blir gjorde. Norges Bank har tradisjonelt vore ein meir lukka institusjon, men det er å håpa at dei vil ha ein meir open diskusjon i ei sak som dette. Om blokk-kjede er ein del av denne diskusjonen, tvilar eg i grunnen på. Dersom Norges Bank skal handtera digitale kontantar på eiga hand, kan dei gjera det enklare med tradisjonell database-teknologi.

Vinnarar og taparar i den globale økonomien

Økonomi-journalist Rana Foroohar tek eit knusande oppgjer med amerikansk (og indirekte global) finans i boka "Maker and Takers - The Rise of Finance and the Fall of American Business". Kortversjonen er at Wall Street (finanssektoren) har forsynt seg grådig på kostnad av Main Street (vanlege folk og særleg tradisjonelt næringsliv).

Dersom ein ikkje visste at Rana Foroohar skriv med utgangspunkt i USA og med journalistisk bakgrunn frå m.a. Time Magazine og Newsweek, kunne ein tru at ho hadde ein klar sosialistisk bakgrunn. Dommen over finanssektoren er ikkje nådig, og også styresmaktene som let denne sektoren driva ei forretningsverksemd som går ut over anna næringsliv. Foroohar held dagens finanspraksis opp mot tidlegare oppgåver for finanssektoren der målet var å hjelpa næringslivet, sjølvsagt med ei sunn økonomisk drift i eige hus også. I mai-utgåva (2016) av TIME har ho denne kort-versjonen av boka.

Finanssektoren står for 7 % av økonomien i USA, 4 % av sysselsetjinga, men reiser med heile 25 % av samla profitt! Paradokset Foroohar, og mange andre som t.d. filmen "The Big Short", peiker på er at medan finanssektoren har vakse enormt, har resten av næringslivet gått tilbake. Som Foroohar skriv:

"The business of America isn't business anymore, it's finance... Our financial system has stopped serving the real economy and now serves mainly itself" 

Too big to fail, too big to jail
Det verste er ikkje at finanskrisa kunne skje. Det verste er at nesten ikkje noko har vorte gjort etterpå, og at dei store finanskonserna held fram som om ingen ting har skjedd.

Filmen "The Big Short" handlar om finanskrisa og slutten er ganske talande for kva som burde vorte resultatet av den, og kva som faktisk skjedde:




Finansialiseringa
Det er ikkje berre tradisjonelle finansselskap som er involverte i finansoperasjonane. Mange av dei største selskapa i USA har utvikla store finansdivisjonar som oppfører seg på sama måten. I 2013 lånte Apple $ 17 mrd. for å betala utbyte til aksjonærane, og det trass i at dei hadde $ 145 mrd. i kontantar sjølve! Det var både billegare og tryggare for Apple å låna pengar enn å henta heim eigne kontantar salta ned i ulike skatteparadis. Ein grundigare studie av desse operasjonane finst i artikkelen "Apple's changing business model: "What should the world's richest company do with all those profits?" av Lazonick, Mazzucato og Tulum.

Dette ville aldri ha skjedd under Steve Jobs. Han var knallhard mot styret og motsette seg stort sett utbetaling av utbyte. Han var genuint oppteken av produktutvikling, og resultatet var heller ikkje vanskeleg å sjå. Men med mektige finanspersonar som Carl Icahn i styret, og utan Steve Jobs til å halda styret unna pengane, har det skjedd ei dreiing av Apple sin filosofi. Apple ser no meir og meir ut som ei pengemaskin utan dei særmerkte visjonane og magiske evnene til å utvikla nye og treffsikre produkt.

Finansialiseringa av GE
Jack Welch er ein av dei såkalla business-guruane i USA. Han var styreformann og CEO i Genereal Electric Corp. (GE) frå 1981 til 2001. I desse åra var finansialiseringa av konsernet eit av dei mest markante utviklingstrakka. GE Capital, finansdivisjonen som vart bygt opp, hadde est ut til $ 700 mrd. i 2008 og kollapsen var tilsvarande spektakulær. GE måtte få $ 138 mrd. i krisehjelp for redda konsernet. Som ein del av krisepakka måtte GE avvikla finansdivisjonen. Kanskje var det eit teikn på at finansialiseringa har nådd toppen og at det kan gå mot ei avvikling av denne usunne forretningsstrategien?

Nøytron-Jack
Jack Welch fekk elles tilnamnet Nøytron-Jack etter nøytron-bomba (!). Han sparka 112 000 tilsette i dei første fem åra som sjef, og hintet til nøytron-bomba er at den utslettar alle menneske, men let bygningane stå (!!).

Symptoma på finansialiseringa er mange og tydelege:
- vekst under gjennomsnittet
- større skilnader mellom fattige og rike
- stagnerande og delvis reelt minkande lønningar
- større marknadsuro
- stadig fleire får problem med å skaffa seg utdanning, hus og pensjon

I staden for å finansiera nye idéar og prosjekt som gir arbeidsplassar og høgare lønn, går pengane til å sikra eksisterande eigedom (assets). Berre 15 % av all kapital går til reell prosjekt, resten blir verande i finanssektoren som grunnlag for storarta spekulasjonar.

"In sum, financial fees are rising, even as financial efficiency falls. So much for efficient markets!"

Starta med Reagan, fullført med Clinton
Etter finanskrisa i 1929 og dei etterfølgjande harde 30-åra vart det innført streng styring av finanssektoren, ikkje minst for å verna vanlege folk sine sparepengar. Glass-Steagall-lova sytte for eit skarpt skilje mellom sparebankar og investeringsbankar.

Ei viktig lovendring i Reagan-perioden var at selskap fekk lov til å kjøpa tilbake eigne aksjar. Det var tidlegare ulovleg fordi det vart sett på som manipulering av aksjekursen. No er det heilt vanleg og rekna for god finanspolitikk! Apple har eksempelvis kjøpt tilbake eigne aksjar for $ 7 billionar! (7 trillion dollars). Det ser ut til å ha vore ein effektiv måte å pumpa opp aksjekursen.
Ordninga med tilbakekjøp av eigne aksjar er på mange måtar sjølve symbolet på "finansialisering". Men samstundes: "The great irony of financialization is that it produces bad finance".

Dereguleringa av finanssektoren som Reagan hadde starta på, vart på mange måtar fullført av Clinton og opphevinga av Glass-Steagall-lova opna opp for at også sparebankar (savings banks) kunne spekulera nærmast fritt.

Dodge vs. Ford: Kven er ei bedrift primært til for?
I 1939 vart det sagt dom i ei viktig prinsipiell sak om kva som er det primære målet for ei bedrift. Saka Dodge vs. Ford var ei sak mellom brødrene Dodge som ville ha auka utbyte frå eigarskapen sin i Ford, medan Henry Ford heller ville investera i selskapet. Drakampen i Apple-styret gjennom åra med Jobs og den etterfølgjande snuoperasjonen er som eit ekko av Dodge vs. Ford.

Michigan Supreme Court sa følgjande dom i saka:

"A business corporation is organized and carried on primarily for the profit of the shareholders"

Dette vart styrande for næringslivet, ikkje berre i USA, men også resten av den vestlege verda. Det kan på ein måte synast opplagt at eigarane sine interesser er det viktigaste, men Steve Jobs og andre har vist at det ikkje nødvendigvis må vera slik. Alibaba-sjef Jack Ma har sett opp følgjande prioriteringar for sitt selskap:

1. Tilsette i Alibaba
2. Kundane
3. Aksjeeigarane

Dette er ei tøff prioritering som bryt med Dodge/Ford-dommen. Ikkje veit eg korleis Alibaba praktiserer dette, men eit interessant utgangspunkt er det.

Innovasjon i private og børsnoterte selskap
Forsking viser at innovasjonen er høgare i private bedrifter samanlikna med børsnoterte. Innovasjonsgraden fell så mykje som 40 % etter børsnotering (IPO - Initial Public Offering). Og forklaringa er ganske enkel: "Once a firm goes public, it must focus on pleasing shareholders rather than on investing in the future". Det er Dodge/Ford igjen..

Forskinga viser også at privateigde bedrifter investerer meir enn dobbelt så mykje i den reelle økonomien som børsnoterte bedrifter av same størrelse og i same sektor.

Den finansielle månen
Finansialiseringa kjem til uttrykk på fleire måtar, men ulike typar derivat-handel er kanskje det fremste eksempelet. Derivat var opprinneleg ei forsikringsordning mot framtidig ukjent prisstigning og vart først nytta i samband med råvareproduksjon, framfor alt mat. Det var Chicago-børsen som først opna for denne typen handel, i 1971. Bønder kunne begynna å selja avlinga si før dei hadde sådd. Dei fekk då ein garantert pris, uavhengig av om den faktiske prisen på haustetidspunktet var høgare eller lågare.

Med tida har derivat-handelen omfatta stadig nye og meir sofistikerte produkt. Sofistikert må her tolkast som kompliserte og til dels ugjennomtrengelege. Det var desse produkta som vart Terra-kommunane si fallgruve; dei kjøpte investeringsprodukt dei ikkje skjønte innhald eller omfang av - og det kosta dei svært dyrt. Investor Warren Buffetts karakteristikk av dette som "Financial weapons of mass destruction" er svært treffande!

Uttrykket "den finansielle månen" er henta frå Ole Bjerg og hans "Making Money - The Philosophy of Financial Crisis" der han samanliknar derivat med Månen og dei underliggjande verdiane (assets) med Jorda. Det som skulle vore eit 1:84-forhold er plutseleg snudd på hovudet slik at derivata er 100-tals (for ikkje å snakka om tusen eller millionar) ganger meir verdt enn dei underliggjande verdiane dei representerer. Det blir som om månen skulle bli 84 ganger større enn Jorda.

Reven i hønsehuset
Dei som har interesse av å selja desse produkta, sit på begge sider. Store investeringsbankar som Goldman Sachs eig både fysiske varer og handlar med derivat på dei same varene. Å tillata dette er som å sleppa reven inn i hønsehuset: Versågod, forsyn deg.

Eit anna problem, som også inkluderer reven, er dei tette banda og den kontinuerlege sirkulasjonen av personar mellom dei største investeringsbankane, Finansdep. og Sentralbanken (Feds). Dette skaper eit tett og usunt klima der det ikkje blir rom for nye tankar og der eigeninteresser kan få dominera altfor mykje. I kapitlet "The Revolving Door" beskriv ho dei altfor tette banda mellom desse sentrale miljøa.

Her til lands har me litt av det same, i miniatyr, gjennom "jern-triangelet" av samfunnsøkonomar: Finansdep., Norges Bank og SSB.

Schizofrenien i økonomifaget

Djupast sett handlar også finanskrisa og finansialiseringa av næringslivet om eit bestemt syn på økonomi og økonomisk utvikling. I USA er det særleg Chicago-skulen som har vore rådande og som må "ta skulda" for mykje av utviklinga me har sett og ser i finansverda.

Chicago-skulen har vore prega av økonomar med djup skepsis til styresmaktene og ei fanatisk tru på marknaden som skal rydda opp i alle slags problem. Sentrale økonomar som Milton Friedman, George Stigler og W. Allen Wallis har vore viktige ideologar for denne retninga. Og det er viktig å få fram at dette er rådande økonomisk tenking, ikkje berre i USA, men i heile den vestlege verda.

Etter kvart har alternative synspunkt på økonomi og økonomisk utvikling vakse fram, og det må vera rett å seia at det i dag er ei djup splitting i økonomifaget. Nobelprisen i økonomi for 2013 er ein god illustrasjon av denne splittinga: Den vart delt mellom Eugene Fama og Robert Schiller. Fama fekk prisen for arbeidet med hypotesa om effektive marknader (Efficient-Market-Hypothesis, EMH) og Schiller fekk prisen for arbeidet med bobler og kriser innan finansverda. Fama er trygt forankra i Chicago-skulen medan Schiller tilhøyrer den veksande skaren av "Behavioral economics", ei blanding av psykologi og økonomi.

I Dagens Næringsliv frå 7. jan. i år er det eit intervju med sjeføkonom Andy Haldane i Bank of England. BoE gjekk hardt ut før Bexit og spådde stor økonomisk nedgang. Kombinert med at dei, som nesten alle andre, ikkje klart å føresjå finanskrisa legg BoE og Haldane seg flate og innrømmer at dei har teke grundig feil. Haldane seier at "modellane [dei fleste økonomar har nytta] har vist seg å vera ganske snever og skjøre".

Her til lands har økonomistudent (no PhD-student) Roman Linneberg Eliassen skapt ein god del diskusjon med boka "Hysj, vi regner! Hvorfor økonomer ikke forstår virkeligheten". Også Eliassen kritiserer rådande økonomar for å vera altfor opphengde i modellar og ikkje sjå ut vindauga og kva som faktisk skjer.

Det er å håpa at den veksande skepsisen til rådande (ortodoks) økonomiforståing etter kvart manifisterer seg i reell endring av økonomisk politikk. Då må me nok ta tida til hjelp, som Max Planck så treffande formulerte det:

"Science progresses funeral by funeral"

God bok, men..
Rana Forhoohar har skrive ei svært lesverdig bok der skildringa av den uheldige utviklinga innan finans på kostnad av ordinært næringsliv er treffande. Den omfangsrike samlinga av referansar, i form av sluttnotar, viser at ho har gjort eit svært omfattande kartleggingsarbeid.

Det som framfor alt manglar er ein teoretisk eller politisk overbygning. Det er freistande (men også urettferdig) å samanlikna boka med Dag Østerbergs "Fra Marx til nyere kapitalkritik". Den siste er tung på politiske idear, men fattig på konkrete eksempel og forståing av verkelgheita. Med Rana Foroohars bok er det omvendt. Løysinga ho peiker på som ein veg ut av den den ganske håplause situasjonen er forenkling og tansparens. Ho er heller ikkje framand for å innføra ei skattlegging av finansielle transaksjonar for å leggja ein dempar på finasialiseringa.

Ho er ganske klar på at det må til eit klarare skilje mellom tilsyn og dei som skal førast tilsyn med, og også ei strengare regulering av investeringskonsern sine mulegheiter til å driva forretning over eit stort område. Eit skarpare skilje mellom sparing og investering, som opprinneleg ivareteke av Glass-Steagall-lova, er også nødvendig å gjeninnføra for å verna vanlege folks sparepengar.

Bitcoin-året 2016

Eg skreiv i fjorårets Bitcoin-årsmelding at "it was a very good year", med referanse til Frank Sinatra. Kva skal me då seia om 2016? It's been a very, very good year! Viss 2015 var bra, har 2016 vore eit kanonår for Bitcoin, og utsiktene for 2017 er dei aller beste.

Er stigande vekslingskurs bra?
Valutaen har nesten dobla seg i verdi i løpet av året, målt mot dollar. Om dette er bra eller ikkje, kan sjølvsagt diskuterast. Dersom me ser på dei tre viktigaste funksjonane til pengar:

1. bytemiddel for handling av varer og tenester
2. middel for oppbevaring av verdiar
3. måleeining ("unit of account")

er ein stigande vekslingskurs bra for bitcoin som oppbevaring av verdiar, men ikkje som bytemiddel eller måleeining. Og så langt blir nok bitcoin mest brukt for oppbevaring av verdiar; som eit investeringsobjekt på linje med aksjar eller andre verdipapir.

Blokk-kjedehysteriet minkande

Fleire spådde før 2016 at dette vart året der Bitcoin ville gjera comeback og hysteriet rundt det uspesifiserte og uklare omgrepet blokk-kjede/blockchain avta. Mykje tyder på at dette er rett. Også i 2016 har 'blockchain' vore eit buzz-word, men eg tykkjer å merka ei endra haldning og ikkje minst at dei som slengjer fram påstandar om alt "blokk-kjeda" skal løysa i større grad blir konfronterte med "kva slags blokk-kjede snakkar du om?".

"Blokk-kjeda/Blockchain" finst ikkje!

Det er viktig å få slått dette klart fast: det finst ikkje ei blokk-kjede. Blokk-kjede som omgrep utan nærmare spesifisering er tomt og meiningslaust. Om ein likevel skulle seia at det finst ei blokk-kjede, må det vera Bitcoin - den originale og "mother of all blockchains". Utan ei presisering av kva blokk-kjede ein siktar til, blir det umuleg å diskutera fordelar og ulemper. 

Blokk-kjede som teknologi er også ganske uinteressant utan å knyta det til ei konkret utforming av denne teknologien. Blokk-kjede som teknologi kjem ikkje med unik sikkerheit innebygd! Dette er ein av dei vanlegaste misforståelsane. Påstandar om blokk-kjede som uforanderleg blir stadig slengt fram, og det er berre tull! Ei blokk-kjede, uansett kva den heiter, kjem ikkje med ei løysing som utan vidare sikrar at transaksjonar blir uforanderlege. Det er ikkje (berre) eit teknologisk spørsmål, men minst like mykje spørsmål om ein sosial kontrakt. Dei som har påverknad på teknologien avgjer kva reglar som skal gjelda, og reglar kan også få tilbakeverkande kraft. Det er nok å visa til Ethereum og The DAO-historia frå sommaren 2016.

Blokk-størrelse framleis eit dilemma

Sjølv om den verste stormen har lagt seg, er diskusjonen om blokk-størrelse framleis ei heit potet for Bitcoin-miljøet. Frontane har vore steile mellom dei som vil auka blokk-størrelsen, nærmast for ein kvar pris, og dei som vil halda igjen og har ei meir konservativ haldning. Kjerneutviklarane, Core, høyrer til den siste gruppa og har fått mykje tyn. Eg meiner det er djupt urettferdig og at me heller skal senda ei stor takk til desse utviklarane som har klart å halda hovudet kaldt og ikkje late seg riva med av "kravet" at Bitcoin må kunna konkurrera med VISA og PayPal.

Djupast sett dreier konflikten seg om Bitcoin skal vera eit avstemmingslag (settlement system) eller eit system for detaljhandel og sanntidsbetaling. Det er etter mi meining lite fornuft i å sjå på dagens Bitcoin som eit system for detaljhandel. Kvifor skal me skalera Bitcoin til å kunna handtera transaksjonsvolum på størrelse med VISA og PayPal? Her gjeld det å ha is i mangen og venta på løysingar som byggjer på Bitcoin, men som avlastar hovudkjeda ved å ta hand om store transaksjonsmengder og så bruka Bitcoin-blokkjeda til avstemming av bruttobeløp. 

SegWit

SegWit - Segregated Witness - der signaturane blir løfta ut av blokkene og lagra i ein separat database, blir framheva som ei løysing også på skaleringsspørsmålet. Det er rett at SegWit vil gje auka kapasitet i tal transaksjonar, men viktigare er det at denne teknologiske endringa vil opna for mange andre spennande løysingar i framtida. Men 95 % av "Bitcoin-gravarane" ("miners") må stemma for endringa og implementera den før den blir reell. Det er eit ganske høgt tal, og akkurat no er det ikkje meir enn ca. 35 % støtte for SegWit. Håpet for 2017 er at SegWit når 95 % støtte og blir aktivert. Det vil utløysa endå eit nytt og spennande kapittel i Bitcoin-historia.

Sparebank-historien

Vik sparebank er ein av dei få sparebankane som framleis har den gamle eika i logoen sin.

Det er kanskje litt spesielt å gi seg i kast med eit verk som "Forandring og forankring - Sparebankene i Norge 1822 - 2014" av Lars Thue. Grunnen var ein idé om Sparebank 2.0 knytt til framveksten av digital valuta (Bitcoin ++) og om sparebankane på ein eller annan måte kan gjenskapa seg sjølve i den nye tida. Då måtte eg vita meir om sparebankane sin historie, og då var denne boka sjølvsagt obligatorisk.

Lars Thue vart engasjert av Sparebankforeningen til å skriva denne historia i samband med foreninga sitt 100-årsjubileum i 2014. Medan den første sparebanken vart oppretta i Christiania i 1822, vart Sparebankforeninga altså oppretta i 1914. Men storverket om sparebankane og Sparebankforeninga markerer også på eit vis slutten for foreninga. Etter opprettinga av Finans Norge i 2010 tok denne organisasjonen over mesteparten av oppgåvene for Sp.b.foreninga. Finans Norge er i realiteten ei samanslåing av dei to gamle interesseorganisasjonane Bankforeningen (forretningsbankane) og Sparebankforeningen. Sparebankforeningen eksisterer framleis, men er mest utan innhald.

Illustrasjon på Sparebankforeningen si heimeside.
Det kan tolkast som at halve treet/foreininga er daud..

Kampen mellom sparebankar og forretningsbankar
At Sparebankforeningen og Bankforeningen skulle fusjonera inn i Finans Norge (med Finansnæringens Hovedorganisasjon som eit mellomsteg for Bankforeningen) var nok tungt å svelgja for mange i sparebank-bransjen. Det har gjennom alle år vore eit markant skilje i interesser mellom sparebankane og forretningsbankane. Dei har vore grunnlagde på ulike verdisyn og det har også prega drifta, i alle fall i tidlegare tider. Dei har også vore ulike organisatorisk med sparebankane som stiftingar som ikkje har kunna kjøpast opp, og forretningsbankane som ordinære aksjeselskap.

Fusjonar og oppkjøp
Gjennom 1990-talet og starten på 2000-talet vart det eit sterkt press mot styresmaktene for å godta at sparebankar fekk endra seg til aksjeselskap. Pådrivaren var framfor alt den store sparebanksamanslutninga på Austlandet gjennom først ABC bank (Fellesbanken + Sp.b. Oslo og Akershus) som seinare fusjonerte inn fleire sparebankar i eit stadig utvida området rundt Oslo-fjorden og vart til Sparebanken NOR. Ambisjonane var heilt klart å etablera Sparebanken Norge, med flest muleg av sparebankane i over heile landet. Men den kongstanken stranda.

Grunnfondsbevis
Eit av problema til sparebankane etter kvart som behovet for vekst melde seg, var kapitaltilførsel. Som stiftingar hadde dei ikkje same mulegheit til å henta inn kapital frå eigarane sidan dei ikkje hadde eigarar. Det vart difor utvikla eit eige investeringsinstrument kalla grunnfondsbevis (no: eigenkapitalbevis) spesielt for sparebankar. Desse fungerte nesten som aksjar og var omsettelege på børs, men ga ikkje eigarskap eller innflyting på banken. Dette er ein heilnorsk innovasjon; ingen andre land med sparebankar har hatt eit slikt investeringsinstrument.

Presset for omdanning til aksjeselskap
I staden for å samla sparebankane i ein stor organisasjon, fekk Sparebanken NOR konkurranse frå ei anna gruppe sparebankar i Sparebank 1 Gruppen. Sparebanken NOR fusjonerte så med forsikringsselskapet Gjensidige til Gjensidige NOR Sparebank. Den nye sparebank-giganten sette straks i gang arbeidet for å bli omdanna til aksjeselskap. Sparebankforeninga var sterkt splitta i synet på om sparebankane burde få lov til å omdanna seg til aksjeselskap. Men for å unngå full splitting diskuterte styret i foreninga seg fram til eit "ikkje-standpunkt". Dei gjekk ikkje inn for omdanninga, men gjekk heller ikkje i mot (!).

Med Per Kristian Foss som finansministar og støtte frå AP i Stortinget vedtok Stortinget endringa i finansieringsverksemdslova av 1988 og opna opp for omdanning av sparebankar til aksjeselskap (mot SV og Sp sine stemmer). Mange av Sparebankforeninga sine krav vart imøtekomne, mellom anna at stiftingsmodellen skulle nyttast og at sparebankstiftinga sin eigardel i eit nytt aksjeselskap skulle vera garantisten for at sparebank-idéen og -tradisjonen vart vidareført.

DnB NOR 
Ikkje lenge etter omdanninga av Gjensidige NOR aksjesparebank, vart det fusjon med DnB til DnB NOR. Det skjedde i 2003. Etter kvart vart NOR fjerna og banken sitt namn vart (igjen) DNB. Når DNB kallar seg aksjesparebank med røter tilbake til starten i 1822, er det nesten ein tilsnikelse. Sparebankdelen kjem av fusjonen med Gjensidige NOR, for DnB, og før det DnC, har mest av alt ein forhistorie som forretningsbank.

Bank og IT
Banknæringa har vore ein pådrivar for ny teknologi og sparebankane har i høgste grad vore førande her. I 1965 vart Fellesdata AS oppretta som eit teknologisamarbeid mellom sparebankane. To år tidlegare hadde forretningsbankane oppretta IDA AS; Integrert databehandling AS.

Den viktigaste grunnen til at Norge har vore teknologisk leiande innan bank og finans er likevel det gode samarbeidet mellom bankane; sparebankar som forretningsbankar. Samarbeidet mellom Sparebankforeninga og Bankforeninga var viktig her. I 1972 vart Bankenes Betalingssentral (BBS) oppretta for å levera tenester rundt bankgiro. BBS vart overteke av danske interesser i 2009 og heiter no Nets. Også Fellesdata og IDA vart etter kvart slukte av reine IT-selskap, i hovudsak Evry (tidlegare Ergo Group og endå tidlegare EDB Business Partner).

I 1991 gjekk bankane igjen saman om å oppretta eit felles selskap, denne gangen BankAxept som skulle handtera kort og kortbetalingar (debetkort). Det har vore ein stor suksess, og BankAxept er den desidert rimelegaste betalingsforma i dag når me held kontantar utanom.

Sparebank 2.0
Har så sparebankane sin grunnleggjande idé med forankring i lokalmiljøet ei framtid i dagens globaliserte verd? Det trur eg absolutt, sjølv om det ikkje er så enkelt å sjå kva dei bør gjera for å møta dagens og morgondagens utfordringar. Ein ting er at store finanskonsern burde vorte splitta opp for å unngå "too big to fail"-problemet. Det burde vore gjort etter finanskrisa i 2007/8, men dessverre skjedde det ikkje. Så er spørsmålet kva er for stort, og kva er stort nok? I dagens samfunn der den rådande ideologien er at større = betre omtrent på alle område, er det vanskeleg å sjå kva nisje dei små sparebankane skal satsa på.

Eg har tru på at sparebankane framleis kan halda seg i front teknologisk, men då må dei kanskje i større grad fri seg frå dei store og tunge banksystema og heller satsa på nyare teknologi. Dei kan til dømes starta i det små og tilby tenester kring den framveksande digitale valutaen, som eksempelvis ein tiltrudd part for oppbevaring av private nøklar o.l. Det høyrest kanskje paradoksalt ut at teknologien som nettopp gjer muleg å kutta ut den tiltrudde tredjeparten skal kunna bli ei nisje for desse. Men dersom Bitcoin og andre liknande valuta skal få utbreiing ut over dei spesielt teknologi-interesserte, trur eg at slike tenester må komma. Det er rett og slett for vanskeleg og for risikabelt å satsa på denne typen valuta utan å ha gode hjelparar.

Gardsøl = Heimabrygg

Boka "Gårdsøl - Det norske ølet" av
Lars Marius Garshol

Endeleg har boka om den ur-norske øl-tradisjonen komme, og det er kjekt at Lars Marius Garshol er den som har ført "Gårdsøl - Det norske ølet" i pennen. Lars Marius er ein skikkeleg øl-nerd som var relativt tidleg ute med å surfa på den nye bølgja av handverks-øl. På eit visst tidspunkt hadde han smakt og bedømt omtrent det som var  å oppdriva av ulike øl-typar og lurte på om det ikkje var meir å utforska. Samtidig sneik det seg inn ein tanke om at ein IPA i Norge stort sett smakar det same som ein IPA i New York eller i Barcelona. Handverks-øl er ei global greie der øl-bryggjarane stort sett følgjer dei same oppskriftene og dei same metodane, og brukar ganske likt utstyr.

Frå øl-nerd til kulturforskar
Lars Marius er ærleg på at han som ivrig øl-entusiast i meir enn 10 år var totalt uvitande om den gamle norske øl-tradisjonen; ein tradisjon som er meir enn 1000 år og som framleis lever vidare i enkelte delar av landet. Då han oppdaga dette, tok forskaren i han over og han sette seg føre å samla mest muleg kunnskap om denne viktige kulturen og tradisjonen.

Starten i Kaupanger 2013
Det artige er at det heile starta med ein invitasjon til Vestlandsforsking og vårt bryggjekurs før jul i 2013. Tastatur-laget, bedriftsidrettslaget til Vestlandsforsking (me har eit fleksibelt syn på bedriftsidrett..:) arrangerte kurs i heimabrygging med kollega Carlo (Aall) som sjefsbryggjar og kurshaldar. Brygginga føregjekk i egna lokale på Heiberg gard i Kaupaner. Det var ikkje berre Lars Marius som var førstereisgut i dette laget; alle bortsett frå Carlo var nybegynnarar. Det var skikkeleg interessant, og som Lars Marius skriv i boka vart ølet veldig godt - heilt eksepsjonelt godt! Det var eit juleøl med djup mørk farge (nesten svart pga. karamell-malten), og smaken var framifrå. Eg trudde 10 liter ville bli altfor mykje for eigen del, men der tok eg skammeleg feil. Ølet fall i smak hjå alle i familien og dei 10 literane vart fort tømde.

Viktig bok
Denne boka er viktig for å dokumentera tradisjonane som framleis blir haldne i hevd i enkelte delar av landet. Men det er marginale miljø, og ein del viktige element er forsvunne, eller i ferd med å forsvinna. Ikkje minst gjeld det den spesielle kveiken; gjæren som blir brukt om att og om att og som kan sporast veldig langt tilbake. Det er også interessant å sjå skilnadane mellom ulike delar av landet og korleis tradisjonar er tilpassa dei lokale tilhøva.

"Timinga" er også veldig bra for ei bok som dette. Etter 10-15 år med stor interesse for handverks-øl og mikrobryggeri, er tida absolutt inne for å bli kjent med den originale øl-kulturen me har her i landet og som me absolutt bør vera stolte av. Det er ein tradisjon og ein kultur som bør ha eit stort potensial også som eksportvare i framtida; både i form av turistoppleving og som direkte eksport av norsk gardsøl.

I USA, handverks-ølet sitt heimland, er sjølvsagt trenden kommen til "farmhouse ale". Det ville vore meir enn ironisk, nærmast patetisk, om norske øl-entusiastar skulle prøva å etterlikna den, i total uvitenheit om den stolte norske øl-tradisjonen!

Norge rundt
Det som gjer boka ekstra interessant og lesverdig, er besøka Lars Marius har gjort til sentrale bryggjemiljø rundt om i landet. Han dreg i veg med stor nysgjerrigheit og ei nærmast barnleg (NB! barnleg, ikkje barnsleg!) glede over alt det merkelege han oppdagar - metodar og rutinar som strir mot alt han har lært om brygging av handverks-øl.

Dei mange besøka og dei mange gode kommentarane han har fanga opp, krydrar boka på same måten som humla krydrar ølet. Det gjer boka lettlesen i tillegg til at den er informativ. Oppskriftene på slutten av boka er også ein god ting slik at fleire kan prøva denne typen brygging.

Dette er ei bok mange bør skaffa seg, og den er eit viktig bidrag til ei betre forståing av og for den unike tradisjonen og kulturen som ligg i norske gardsøl. Det må også leggjast til at dette er ein jordbruks-kultur fullt og heilt. Det kjem fram av tittelen i boka, og elles også i boka, men det kunne kanskje vore endå tydelegare framheva.

Det er rett å slett berre å gå i bokhandelen eller finna fram på nettet og kjøpa boka. Du vil ikkje bli skuffa!

"Meira øl!"
Til slutt må eg nemna mitt første møte med øl. Eg var fire år og fekk vera med i bryllaup saman med mor og far. Eg sat ved sida av onkelen min som ga meg heimabrygg i glaset. Etter å ha smakt på ølet og drukke opp, ropte eg ut over heile forsamlinga: "Meira øl!" (til lett brydde foreldre..). Det var forresten onkelen min på Ølnes (passande namn) som hadde bryggja, i bryllaupet til dotter si.

Frå Marx' til nyare kapitalkritikk

Dag Østerbergs bok på Pax.no

Utgangspunktet for Dag Østerbergs bok er den paradoksale situasjonen der kapitalismen opplever dei største problema på lange tider, men at marxistisk tangegang likevel er meir fjern enn nokon sinne. Boka vekte interesse fordi Østerberg lova å gi ei innføring i Karl Marx' idéar og seinare arbeid langs desse linjene. Østerberg er tidlegare professor i sosiologi ved UiO og har skrive ei rekkje bøker, både om Marx og andre sosiologiske/økonomiske emne.

Interessant, men likevel skuffande
Oppsummert vil eg seia at boka er interessant, men ga meg likevel ikkje det eg håpa på. Eg hadde håpa den var meir relevant for det som har skjedd dei siste 10 - 15 åra, særleg det som har med finans-krisa å gjera. Her tykkjer eg boka har lite å tilføra. Eit klart svakheitstrekk er til dømes at Thomas Piketty og hans "Kapitalen i det 21. århundre" berre såvidt er nemnt av Østerberg. Det får meg til å mistenkja at tekstane i boka i hovudsak er resirkulert materiale.

Eit klart minus er det også at boka ikkje inneheld noko stikkordregister.

Karl Marx (Foto: Wikipedia)

Karl Marx (1818 - 1883)
Karl Marx sine idéar er først og fremst presenterte i "Det kommunistiske manifest og andre ungdomsskrifter" frå 1848 og ikkje minst "Das Kapital"/"Kapitalen" (1867) som han skreiv saman med Friedrich Engels. "Das Kapital" var eit verk på tre bind, og dei to siste binda kom ut etter Marx' død (1885 og 1894). "Det kommunistiske manifest" startar mellom anna med den kjende setninga "Det går et spøkelse gjennom Europa, kommunismens spøkelse".

Meirverdilæra
Sentralt i Marx' kapitalkritikk var læra om arbeidskraftas meirverdi. Lønnsarbeidaren sel arbeidskrafta si som ei kva som helst anna slags vare, men i motsetning til andre innsatsfaktorar er det arbeidskrafta som tilfører vara den meirverdien som gjer produksjonen lønnsam og som så tilfell kapitaleigaren.

Marx' meirverdilære vart utfordra og "utkonkurrert" av grensenytte-læra. Grensenytt-læra representerte eit paradigmeskifte i økonomisk forståing i den forstand at den innebar eit skifte av  grunnbegrepa. Grensenytte-læra sa at den avtakande gleda eller nytten av ei vare innebar at den siste forbrukte eininga, den som representerer metningspunktet, er den marginale og den som svarer til marknadsprisen.

Grensenytte og likevektsteori
Grensenytte-læra, som vart utarbeidd i ulik grad av Stanley Jevons (England), Carl Menger (Østerrike) og Léon Walras (Sveits), skifta fokus frå arbeidarar og produksjon til vare og forbrukar. Det har hatt ei enorm betydning for utviklinga av økonomifaget, og også den "matematiseringa" av faget som har vore gjenstand for kritikk.

Walras innførte også likevektsbegrepet, ein idé om marknaden sin naturlege utvikling mot ei likevekt. Dette har seinare vorte kritisert av mange økonomiar, men utgjer likevel framleis eit av dei viktige fundamenta i samfunnsøkonomien. Kritikarar kallar dette gjerne "likevekts-fetisjisme". Marx på si side snakka om "vare-fetisjisme" med bakgrunn i framveksten av forbrukarsamfunnet midt på 1800-talet.

Marx og nyare kapitalkritikk
Det er her eg saknar særleg Pikettys omfattande arbeid som dokumenterer nettopp det Marx hevda; at avkastninga på kapital så og seia heile tida dei siste 200 åra har vore større enn den generelle økonmiske veksten (og veksten i lønningar) - altså r > g (r = avkastning på kapital, g = arbeidsinntekt). Marx meinte at kapital-akkumulasjonen ville halda fram uhemma slik at avkastninga på kapital gjekk mot null (altså r = g). Men her er Piketty ueinig og peiker på krefter som bidreg til å halda avkastninga oppe trass i kapitalvekst.

Kommunismens elendige empiri
Østerberg er ikkje inne på det vesentlege punktet om kommunismens elendige historikk. Det kan på ein måte forsvarast sidan han tek for seg kritikken til Marx og etterkommarar av han. Men ein kan likevel ikkje sjå bort frå at teori og praksis skil lag så til dei grader. Ikkje noko land har komme heldig ut av forsøka på marxistisk styre, med avskaffing av eigedomsretten og statleg styring av all økonomi.

Marx' lære og relevans for dagens problem
Eg saknar også ein betre analyse av dagens problem og det samfunnet me har i dag samanlikna med samfunnet på Marx' tid. Det er ikkje uvesentleg å trekkja fram dei store endringane som har skjedd dei siste 150 åra, og at i lys av desse er kanskje ikkje svara på utfordringane dei same som den gangen. Også her ber boka preg av at det stort sett er eldre tekstar, med lite oppdatert innhald.

Men at Karl Marx har hatt enorm betydning for vitskapen om samfunnsøkonomi (her passar det "gamle" begrepet sosialøkonomi betre) kan ingen motseia. Så er det kanskje også tilfelle at Marx i større grad har vorte misbrukt enn brukt, opp gjennom tidene.

Dag Østerberg kjem elles til Tronsmo bokhandel 1. desember for å fortelja om boka. For dei som er i Oslo då vil det sikkert vera interessant å høyra, og kanskje kan ein stilla kritiske spørsmål også?

Høyringsinnspel til planen om Vestlandsregionen

Sogn og Fjorane fylkeskommune har bedt om innspel frå innbyggjarane til intensjonsplanen for den nye Vestlandsregionen. Her kan du finna meir informasjon om planen og innkomne høyringssvar, og under er høyringsinnspelet eg sende:

Høyringssvar
Den føreslegne planen om å slå saman Sogn og Fjordane med Hordaland og Rogaland til ein stor Vestlandsregion bør etter mitt syn avvisast fordi den kviler på ei naiv førestilling om delegering av makt. Eit anna viktig argument er at innbyggjarane ikkje i tilstrekkeleg grad har fått mulegheit til å seia sitt fordi dette ikkje har vore løfta fram som valkampsak. Det er veldig viktig at gjennomgripande endringar som dette også blir førelagt folket i form av politiske diskusjonar; altså eit deltakande demokrati.

I denne saka, som i mange andre, startar ein etter mitt syn i feil ende: Først geografi, så innhald. Det er spesielt alvorleg her fordi konsekvensane er så store. Eg er ingen tilhengjar av at alt skal vera som før, men at grunnlaget for endringar skal vera solid og argumenta byggja på dette.

Sist staten viste solid vilje og evne til delegering av makt var i 1837! Det er ingen ting som tyder på at det vil skje igjen med det første. Fylka gjer difor opp rekning utan vert i denne saka.

Nynorsk har vorte ei sentral sak i diskusjonen om ein Vestlandsregion. Eg meiner det er ei avsporing av hovudsaka, som er om me bør organisera dei tre fylka i ein stor region eller ikkje. Eg meiner sjølvsagt at ein eventuell ny region som føreslegen må ha nynorsk som målform - noko anna er heilt uakseptabelt. Men det er som sagt ei avsporing.


Eit anna subsidiært standpunkt er at ei eventuell samanslåing bør reduserast til Hordaland og Sogn og Fjordane. Rogaland bør ikkje vera med i ein slik region fordi aksen Stavanger - Bergen vil forsterka utkantpreget Sogn og Fjordane uansett vil få.

DDOS, IoT og Bitcoin

"Termostatenes grusomme hevn" er tittelen på Morgenbladet
sin omtale av det IoT-baserte DDOS-angrepet
(Ill: Kristoffer Nilsen)

Den siste tida har vore prega av omfattande DDOS-angrep mot fleire mål. DDOS står for Distributed Denial of Service og er eit par hakk opp frå Denial of Service (DOS) der du ved hjelp av ei eller nokre få maskiner bombarderer ein web-server med førespurnader slik at den til slutt knelar. Eit DDOS-angrep set i verk tusenvis av maskiner og det er den distribuerte delen.

Eit av dei siste angrepa var retta mot domenenamn-tenesta (Domain Name System - DNS) Dyn. Det spesielle med angrepet var at Internett-dingsar (Internet of Things - IoT) vart nytta som angrepshær, og at angrepet vart retta mot ei namneteneste. Dette set søkjelys på to viktige og sårbare område:

1. Den sentraliserte domenenamn-tenesta på nettet (organiseringa av DNS-systemet)
2. Dei sårbare "dingsane" som blir kopla til nettet i stor skala (Tingas Internett - IoT)

Majoriteten av Internett-dingsar var overvakingskamera. Angrepet var like enkelt som det var sofistikert, i følgje pcmag.com: Angriparane leita seg fram til overvakingskamera og heime-ruterar av merket Hangzhou Xiongmai Technology, som har Linux i botnen. Dei prøvde seg med standard-innstillingane frå fabrikken, og dei lukkast i stor grad å logga inn på utstyret med det (!). 

Sentralisert domenenamn-teneste

Angrepet på DNS-tenesta Dyn set søkjelyset på eit problem med dagens Internett: Den sentraliserte delen DNS som held styr på koplinga mellom ip-nummer og namn. Internett vart designa som eit distribuert nettverk nettopp for å unngå eitt eller nokre få sentrale og sårbare punkt (single point of failure). DNS-systemet har dessverre ikkje den same distribuerte strukturen og blir difor meir sårbart fordi angrep kan setjast inn på sentrale DNS-serverar.

Tingas Internett - Internet of Things (IoT)

Tingas Internett der alle slags dingsar skal koplast til nettet, er eit av dei store og viktige utviklingstrekka på nettet. På same tida som det opnar for spennande mulegheiter opnar det også for nye sårbare punkt, som dette DDOS-angrepet ettertrykkeleg har fått fram. Det er særleg to ting som gjera at IoT blir ekstra sårbare:

• Utviklinga har gjort at det er enklare og billegare å bruka komplette datamaskiner (fullverdig prosessor ++) på bittesmå dingsar enn nedskalerte versjonar (det som blir kalla "embedded hardware"). Det gir dingsane meir kraft og mulegheiter, men gjer dei også like sårbare for misbruk som vanleg IT-utstyr.
• Dei små dingsane kjem ikkje med eigne skjermar og blir vanskelegare å setja opp og kontrollera. Dei må typisk setjast opp via eit web-grensesnitt. Det fører til at mange berre pluggar i utstyret og brukar fabrikkinnstillingane. Det siste DDOS-angrepet har vist at det finst ganske mange dingsar som ikkje har endra desse innstillingane og som difor er vidopne for inntrenging.

Kva har dette med Bitcoin og blokk-kjede å gjera?

Mykje av spam-problemet er knytt til at det er så å seia gratis å senda meldingar på nettet, og prisen er den same om du sender ei melding eller 100 mill. Dette gjeld særleg spam knytt til e-post, men også DDOS-angrep. Mange forslag til løysing for e-post har komme opp gjennom åra, og dei har ofte vore baserte på økonomiske straffemekanismar. Men det er først med "Internet of Money", særleg Bitcoin, at ei praktisk løysing ser ut til å vera mykje nærmare. Teknologien bak kryptovaluta opnar for mikrotransaksjonar, noko som er heilt nødvendig for å få betaling til å fungera i denne samanhengen. Dagens betalingssystem er for dyre til at det gir meining å krevja nokre øre, for ikkje å seia fraksjonar av eit øre. 

Det må kosta å senda spam

Dersom det hadde kosta eitt øre å senda ein e-post, ville ordinær bruk av e-post knapt merkast økonomisk. Men om du prøver å senda ein million e-postar, ville det ha kosta kr 10 000,-. Det ville straks ha lagt ein dempar på iveren etter å spamma. 

Betalingssystem for mikrotransaksjonar er her snart, den store utfordringa blir å integrera det i e-postprotokollen.

DDOS-angrep må også kosta

For DDOS-angrep er det andre mekanismar som må på plass. Her vil ei mikrobetaling for http-oppslag kanskje vera ei løysing. Det er mykje som må på plass for å få dette til å verka, men betaling via kryptovaluta vil sakte, men sikkert bli integrert i stadig fleire delar av Internett.

Distribuert DNS på blokk-kjeda

Endeleg er ei desentralisering av DNS-systemet påkrevd. Også her gir Bitcoin og blokk-kjedeteknologi god grunn til håp. Det finst alt Bitcoin-tenester for å handtera DNS (registrering m.m.), t.d. Dot-Bit som byggjer på Bitcoin-kopien Namecoin. I tillegg til å vera sikrare mot DDOS-angrep, vil blokk-kjedebaserte DNS-system også vera motstandsdyktige mot sensur. Du blir i praksis din eigen Internett-registrar om du brukar ei slik teneste.

Myter om blokk-kjeda

I går deltok eg på Norstella sin konferanse om blokk-kjeder. Tittelen var "Norstellas blockchain konferanse" - ein god illustrasjon av at språk er ei stadig større utfordring, særleg innan IT. Eg var nok den einaste som brukte ordet "blokk-kjede", over alt elles heitte det "blockchain. Litt synd...
Men konferansen var god, og det var så mange påmelde at den måtte flyttast til eit større lokale.

Bitcoin i offentleg sektor
Eg hadde invitert meg sjølv til å snakka om "Offentlege register og blockchain", ein tittel eg endra til "Bruk av Bitcoin og blokk-kjede i offentleg sektor". Bitcoin er eit noko belasta ord i dette miljøet, men eg vart positivt overraska over at fleire av innleiarane ikkje berre tok ordet i sin munn, men poengterte fordelen med opne kontra lukka blokk-kjeder. På same tida har eg forståing for at bank & finans ikkje utan vidare kan hoppa på Bitcoin..

Framleis mange myter og mistydingar
Konferansen viste likevel at det er ein del mistydingar ute og går med tanke på teknologien blokk-kjede, og at det er eit stort behov for å rydda i dette landskapet. Så er konseptet og teknologien både såpass ny at slike konferansar fort blir "dei som forstår blokk-kjede driv og forklarer kvarandre kva det er", som ein av foredragshaldarane treffande formulerte det.

Så til ein del mistydingar og myter kring Bitcoin og blokk-kjeder:

1. Bitcoin blir berre brukt av kriminelle
Eg kan ikkje seia at denne myta var framtredande på konferansen, men den er likevel ein viktig grunn til at mange vil halda seg borte frå Bitcoin. Forskinga viser likevel at den delen av transaksjonar som går til "lyssky" aktivitetar (svarte marknader, gambling ++) har vorte sterkt redusert dei siste par åra. Frå å vera ein dominerande del av Bitcoin-handelen fram til 2013, er den no redusert til  5 - 10 % av alle transaksjonar. Sjå artikkelen "The Evolution of the Bitcoin Economy_ Extracting and Analyzing the Network of Payment Relationships" for meir detaljar om dette.

2. Ei blokk-kjede er sikker i seg sjølv
Denne myta er ganske utbreidd. Mange set likskap mellom blokk-kjede og sikkerheit. Det er ein stor feil, for ei blokk-kjede er avhengig av den sikkerheitsmodellen det er lagt opp til. For Bitcoin er det "proof of work" som er bruk av eksterne ressursar (energi = pengar) , for andre kan det vera eigarinteresser i systemet og valutaen (Proof-of-stake"), og for private/lukka blokk-kjeder kan det vera tillit til dei som har skrivetilgang til blokk-kjeda. Særleg for det siste punktet, lukka blokk-kjeder, er det farleg å tru at blokk-kjeda i seg sjølv vil gi sikkerheit. Den må først sikrast mot innsyn frå andre enn partane, deretter må sjølve blokk-kjeda ha ein sikkerheitsstruktur som hindrar endringar av historikken. Det siste må baserast på tillit til partane, i sterk motsetning til den originale blokk-kjedeteknologien som nettopp har fjerne dette behovet for tillit.

3. Ei blokk-kjede vil gi betre ytelse
Ei blokk-kjede er ein konstruksjon som vil gi dårlegare ytelse enn ei rein database-løysing. For opne, globale blokk-kjeder som Bitcoin, vil ytelsen bli radikalt dårlegare, medan for lukka blokk-kjeder vil reduksjonen i ytelse ikkje vera så dramatisk og neppe vera eit stort problem. Men teknologien i seg sjølv kan ikkje samanliknast med databasar i rein transaksjonsytelse.

Det er muleg bank- og finansnæringa kan betra ytelsen med innføring av blokkjede-teknologi, men eg er ikkje så sikker på om det er nok til å redusera friksjonen i betalingssystema slik at me vil sjå ei stor endring. Eg trur at store delar av friksjonen skuldast andre grunnar, som tungrodde organisatoriske forhold, inkompatible system m.m. Eg er redd nissen vil følgja med på blokkjede-lasset..

4. Det som er lagra på blokk-kjeda, er sant
Det er fort gjort å tenkja at om informasjon er lagra på blokk-kjeda, er den sann. Men det er like lett å lagra feilaktig informasjon som rett informasjon på ei blokk-kjede. Eg snakkar då om tilleggs-informasjonen som kan lagrast på ei blokk-kjede ved hjelp av valutaen som eit "token".

5. Ei blokk-kjede er eit universalmiddel
Det finst ikkje noko vidundermiddel som kan løysa alle problem. Blokk-kjeder som teknologi, er gode på ein del ting, og mindre gode på andre. Så er det også eit viktig poeng at det er stor skilnad på opne og lukka blokk-kjeder, og at dei har ulike eigenskapar. Figuren under viser nokre av dilemma i valet mellom ope og lukka:

Elles var det om tidlegare nemnt, kjekt å høyra også andre framheva at det innan opne blokk-kjeder innvasjonen i stor grad skjer, og at det er der den disruptive krafta finst.

Presentasjonen eg heldt i går:

norstella blockchain from Vestforsk.no

Let's Make Money!

Innlegg om Bitcoin-graving ("mining") og korleis den teknologiske utviklinga på det området opnar for større grad av desentralisering. Blogginnlegget er skrive på Medium.com

"Gravemaskina" mi, ein Antminer R4

Forvaltningsinformatikk

Arild i kjent driv og stil

Torsdag 13.10 vart professor Arild Jansen takka av frå Universitetet i Oslo etter å nådd aldersgrensa på 70 år. Dagen vart markert først med eit seminar og seinare med festmiddag i Det Norske Videnskaps-Akademi sin staselege bygning ved Drammensveien. Som det står i programmet for seminaret: "Seminar for professor, hedersmann og sportsmann Arild Jansen, 70 år". Biletet som illustrerte seminaret viser tydeleg sportsmannen Arild. Me snakkar her om ein av landets sprekaste 70-åringar! Til dømes kan det nemnast at Arild har gått Birkebeinarrennet 38 ganger, og teke merket 38 ganger!

Faget forvaltningsinformatikk
Faget forvaltningsinformatikk er ei blanding av jus og IT, sett inn i eit forvaltningsmessig perspektiv. Avdeling for forvaltningsinformatikk (AFIN), der Arild har arbeida sidan 2003, ligg under institutt for privatrett, som igjen ligg under juridisk fakultet ved UiO. AFIN høyrer vidare til Senter for rettsinformatikk, eit senter starta av Jon Bing. Jon Bing opplevde dessverre ikkje å bli takka av som 70-åring sidan han døydde kort tid før. I staden for festseminar vart det minneseminar etter Jon Bing, eit seminar som har vorte arrangert sidan 2014.

Vil AFIN mista informatikk?
Faget forvaltningsinformatikk kom først i gang i 1993, og det er professor Dag Wiese Schartum som har vore den leiande fagmannen sidan den gangen. Dag fortalde om historia til faget og AFIN og la vekt på betydninga av å få inn informatikk-kompetanse i form av Arild i 2003. Forvaltnings-informatikk ligg i skjeringspunktet jus og IT og det seier seg nesten sjølv at begge fagdisiplinane er viktige. Dessverre ser det ikkje ut som dei leiande ved UiO ser dette, og det er fare for at stillinga etter Arild Jansen blir teken bort frå AFIN. Det vil i så fall vera veldig synd for eit fagmiljø som har markert seg sterkt og som har utdanna mange kandidatar som etter kvart har fått viktige posisjonar innan offentleg IT-utvikling.

Sjølve ordet "forvaltningsinformatikk" er kanskje ikkje det mest seljande i dagens utdannings-samfunn. Kanskje skulle avdelinga og studiet hatt eit nytt namn? Og kanskje også eit namn som ikkje i så stor grad er knytt til offentleg sektor? Men akkurat her er det meir enn namnet ein må sjå på. Eg trur denne utdanninga vil vera svært nyttig også for dei som skal arbeida i næringslivet.

Tilbake til eit desentralisert Internett?
Eg har arbeida saman med Arild i mange år, særleg med sampublisering, og me har skrive mange fagartiklar saman. Det var difor ei stor ære å bli spurd om å halda innlegg på avslutningsseminaret. Her er presentasjonen "Tilbake til eit desentralisert Internett" som eg heldt torsdag:

Tilbake til eit desentralt internett from Vestforsk.no

Fermats siste teorem

Simon Singhs kjende bok om
Fermats siste teorem

Fermats siste teorem ser forførande enkelt ut:

xⁿ + yⁿ = zⁿ har inga løysing for n > 2 (n=2 er jo Pytagoras' kjende formel)

Men å bevisa dette har ridd matematikarar som ei mare sidan 1637! Det manglar ikkje på folk som har prøvd seg på oppgåva, men dei har køyrt seg fast på ein eller annan måte. Ikkje før i 1993 vart denne setninga bevist, og det var engelske Andrew Wiles som stod for bragda. Då hadde han meir eller mindre isolert seg i 7 år og nesten berre jobba med problemet.

Sensasjonen i Cambridge
Det hadde gått rykte om at Wiles ville komma med sensasjonelle ting under matematikk-konferansen i Cambridge i 1993, der Wiles hadde fått tildelt plass til ein tredelt forelesings-serie. Tittelen på serien røpa ikkje noko, og den var nøye valt. Men rykta svirra og stemninga bygde seg opp til den siste forlesinga der auditoriet var fullstappa og mange ikkje kom inn. Og etter å ha fylt tavle på tavle med formlar, kom Wiles til slutt fram til den kjende formelen og sa "I think I'll stop here". Applausen braut ut og tilhøyrarane forstod at dei var vitne til noko av det største som hadde skjedd i matematikken dei siste 350 åra! Dei ansvarlege for konferansen hadde alt kjøpt inn champagne, for dei hadde meir enn ei aning om at noko stort kom til å skje.

Djevelen sit i detaljane..
Men djevelen sit i detaljane, og då Wiles' manuskript vart sendt til fagfelle-vurdering før publisering, kom det ein dag eit spørsmål til han om å forklara ein detalj i arbeidet. Wiles hadde fått mange slike spørsmål, for manuskriptet var 200 sider langt og var sjølvsagt ikkje utan feil. Han rekna med at dette var trivielt, som dei andre spørsmåla han hadde fått i dagane og vekene etter at evaluatorane hadde starta arbeidet sitt.

Det som skulle ta ein dag eller to å retta opp, vart til veker og så til månader. Det gjekk opp for Wiles at problemet ikkje var ein bagatell, men derimot fundamentalt. Etter nærmare eit år etter at feilen vart oppdaga, var Wiles i ferd med å gi opp. Men med hjelp av ein kollega klarte Wiles til slutt å finna ein veg rundt problemet, og vegen gjekk via formelen for elliptiske kurver. Han enda dermed opp med ei anna tilnærming enn den første.

10 år og hekta på Fermat
Andrew Wiles vart først kjent med Fermats siste teorem då han var berre 10 år og vart så hekta på det at han bestemde seg for at han skulle klara å bevisa dette ein eller annan gang (det kan vel høyrast ut som ei god historie med etterrasjonalisering, men men..).

"All in" og sju års intenst arbeid
Etter utdanning ved Cambridge vart Andres Wiles professor ved Princeton i USA, eit miljø med dei fremste matematikarane i verda. Han hadde ikkje brukt tid på Fermats problem, men hadde heller ikkje gløymt det. Etter eit stort gjennombrot i midten av 1980-åra der det vart bevist ein samanheng mellom Fermats problem og elliptiske funksjonar, bestemde Wiles seg for å gå "all in" og prøva å løysa problemet. Ulikt det som er vanleg i matematikk-miljøet, og forskarverda elles, valde Andrew Wiles å arbeida heilt åleine og ikkje fortelja nokon annan enn kona om arbeidet han hadde starta på.

Hobby-matematikaren Fermat
Pierre de Fermat var ein hobby-matematikar som dreiv med den store lidenskapen matamatikk på fritida, medan han var byråkrat i den franske statsforvaltninga. Trass i at matematikken var ein hobby, var Fermat uhyre begava og dreiv hobbyen sin på eit høgt nivå. Han vart seinare kalla "Prince of Amateurs" av matematikarar.

"Eg har ei genial løysing.."
I 1637 noterte han ned teoremet i ei utgåve av Diophantes Arithmetica. Han noterte også at han hadde funne ei genial løysing på problemet, men at det var for liten plass til å skriva den ned (!). Men det var likt Fermat å sløyfa eller slurva med detaljar i bevisa, han hadde stor moro av å setja fram påstandar og sjå om andre klarte å bevisa det, der han sjølv sat med beviset. Det er difor framleis ei uløyst gåte om Fermat faktisk hadde komme fram til ei løysing. Matematikarar er delte i spørsmålet, men dei fleste trur nok at han ikkje hadde det. Og viss han trudde han hadde ei løysing, er det stor sannsynlegheit at den var i retning av ei av dei mange blindgatene matematikarar har køyrt seg fast i, i forsøk på å løysa problemet.

Det er den kjende forfattaren Simon Singh som har skrive boka om Fermats siste teorem. Singh er kjent for fleire liknande bøker, mellom anna boka "The Code Book" som handlar om kryptografiens historie.