Partia sin IKT-politikk

IKT er dessverre ikkje valkampsak, heller ikkje i år. Det er både synd og merkeleg særleg med tanke på overvakingsskandalen Edward Snowden avslørte. Men om ikkje partia vil fremja IKT-politikken, må andre gå inn og vurdera den. Her følgjer ei vurdering av dei ulike partia sin IKT-politikk, sortert etter terningkast. Berre hovudpunkt som konkrete tiltak er tekne med her (alle partia vil t.d. ha betre breibandutbygging, men det er for lite forpliktande). Karakterane er gitt ut frå kor sentral plass IKT har i programmet, både som eige tema og som del av andre tema, kva type forslag partia har på IKT-sida og kva dei har vist i praktisk politikk på området dei siste åra.

Venstre

IKT er ikkje eige punkt i partiprogrammet, men inngår i dei fleste hovudtema.

• Styrking av personvernet gjennom grunnlovfesting av privatliv, personvern og privat kommunikasjon 
• Styrka både Datatilsynet og Post- og teletilsynet
• Styrka innsynsretten i offentleg sektor (data som er registrert om den enkelte innbyggjaren)
• Ein nettportal for kommunikasjon med det offentlege (gjenoppliving av Miside/Norge.no?)
• Offentleg digital satsing må også omfatta kommunane
• Meir satsing på fri programvare (open source) og opne standardar
• Lovfesta nettnøytralitet
• Fri tilgang offentlege data (også kartdata!)
• Gjera alle offentleg finansierte forskingsresultat tilgjengelege straks etter publisering gjennom open tilgang (Open Access)
• Oppdatert opphavsrettslovgiving
• Fjerna datalagringsdirektivet

Venstre er vinnaren på IKT-sida. Dei har eit tydeleg og konsekvent syn på teknologien prega av omsynet til personvern og eit fritt, open Internett. Politikken synest også realistisk og er eit godt utgangspunkt for gjennomføring av viktige endringar.

Miljøpartiet dei grøne (MDG)

MDG har eit snevrare partiprogram enn dei etablerte partia, men har likevel funne plass til digitale rettar på hovudtema både i det overordna prinsipp-programmet og det detaljerte arbeidsprogrammet.

• Verna om eit fritt Internett
• Introdusera programmering i grunnskulen ("Lær kidsa koding")
• Forbetra dei digitale låneordningane i biblioteka
• Alle data og publikasjonar som er resultat av offentleg finansiert forsking skal vera gratis tilgjengeleg gjennom open tilgang (Open Access)
• Prioritera omsynet til personvern og innbyggjarrettar i behandling av nye lover
• Verna om retten til å vera anonym på nettet på same måte som elles i samfunnet
• Fråkopling frå Internett skal aldri brukast som straff i seg sjølv
• Lovfesta nett-nøytralitet
• Det offentlege, og særleg skulen, skal visa veg i bruken av fri programvare
• All programvare utvikla av eller på oppdrag frå offentleg sektor skal utstyrast med fri programvare-lisens
• Oppheva datalagringsdirektivet
• Tilpassa åndsverkslovgivinga til dagens digitale samfunn. Ta sikte på å redusera vernetida.
• Oppretta register over verk som fell i det fri, og oppdatera det årleg
• Gi Nasjonalbiblioteket rett til klarare bruk av såkalla foreldrelause verk
• Forby bruk av DRM (Digital Rights Management - kopisperre)
• Sjå på mulegheitene til å gjera ikkje-kommersiell fildeling lovleg, kombinert med ulike betalingsordningar for utøvarar m.m.

MDG overraskar positivt. Dei er ikkje einsidig opptekne av miljøet, som eg hadde trudd, men har mange fornuftige meiningar om IKT. Dei er på linje med Venstre i mange spørsmål, og i synet på opphavsrett ligg dei nær Piratpartiet.

Piratpartiet

Piratpartiet er endå snevrare i politikkutforminga enn MDG og har Internett-politikk som det viktigaste temaet i programmet. 

• Lovfesta tilgangen til Internett
• Reservera frekvensområde til fri bruk ("white WiFi")
• Opna for fri tilgang kartdata
• Stoppa implementeringa av Datalagringsdirektivet
• Styrka Datatilsynet
• Verna norsk kommunikasjon mot avlytting, t.d. frå den svenske FRA-lova
• Bevara og styrka retten til privat kommunikasjon
• Tillata og tilretteleggja for anonyme ytringar på nettet
• Etablera digitale forbrukarrettar
• Styrka ytrings- og varslingsfridommen
• Avgrensa lengda på KID-nummer (!)
• Avkriminalisera privat og ikkje-kommersiell deling av åndsverk
• Redusera vernetida for åndsverk til maksimalt 20 år etter utgiving og innføra krav til registrering etter 5 år
• Ta inn "Fair use" i lovverket
• Resultat og publikasjonar frå offentleg støtta forsking skal vera ope tilgjengeleg (Open Access)

Piratpartiet er oppretta for å styrka brukarane sine interesser på nettet. Det er særleg opphavsretten, og praktiseringa av lovgivinga, som har provosert tilhengjarane. Hovudpunkta i IKT-synet deira har eg kommentert i eit tidlegare blogginnlegg.

Sosialistisk Venstreparti

SV har eit eige hovudkapittel om digitalisering i partiprogrammet (eitt av 17 i alt).

• Alt på ein stad - ein offentleg inngang både for statlege og kommunale tenester
• Full tilgang til eigen informasjon - varsel når nokon ser journalen din
• Felles løysingar for kommune og stat
• Alle tenester som let seg digitalisera, skal gjerast tilgjengelege på nettet
• All offentleg informasjon skal vera tilgjengeleg så sant den ikkje utfordrar personvern, privatliv eller rikets sikkerheit
• Lovfesta nett-nøytralitet
• Arbeida for avskaffing av datalagringsdirektivet
• Felles IKT-arkitektur for skulen
• 100 % el. samhandling basert på felles opne standardar i helsevesenet

SV overraskar stort og er nesten på linje med Venstre når det gjeld eit gjennomtenkt program for IKT. Dei er i det store og heile ganske like Venstre i tilnærminga. Men SV har vore i regjering i 8 år og har hatt ansvaret for kartdata utan å klara å hogga av den gordiske knuten med frigjeving. Det trekkjer ned.

Kristeleg folkeparti

Krf har "Mediepolitikk" som ei overskrift i partiprogrammet, med under-overskrifta "Internett". Dei har elles IKT under andre tema.

• Staten må tilretteleggja IKT-løysingar for kommunane, men kommunane må sjølve velja kva tenester som skal digitaliserast 
• Ansvaret for alle store, statlege IKT-løysingar bør samlast i eitt departement
• Sentralisering av databasar og forvaltning
• Avklaring av redaktøransvaret for nettinnhald (Krfs Internett-politikk handlar i stor grad om å skjerma barn og unge frå skadelen/uheldig innhald på nettet)
• Styrka personvernet i Personverndirektivet
• Fortgang med utvikling og utbreiing av eID

Også Krf overraskar positivt ved å ha eit meir aktivt forhold til IKT-politikk enn mange av dei andre partia. Når ein finles programmet er det likevel klart at partiet har eit litt anstrengt forhold til nettet, og er mest opptekne av å verna folk motall styggedommen.

Framstegspartiet

Frp sitt prinsipp-program er nesten kjemisk fritt for IKT, men i handlingsprogrammet er det lista opp ein del forslag.

• Også IKT-investeringar skal unnatakast handlingsregelen
• Felles innloggingssystem for offentlege tenester knytt opp mot nettbank-innlogging
• Felles innbyggjarportal for alle offentlege tenester
• Overordna ansvar for IKT-politikk (inkl. breibandutbygging) i eitt departement
• Lovbestemt vern av ytringsfridom og anonymitet på nettet
• Kvar enkelt skal kunna bestemma over eigne persondata
• Alle delar av landet skal ha breiband med min. 100 Mbit/s kapasitet

Frp har overraska med ei nokså konsekvent haldning til personvernet med det resultatet at dei stemde mot Datalagringsdirektivet. Det fortener dei honnør for. Dei er elles opptekne av å samla ein del offentlege IKT-funksjonar og -tenester. Dei er det einaste partiet som har talfesta minstekravet til breiband, utan at dei seier så mykje om korleis det skal oppnåast ("alle delar av landet" er også eit litt uklart begrep).

Raudt

Ikkje mykje IKT-politikk å spora i Raudt sitt partiprogram. Eg kan ikkje sjå at IKT er nemnt med eit einaste ord før ein kjem på sluttan av programmet, til temaet "Kultur, media, kommunikasjonsteknologi og idrett".

• Offentleg utbygd  breiband gratis til alle husstandar og arbeidsplassar 
• Støtte til utvikling av prosjektet Skule-Linux
• Avkriminalisera ikkje-kommersiell fildeling
• Forbod mot lukka, proprietær programvare i offentleg sektor
• Stipendordning for programmerarar som utviklar fri programvare
• Arbeida for å halda på nett-nøytralitet
• Redusera vernetida til åndsverk
• Avskaffa datalagringsdirektivet
• Overføring av kontrollorgana for IP og DNS (dvs. ICANN) til FN 

Partiprogrammet er nesten blotta for IKT, bortsett frå det nemnde kapitlet. Det er veldig rart at IKT ikkje blir sett på som ein naturleg del av mange hovudtema (helse og utdanning berre for å nemna eit par). Forslaget om å overføra kontrollen med IP- og DNS-styringa til FN talar for seg. Dei kan umuleg ha sett seg inn i konsekvensane og ha innsikt i den kampen som føregår på dette området, jf blogginnlegget eg skreiv på Vestforsk-bloggen for ei tid sidan: "Bør FN styra Internett?".

Arbeidarpartiet

Taxi-sjåfør Jens Stoltenberg tek kaka, ingen tvil! Men me kan ikkje la AP og Jens sjarmera seg vekk frå realitetane, partiprogrammet må saumfarast for IKT:

• Sikra nett-nøytralitet
• Arbeida for grøne datasenter
• Eit ope og ikkje-diskriminerande Internett
• Norge som eit aktivt land i standardiseringsarbeidet
• Ein innbyggjar - ein journal
• Kvalitetsportal for barnehagane

AP har hatt makta i 8 år og det må telja tungt i vurderinga av forslaga i partiprogrammet. Dei har mellom anna stått i spissen for innføring av Datalagringsdirektivet og har ikkje akkurat rast mot overvakingsskandalen i USA som nyleg er avslørt. Politikken stadfestar eit inntrykk av eit parti som ikkje er spesielt kritisk til overvaking, og som har hatt overvaking som ein sentral del av praktisk politikk sidan siste verdskrig (tenk på avlyttingsskandalen med LO).

Senterpartiet

Senterpartiet har ikkje eit eige IKT- eller digitaliseringskapittel i partiprogrammet. IKT er omtalt under dei enkelte hovudtema.

• Alle skular skal få tilstrekkeleg tilgang til nye læremiddel og oppdatert IKT
• Stimulera til nettbaserte studiar
• Fiberbasert kommunikasjon i heile landet innan 2015

Dette var skuffande tynt! Som venta er det breiband som dominerer IKT-politikken, men at SP ikkje har særleg visjonar ut over det, er ganske skuffande. Partiet var ganske tidleg ute med breibandpolitikk då det passar godt med slagordet om å ta heile landet i bruk. Dei hadde også på eit tidspunkt eit begrep som "digital allemannsrett", eit godt begrep som dei kunne ha gjort mykje meir ut av.

Høgre

Det er lite IKT i Høgres partiprogram, og ikkje nokon systematisk omtale. Mykje av det som står om IKT er også lite forpliktande 

• "arbeide for nett-nøytralitet og åpne løsninger for å sikre konkurranse"
• "Om helse: "innføring av moderne kommunikasjonsteknologi"
• "øke bruken av velferdsteknologi"
• "videreutvikle Altinn og ha som mål at næringslivet bare skal behøve å rapportere samme informasjon én gang til det offentlige"
• "gjøre flere offentlige tjenester tilgjengelig på nett, slik at de kan brukes uavhengig av åpningstider"
• Byggja opp ein plattform for sikker ID og kommunikasjon i stat og kommunar
• Felles IKT-plattform for skulen
• Open tilgang til offentlege data, også kartdata

Høgre sitt partiprogram er nesten fritt for IKT-politiske standpunkt og det som står om teknologi er vagt formulert. Ein må kunna seia at Høgre har tapt seg når det gjeld personvern. Dei har tradisjonelt hatt eit sterkt forsvar for personvernet, men med ja til Datalagringsdirektivet mista dei mykje av truverde sitt. Ikkje rart Georg Apenes melde seg ut av partiet.

Flink pike

"Flink pike" av Gillian Flynn

Ikkje ofte eg les krim, men denne boka har fått så mykje og god omtale at eg vart ganske nysgjerrig. Og boka var verdt å lesa.

Krim er ofte klisjéar. Det er den einsame, drikkfeldige etterforskaren - outsideren som har alle odds mot seg og likevel klarer det. Det blir i grunnen det same om etterforskaren heiter Harry Hole, Varg Veum, Rolf Randen; eller Hanne Wilhelmsen! - det freistar ikkje meg.

"Flink pike" ("Gone Girl" er originaltittelen) av Gillian Flynn er ein annleis krim. Her er det vanlege folk som er hovudpersonane, og det er ein original vri på krimsjangeren. Det er eit ekteskap som er i hovudrollane, og det utviklar seg som ein moderne variant av "Who's Afraid of Virginia Wolf". Ekteskapet som startar så lovande, utviklar seg i feil retning og endar fatalt.

Gillian Flynn er tidlegare journalist og det kan merkast på stilen. Ho er etter mi meining i overkant "flink pike" sjølv, den delen av stilen har eg ikkje så stor sans for. Oversetjinga er også litt merkeleg enkelte stader. For eksempel blir eit (slang-)uttrykk som "ondt godt" brukt, eit uttrykk som ikkje smakar godt. Her ville eit uttrykk som "ille bra" vore betre fordi det faktisk finst i dialektane våre. Andre stader blir f.eks. teksten på eit t-skjorte oversett til eit merkeleg uttrykk. Her ville det vore betre å behalda den engelske teksten.

Eit sentralt tema i handlinga er gåter, eller rebusar. Desse er nok vanskelege å oversetja og ber preg av det. Kanskje ville det vore betre å la dei stå på originalspråket?

Trass i desse skjønnheitsfeila er boka vel verdt å lesa, men eg trur eg ville valt originalspråket.

The Master Switch

I boka "The Master Switch - The Rise and Fall of Information Empires" tek Tim Wu for seg utviklinga av ulike informasjonssystem frå telefon til Internett. Alle tidlegare medieinformasjonssystema fram til Internett har starta som frie og opne system og enda som lukka og kontrollerte (telefon, radio, film, tv, kabel-tv..). Dei har alle vorte pressa inn i den organiserte strukturen arva etter den industrielle revolusjonen. Tim Wus hovudspørsmål er om Internett vil få ei liknande utvikling, frå dagens opne system til eit meir kontrollert og lukka. Han er ikkje spesielt optimistisk med tanke på framtida for nettet, men meiner (sjølvsagt) at den tilsynelatande uunngåelege utvikla mot lukka og kontrollert kan unngåast.

Det som er trua, er ikkje berre den frie talen, men kontrollen av den store brytaren ("At stake is not the First Amendment or the right of free speech, but exclusive custody of the master switch" - Fred Friendly).

Starta med nettverksnøytralitet
Tim Wu er professor ved Columbia Law School og mannen bak begrepet nettverksnøytralitet (frå artikkelen hans Network Neutrality, Broadband Discrimination) og såleis godt rusta til å skriva om dette temaet. Arbeidet hans med nettnøytralitet har vore svært viktig og må seiast å vera avgjerande for dagens lov på området i USA.

Boka gir ein grundig oversikt over utviklinga av sentrale informasjonssystem og Wu er ikkje altfor optimistisk med tanke på utvklinga for nettet.

The Cycle
Vekslinga mellom ope og lukka, som Wu kallar "syklusen" (The Cycle) er viktig å forstå. Det er difor viktig å sjå på den historiske utviklinga for medieteknologiar, men også viktig å forstå korleis informasjonsteknologiar er ulike andre industriar.

Kvar tidsalder og teknologi er spesiell, på den måten at det ofte blir sagt "but this one really is different". Som Tom Stoppard formulerte det i "The invention of love" i 1876 1997 (han skreiv om 1876): "Every age thinks it's the modern age, but this one really is".

Om innovasjon
Myten om "den einsame oppfinnaren" er ein myte utan mykje hald i. Samtidig er det viktig at oppfinnarar har nok avstand til den dominerande teknologien på området. Då Bell arbeidde med konstruksjon av telefonen, var nesten alle andre opptekne av å forbetra telegrafen. Western Union, som hadde monopol på telegrafi i USA, skulle ha tilstrekkeleg ressursar til å gjera nye oppdagingar og føreta ny innovasjon innan området, men avgrensa seg til forbetringar av eksisterande teknologi. Dei var nok også redde for kannibalisering av eige produkt, noko som er ei ganske vanleg frykt (her er det rett å nemna Steve Jobs som framsynt då han argumenterte for iPhone trass i at det ville gå ut over iPod-salet: "If we don't cannibalize [the iPod], someone else will").

Telefon
Då Western Union omsider skjønte mulegheitene med telefon, hyra dei inn Thomas Edison for å laga ein betre telefon enn Bell sin. Kampen stod og vippa mellom monopolisten Western Union og Bell. Vinnaren ville ta alt og taparen døy, slik alle syklusar endar. Dette er i tråd med øknomen Joseph Schumpeter og hans teori om kreativ øydelegging (creative destruction) som det heilt sentrale i kapitalismen.

I staden for eit monopol styrt av Western Union, vart det eit monopol styrt av AT&T, etter kvart som dei uavhengige telefonselskapa vart nedkjempa med ganske brutale middel. Strategien var den same som J. D. Rockefeller brukte i oppbygginga av Standard Oil Company: "Purchase or perish". AT&T rådde grunnen heilt til 1984 då myndigheitene greip inn og splitta opp selskapet. Det er interessant at dette starta med Nixon-administrasjonen og vart fullført av Reagan.

Seinare har AT&T i det stille samla kreftene og gjennom oppkjøp av tidlegare Baby Bells nesten reetablert det gamle monopolet.

Radio
Radioen gjekk gjennom ei liknande utvikling som telefoni. I starten var radioen eit tovegs kommunikasjons-apparat; den kunne både motta og senda. Ved utgangen av 1924 var det selt meir enn 2 mill. radioar med kringkastingsfunksjon! Etter kvart fekk selskapet Radio Corporation of America, RCA, monopol på radiokringkasting over heile USA. RCA var finansiert av private midlar, ulikt den europeiske statskontrollerte radioen.

BBC representerte ei heilt anna utvikling enn den amerikanske og var ei monopolkringkasting frå starten. Likevel kom BBC, trass den elististiske tilnærminga, nærmare dei utopiske draumane om radio som undervisar og oppdragar ("dannelsesinstrument"), idear som rådde i starten ikkje minst i USA. BBC-modellen vart kopiert av mange europeiske land. Først på 1980-talet vart monopolet oppheva og radiolisensar frigitt også til kommersielle aktørar.

Ei rein samanlikning mellom Storbritannia og USA vil likevel bli feil. USA er eit veldig kontinent, med dei utfordringar det fører med seg for denne typen teknologiar.

Film
Den første filmindustrien vart bygt på austkysten, med New York som sentrum. Det etablerte seg eit kartell basert på patentar eigd av Edison, Eastman Kodak og andre. Dette kartellet, med Thomas Edison i spissen, kontrollerte alt av filminnspelingar og også import. Dei forbaud mellom anna langfilmar for å halda prisane nede, og dei forbaud import av europeiske filmar. Ei slik styring av innhald og kveling av kreativ utvikling er viktig å hugsa på i diskusjonen om kontroll og sensur i informasjonsalderen.

Filmindustrien i Los Angeles (Hollywood) vart etablert der for å komma lengst muleg unna filmtrusten og deira søksmål! Los Angeles var framleis litt i "ville vesten", og nye filmskaparar med Adolph Zukor i spissen bygde etter kvart opp ein omfattande filmindustri som tok knekken på det tidlegare Edison-styrte filmmonopolet. Med oppkjøp av kinoar i stor stil utvikla det seg eit nytt kontrollerande system, eit system med full vertikal kontroll frå produksjon til framvising.

TV og kabel-tv
TV hadde ei anna utvikling i USA enn radio (og telefoni). Her brukte RCA alle middel for å få myndigheitene til å halda igjen og ikkje sleppa til konkurrentar. Det klarte dei slik at RCA fekk god tid på seg til å førebu satsinga på fjernsyn.

Kabel-tv var ein klassisk disruptiv teknologi som bygde seg opp på 1970-talet. Med god hjelp frå Nixon-administrasjonen fekk kabel-tv lov å utfordra dei mektige tv-selskapa (ABC, CBS, NBC). Ted Turner var mannen som såg potensialet og som bygde opp imperiet CNN basert på kabel-tv. Frå starten av var kabel-tv innretta på nisjer. Men snart vart det "alt for alle", med eit utal nisjekanalar. Resultatet vart ei sterk fragmentering av tilbod og sjåargrupper.

Cass Sunstein, jusprofessor ved Harvard og tidlegare CIO i Obama-administrasjonen, har kritisert denne fragmenteringa og særleg trekt fram Internett som eksempel på ei farleg utvikling. Fragmenteringa er i følgje Sunstein ein trussel mot det frie samfunnet og ein fare for demokratiet. Folk kan lukka seg inn i informasjonskapslar og dyrka sine skrudde haldningar heilt utan motførestillingar. Med 22. juli 2011 framleis sterkt i minnet, er det ikkje vanskeleg å sjå at kritikken har mykje for seg.

På den andre sida kan det også argumenterast med at kabel-tv, og seinare Internett, ikkje har skapt ny fragmentering, men heller oppheva den kunstige idéen om eit felles folk med like interesser som radio og tv i stor grad var bygde på. Idéen om massemedia var på mange måtar kunstig og tilslørande. Det nådde høgdepunktet i 50- og 60-åra, i Norge eit tiår eller to seinare. I 1956 såg 83 % av amerikanske tv-hushaldningar Elvis Presley opptre på Ed Sullivan Show!

Kabel-tv, og seinare Internett, var såleis meir ein motrevolusjon enn ein revolusjon.

Internett - kva så?
Internett representerte ein (mot-)revolusjon, både teknologisk, men også organisatorisk. Illustrasjonen under viser skilnaden mellom eit linjesvitsja og eit pakkesvitsja nettverk. Dei tradisjonelle telekom-selskapa var baserte på linjesvitsja nett, medan Internett var basert på eit pakkesvitsja nett. Her er det ikkje den teknologiske skilnaden som er mest interessant, men kva den teknologiske skilnaden betyr for den organisatoriske kontrollen over nettverket. Det var ikkje rart AT&T, og andre telekom-selskap, avfeia pakkesvitsja nettverk som tull. Dei såg straks at det ville bety langt vanskelegare kontroll over nettverket enn det dei hadde. Det sentraliserte nettverket gir store mulegheiter for kontroll for den som sit sentralt. Eit pakkesvitsja nettverk er vanskelegare å kontrollera.

Tim Wu brukar den katastrofale fusjonen mellom America Online (AOL) og Time Warner til å kasta lys over spesielle trekk ved Internett. På papiret såg ekteskapet mellom superdistributøren AOL og innhalds-leverandøren Time Warner ut til å vera bortimot genial. Massiv distribusjon for massivt innhald. Men prinsippet om nettnøytralitet gjer det svært vanskeleg å låsa kundane inne, og konkurransen med alle andre tilbydarar på nettet blir tilsvarande hard. Det er dette som plagar dagens mediekonsern; korleis skal dei klara å ta betalt for noko folk har vant seg til er gratis? I ei verd med millionar av gratis YouTube-videoar skal det godt gjerast å ta betalt for video.

Wu brukar vidare Apple og Google som eksempel på ulike utviklingsscenario for nettet. Selskapa er motsatsar ved at Apple representerer det lukka og kontrollerte der Google står for det opne og til ein viss grad ukontrollerte. Google kan også ha sine problematiske sider, men er i det store og heile meir tru mot dei opprinnelege ideala for Internett. Google sin hovudforretning, søk, Google si hovudforretning er annonsar på nettet, drive fram gjennom søk, og denne verksemda står og fell på eit ope nett.

Men Tim Wu er klar på at dei industrielle strukturane som har forma dei tidlegare medieteknologiane også har begynt å visa seg i utviklinga av Internett. Syklusen er i ferd med å dreia også her.

Kva kan gjerast for eit fritt og ope Internett?
Ein annan sterk forsvarar for det opne nettet er Sir Tim Berners-Lee, mannen bak web-en. Han har ved fleire høve peikt på den viktige opne strukturen for Internett. Han kunne ikkje sjølv ha utvikla WWW utan denne opne strukturen. Han trengde ikkje spørja nokon om lov til å laga WWW-systemet på toppen av nettet - det er ei av dei grunnleggjande og mest verdifulle sidene ved Internett.

Tim Wus argumenterer for bruk av ulike separasjonsprinsipp for å bevara eit fritt og ope Internett. Separasjonsprinsippa kan på mange måtar sjåast på som ei næringslivsregulering basert på maktfordelingsprinsippet (lovgivande, utøvande og dømmande). Prinsippa kan grovt sett delast i tre:

1. Tidsavgrensa separasjon (temporal separation)
   Unge, nystarta bedrifter må få eit visst vern frå å bli skvisa ut av marknaden eller overtekne av eldre og større bedrifter.
2. Separasjon mellom marknader, funksjonar og/eller plattformer
   Dette prinsippet kan synast vagt, men målet er å hindra monopol som omfattar heile informasjonområde og -plattformer. Integrasjonen av Western Union og Associated Press skapte i si tid eit totalt monopol innan nyheitsformidling i USA. AT&T hadde eit suverent monopol innan telefoni (på same måten Televerket her i landet). Bell-systemet sitt monopol var av ein dimensjon som ga dei full kontroll over eit veldig omfattande område med mange marknader.
3. Regulatorisk separasjon
   Utfordringa er å skapa ein sunn og balansert avstand mellom myndigheiter og industri. Den første læresetninga her, i følgje Wu, er at "skal ikkje" er betre enn "bør" som reguleringsprinsipp. "Du skal ikkje drepa" er langt tydelegare og absolutt enn "du skal elska naboen som deg sjølv".
   
   Meir hardhendt regulering i form av oppdeling av konsern, stopping av store fusjonar osv. må til for å hindra maktkonsentrasjon og monopoldanning. Her meiner Tim Wu at myndigheitene må bli hardare i klypa. Og så må ein også læra av historia, framfor alt AT&T som fekk halda på monopolet altfor lenge (70 år!) og som har fått lov å samla seg etter oppsplittinga.

Tim Wu meiner at mykje av dette alt er bakt inn i dagens lovverk og at det slik sett ikkje er nødvendig med nye lover. Men handhevinga av lovene må bli tydelegare og ein må tora å bruka sterkare verkemiddel for å hindra konsentrasjon og monopoldanning. Han meiner vidare at det er Storbritannia og Australia som har komme lengst i gjennomføringa av desse prinsippa. 

This time is different, or?

Til slutt spør Wu om det verkeleg er annleis denne gongen. Er det noko spesielt med Internett som gjer at det vil motstå press mot kontroll og lukking? Boka er ein gjennomgang av historia som viser at fri konkurranse har vore eit unnatak i tidlegare medieteknologiar og at lukka system med kontroll av få har vore standarden. Tim Wu er nokså klar på at Internett ikkje er eit unnatak og at utviklinga her godt kan gå i same retning som andre medieteknologiar. Det må difor ei aktiv haldning til, både hos politikarar og folk flest, for å hindra at noko liknande skjer med nettet.

"The Master Switch" er ei viktig bok. Den er ein grundig dokumentert gjennomgang av utviklinga for tidlegare informasjonssystem som grunnlag for påstanden om at Internett ikkje er noko heilt nytt som er immunt mot denne typen utvikling mot kontroll og lukking. 

Er VPN trygt?

Foto: Cubicgarden (CC BY-NC)

Avsløringar av NSA si omfattande overvaking av nettet, frå varslaren Edward Snowden, har ført til uro om kva som er trygt eller ikkje. I ein del avisoppslag i forrige veke vart det påstått av VPN (Virtual Private Network) måtte sjåast på som usikre tenester. Eg har skrive eit blogginnlegg på Vestforsk-bloggen for å prøva å oppklara.

Andre aktuell lenker om temaet_
NSAs XKeyScore-program
Blogginnlegg på BestVPN.com om NSA Prism-programmet og tilrådde VPN-løysingar.

Oppdatering 29.09.2022:

Her er også ein oversikt over aktuelle VPN-løysingar (i USA). 

Hugs at med ei VPN-løysing stolar du fullt og heilt på tilbydaren av tenesta. Ikkje gå ut frå at ei slik løysing er 100 % trygg med tankt på personvern.

Android 4.3 med nytt liv til Nexus 7

Googles nettbrett Nexus 7, produsert av Asus, var ein av fjorårets store positive overraskingar. Endeleg nokon som kunne ta opp kampen med Apple på nettbrett. Det vart då også kåra til Editor's Choice i PCMag. Det same vart oppfølgjaren som kom nett no.

Eg kjøpte brettet kort tid etter at det kom i sal i fjor og var veldig godt fornøyd. Men som dei fleste andre Nexus-eigarar har eg opplevd ei gradvis forverring i respons og før siste Android-oppgraderinga var det verkeleg ille. Ulike operasjonar kunne ta veldig lang tid og det vart mykje venting.

Android 4.3 vart lasta ned i går og voila! - det var som å få nettbrettet på nytt. Det er kanskje litt tidleg å seia at brettet er redda, men oppgraderinga ser veldig lovande ut. Borte er den frustrerande tregheiten og ventinga på at ting skal skje. Nettbrettet kjennest like "friskt" ut som då det var nytt.

Gi Edward Snowden asyl!

"Store bror ser deg" [ja, det er 'Store bror' og ikkje 'storebror']
Foto: Johan J. Ingles-Le Nobel (CC-BY-ND)

Norge bør gi varslaren Edward Snowden asyl. Argumentet om at han vil få ei rettferdig rettsak i USA står ikkje til truande. Det er nok å sjå på behandlinga av Bradley Manning.

Dessverre er det heilt utenkjeleg at Norge vil gi Snowden asyl. Til det er me altfor redde for USA og dei kraftige reaksjonane som ville komma derifrå. Det var då også grunnen til ei av Norges-historiens raskaste avslag av ein asylsøknad. Myndigheitene kan visst handla raskt om dei må..

Inga stor overrasking
Edward Snowden avslørte noko som ikkje burde komma som ei stor overrasking: omfattande overvaking av alt som rører seg på internett. Det som overraska var at NSA har full kontroll over dei store nettselskapa, som Google, Apple, Amazon, Microsoft osv. Ein ting er at NSA overvakar trafikken på nettet, ein annan ting er at dei har kopla seg direkte på dei store aktørane sine datalager.

Følgjer tidlegare avsløringar
Heller ikkje dette siste burde komma som ei stor overrasking, for det er heller ikkje noko nytt. Etter 11. september 2001 er mykje av personvernet sett ut av spel under dekke av avsløring av terrorplanar. I 2002 godkjende George Bush at NSA kunne avlytta telefonsamtalar og overvaka nett-trafikk utan rettsleg løyve. Det spesielle var at denne ordninga var hemmeleg og vart ikkje kjendt før ein lekkasje til The New York Times i 2005. AT&Ts sjef Edward Whitacre vart kalla inn til ei open høyring i senatet, og slik svarte han på komitéleiar Specter sine spørsmål (henta frå Tim Wu si bok "The Master Switch"):

"Does AT&T provide customer information to any law enforcement agency?"
"We follow the law", svarte Whitacre.
"That is not an answer, Mr. Whitacre. You know that."
"That's all I'm going to say, is we follow the law. It is an answer. I'm telling you we don't violate the law. We follow the law."

Svara er som tidlegare
Og lenger kom dei ikkje i høyringa av AT&T-sjefen. Historia gjentek seg med forklaringane til Apple, Microsoft og dei andre når dei blir spurde om NSA har direkte tilgang til informasjonen deira. Då kjem det semantiske krumspring som "NSA har ikkje direkte tilgang til våre data", noko som like gjerne kan tolkast som at NSA har tilgang til ei mellomlagring av data, a la Dropbox.

Den store skilnaden på avsløringa i 2005 og Snowden si avsløring i 2013, er at medan journalistande som skreiv om avlyttingsskandalen i 2005 fekk Pulitzer-prisen, risikerer Edward Snowden å bli fengsla på livstid. Ja det er til og med dødsstraff for dei spionanklagane han vil bli møtt med av USA.

Etter Manning og WikiLeaks
Kva har skjedd sidan avsløringane for 7-8 år sidan og dei avsløringane Snowden kjem med? Innhaldsmessig er avsløringane den gongen og no ganske like. Avsløringa av Bush sin hemmelege ordre om overvaking utan rettsleg grunnlag og avsløringa av AT&T sitt intime forhold til NSA (eigne spesialbygde rom der NSA kopla seg på knutepunkta) viste det same som Snowden no har avslørt.

Eg trur skilnaden på reaksjonane skuldast WikiLeaks og Bradley Manning. Mannings avsløringar var ganske sjokkerande for alle, og reaksjonane var sterke. Frå USA si side vart det klart at han måtte takast hardt, og behandlast til skrekk og advarsel for andre. Snowden har gjort noko av det same som Manning og reaksjonane blir deretter.

Fredsprisen til Snowden?
Enkelte har teke til orde for at Snowden bør få Fredsprisen. Det meiner eg er ei avsporing. Det han treng er asyl og eit mest muleg fritt liv. Norge kunne gitt han det, men styresmaktene våre er dessverre for feige til å gå til eit slikt steg.

Varslarar lever alltid farleg
Edward Snowden har avslørt alvorlege brot på personvernet og dermed grunnleggjande menneskerettar. Dei som ikkje vil ta i Snowden, og det er dei fleste, bør ikkje snakka høgt om varsling og vern av upopulære ytringar. Ein varslar vil alltid stå svakt, uansett fagre ord. Historia er full av eksemple; frå Carl von Ossietzky i 1931 til Edward Snowden i 2013. Ein kunne kanskje håpa at me var komne lenger i dag, men dessverre har me ikkje det.

Carlsberg bryggeri

Porten til det gamle Carlsberg (merk innskrifta på det runde
tårnet: "Nøisomhed")

  København-turen i samband med Copenhagen Jazz Festival vart også nytta til andre kulturaktivitetar. Omvising på Carlsberg bryggeri har lenge stått høgt på ønskjelista mi, og denne gangen gjorde me alvor av det. Carlsberg besøkssenter har årleg meir enn 150 000 besøk (!) og har eit profesjonelt opplegg for dei som er interesserte i historia om bryggeriet, eller som berre er interesserte i dette området av byen. Besøkssenteret er ope alle dagar i veka, og du kan gå på eiga hand eller leggja på 45 danske kroner og få ein guida tur på engelsk eller dansk. Me valde engelsk; litt flaut å innrømma at det er enklare å forstå enn dansk..

Porten til det nye Carlsberg, kvilande på fire
elefantar

Carlsberg = Carl + 'berg'
Carlsberg ligg på ein liten høgde i Valby, vest for sentrum. Det skal ikkje store høgden til for å bli kalla "bjerg" i Danmark, og høgden og bryggeriet er då også oppattkalla etter Carl, det einaste barnet til gründaren J. C. Jacobsen, og høgden bryggeriet vart bygt på i 1847. At namnet ikkje vart Carlsbjerg, som ville vore naturleg på dansk, skuldast JCs fascinasjon for Tyskland og tysk øl. Derav det tyske 'berg' og ikkje det danske 'bjerg'. I 1847 låg Carlsberg langt utanfor bykjernen, no er den ein del av det sentrale København.

Nr. 4 i verda
Carlsberg er i dag ein av gigantane på den globale ølmarknaden. Dei er fjerde størst, etter at dei saman med Heineken kjøpte Scottish & Newcastle i 2008. Berre 1 % av produksjonen blir selt i Danmark! Russland er den viktigaste marknaden, men Asia og særleg Kina er der veksten er størst. Denne regionen er spesielt interessant fordi den ikkje har vinproduksjon.

Familieintrige
Den interessante historia til Carlsberg skuldast ikkje minst det vanskelege forholdet mellom far og son, J. C. Jacobsen og Carl Jacobsen. J.C. Jacobsen fekk interesse for bayersk øl og på studietur til Tyskland tok han med seg ølgjær tilbake. Han streva likevel lenge med å få til godt øl. Undergjera øl, som han ville laga, krev låg temperatur både i gjæringsfasen og ettergjæringa, og det var vanskeleg å få til på den tida. Det nye bryggeriet i Valby må sjåast i samanheng med dette. Her er det grave ut enorme kjellarar. I tillegg var det rikeleg tilgang på reint vatn, også heilt sentralt i ølbrygginga.

J. C. Jacobsen hadde klare planar for Carl, men sonen ville det annleis. Han ville ikkje bli styrt av den autoritære faren og starta like godt sitt eige bryggeri; Nye Carlsberg. Det nye Carlsberg låg vegg i vegg med det gamle, men stilen til dei to bryggeria er ganske ulike. Der faren hadde 'Nøisomhed' som overskrift på bryggeriporten, representerte Carl det stikk motsette med eit overdådig inngangsparti til ei fantasiverd. Carl satsa også på overgjæra øl, også der gjekk han mot faren. Han kutta også drastisk ned på produksjonstida, igjen til store protestar frå faren.

Far og son var bitre konkurrentar og snakka ikkje med kvarandre på meir enn 5 år. Også på det private planet var skilnaden stor mellom far og son. Der faren var nøysom brukte Carl alt han tente, og han brukte pengane på kunst. Desse kunstskattane er samla i Ny Carlsberg Glyptotek.

J. C. Jacobsen var ekstremt oppteken av kvalitet og
vidareutvikling. Dette er "De gyldne ord"
frå testamentet hans, gjengitt ved inngangsporten.

Gamle Jacobsen var svært oppteken av kvalitet og oppretta i 1875 Carlsberg Laboratorium. Det var her Emil Christian Hansen lykkast med å isolera ølgjær-celler slik at reindyrking av kulturar kunne skje. Då vart faren for villgjæring kraftig redusert. Gjærtypen fekk namnet Saccharomyces carlsbergensis og er vel Danmarks viktigaste bidrag til øl-historien; langt viktigare enn ølet dei har produsert..

Forskingsaktiviteten og -ressursane er også det som er drivkrafta bak Husbryggeriet Jacobsen. Her får dei prøvt ut idéane til fulle og blir ikkje stoppa av like strenge kommersielle krav som med volumprodukta.

Gamle og Nye Carlsberg samla i 1906
J. C. Jacobsen etterlet seg eit detaljert testament der det stod at bryggeriet skulle overtakast av ei stifting, Carlsbergfondet. Fondet såg at det dårlege forholdet mellom det gamle og nye bryggeriet i tillegg til Carl sitt enorme forbruk, ikkje kunne gå i lengda. I 1906 presenterte dei eit forslag, nærmast eit ultimatum, om å slå dei to bryggeria saman med Carlsbergfondet som eigar, mot at Carl fekk ein årleg generøs pengesum han kunne bruka på kunstinteressene sine. Carl gjekk med på det og frå 1906 vart dei to bryggeria samla. I statuttane til fondet står det at fondet til ei kvar tid skal eiga minst 51 % av aksjane i bryggeriet. Det har seinare vorte endra til at dei skal eiga minst 25 % av aksjane, men kontrollera minst 51 % av stemmene. Carlsbergfondet eig no ca. 30 % av Carlsberg bryggeri.

Æresbustaden Carlsberg
Den gamle bustaden til J. C. Jacobsen inne på Carlsberg-området har vore brukt til æresbustad etter hans og hans nærmaste var borte. Det var J. C. sjølv som bestemde dette i testamentet. Bustaden skulle brukast av framståande vitskaps-menn, og Niels Bohr er den mest kjende av desse. Han budde i æresbustaden frå 1931 til sin død i 1962.

Det var også her Niels Bohr tok i mot Werner Heisenberg i 1943 [stemmer ikkje, sjå under], eit møte som har vore gjenstand for mykje spekulasjon, men som me veit lite om. Atomprogramma til dei to sidene var  på programmet, men innhaldet i møtet er som sagt ukjendt. Bohr og Heisenberg hadde ulik oppfatning av kva som vart sagt under møtet, og dei tolka også møtet heilt ulikt. Like etter Heisenberg drog tilbake til Tyskland, vart Bohr i all hast flogen til Sverige, vidare via Skottland til USA der han slutta seg til Manhattan-prosjektet.

[Dette vart fortalt av guiden vår, men dokumentasjon på nettet viser at det ikkje stemmer. Møtet mellom Bohr og Heisenberg var i september 1941, og det står ikkje noko om at det fann stad i æresbustaden. Niels Bohr flykta frå Danmark til USA i 1943. Det er også skrive eit teaterstykke av engelske Michael Frayn, og det vart oppført i 2002 ved Thalia teater med tittelen "Copenhagen"]

Logoen til Husbryggeriet Jacobsen

Husbryggeriet Jacobsen
I dag er det berre produksjon ved Husbryggeriet Jacobsen på Carlsberg i Valby. Resten av produksjonen er flytta ut av byen. Husbryggeriet Jacobsen er eit slags mikrobryggeri, bortsett frå at produksjonen deira er for stor til å falla inn under kategorien. Dei produserer øl for entusiastar, i motsetnad til Carlsberg elles der volum er nesten det einaste som tel.

Ny bydel
Carlsberg flytta produksjonen av øl, bortsett frå Husbryggeriet, ut frå dei gamle lokala på slutten av 2008. Eit interessant fenomen er at avtalen med arbeidarane om at dei skulle få 2 liter øl pr. dag (gjennom arbeidsdagen) varte heilt til og med 2008! No er både Carlsberg og resten av dansk arbeidsliv på det nærmaste tørrlagt.

Del av Jacobsen-bryggeriet

Mange av Carlsberg-bygningane skal rivast, og det store området på mellom 3 og 400 dekar skal bli ein ny bydel, Carlsberg Byen. Det er ein omstridd plan som no etter kvart blir sett ut i livet. Den har vorte forseinka av finanskrisa. Det skal byggjast opp eit nytt universitet (Professionshøjskolen UCC) og mange bustader som i første rekkje er tiltenkt internasjonale forskarar og studentar. Idéen bak bydelsutviklinga er å gjera området til eit attraktiv stad for internasjonale forskarar. Slagordet er "Race for the mind".

Carlsberg deltek ikkje i eigedomsutviklinga fordi dei ikkje vil binda ressursar i denne typen langsiktige prosjekt. Dei har også selt seg ut av andre høgprofilerte selskap som Tivoli, Royal Copenhagen og Georg Jensen. All kapital skal brukast til vekst for selskapet.

Bryggeri-gamp i stallen på Carlsberg bryggeri, Valby

Ønskjer mikrobryggeri velkomne, men...
Etter omvisinga var det tid for spørsmål og eg spurde om Carlsberg si haldning til dei nye øltrendane og framveksten av mikrobryggeri spesielt. Til det svarte guiden, ein pensjonert Carlsberg-tilsett, at dei såg positivt på den nye trenden. Kampen står mellom øl og vin, og all fokus på øl er bra. Samtidig la han til at han trudde mikrobryggeri-trenden hadde nådd toppen. Han trudde ikkje mikrobryggeria kunne oppnå den kvaliteten som t.d. Carlsberg har fordi dei ikkje har ressursar til det. Han sikta då spesielt til dei store forskingsressursane. Haldninga var altså "mikrobryggeri er bra fordi det gjev auka merksemd om øl, men tru ikkje at de/dei kan laga like godt øl som oss".

Copenhagen Jazz Festival 2013

Banner over Strøget

 Klisjéen "det er deilig å være norsk i Danmark" har mykje for seg, det er faktisk deilig å feriera i Danmark. Særleg gjeld det i København i begynnelsen av juli då det er tid for Copenhagen Jazz Festival (CJF). Årets festival var den fjerde på rad for eigen del, og den 34. for København sin del (starta i 1979).

Tradisjonen tru var det "slow boat to Copenhagen" med danskebåten, og før det ekspressbuss til Oslo. Alt i alt ei reise på 27 timar. Det er vel omtrent som for 100 år sidan.

CJF er ein svær festival, med over 1000 konsertar på meir enn 100 ulike stader. Det er ein veldig desentralisert festival der det er mange "festivalar i festivalen". Det er ulike temaprogram presentert av sponsorar og andre. I år var det t.d. "The Sound of New Orleans" presentert av avisa Politiken, og ein Tribute-serie presentert av Carlsberg/Tuborg.

Mykje godt øl. Her ein
Fransiscaner weiβbier

Festivalen sjølv reknar med at det kjem rundt 250 000 besøkande og at desse legg att rundt 80 mill. kroner. Det tykkjer eg høyrest forsiktig ut, eller så er den gjennomsnittlege festivaldeltakar langt meir sparsommeleg enn vårt følgje! Det er nemleg mykje å bruka pengar på, særleg god mat og drikke. Danskane er langt betre enn oss til å servera lekker mat og eit rikare utval drikke, særleg øl. Sjølv på den minste kaféen får du ein lekker sildetallerken, som alltid blir følgt opp med ein god akevitt.

Ulikt mange andre er ikkje målet flest muleg konsertar. Me vel oss ut ein konsert eller to på førehand og går så innom etter innfall. I år var konserten med Cassandra Wilson (her i "You Don't Know What Love Is") den som var bestilt på førehand, og av andre konsertar var det eit par storband-konsertar og ein kafe-konsert med den dyktige svenske trompetaren Anders Bergcranz (her i eit YouTube-opptak med melodien 'Cochise'). I tillegg til god mat og godt drikke legg me også inn andre kulturbesøk. I år var det omvising på Carlsberg-bryggeriet som stod på programmet. Eit besøk så interessant at det fortener eigen omtale. 

JavaScript: The good, the bad, and the evil

Add caption

Har skrive eit innlegg på Vestforsk-bloggen med denne tittelen. Utgangspunktet er boka "JavaScript: The Good Parts" av Douglas Crockford, i tillegg til eit historisk sveip over utviklinga av dette programmeringsspråket.

Altinn - Skatteetaten.no sin stygge fetter

Foto: Rob Enslin (CC-BY)

Skatteetaten.no har vore gjennom ei radikal omlegging der brukarorientering er sett i høgsetet ved å gi raske og tydelege svar på dei vanlegaste spørsmåla. Etter mitt syn har dei lukkast veldig godt med dette. Kontrasten blir difor ekstra stor når ein brukar går frå Skatteetaten.no til Altinn, noko mange gjer. Det er ei reise tilbake i tid, til eit anna århundre, når vi snakkar om brukarvennlegheit. Spørsmålet er kor lenge Skatteetaten kan finna seg i dette?

Skatteetaten med vellykka oppgradering
Vurderingane av Skatteetaten.no og Altinn er mine eigne personlege opplevingar som brukar, og ikkje resultat av forsking. Men som alle forskarar veit; i mangel på gode eksempel og data, bruk deg sjølv!
Skatteetaten.no har gått gjennom ei radikal endring der forenkling og tydelege prioriteringar ser ut til å ha vore styrande. Dei ser ut til å ha lykkast godt med oppgåva med eit veldig enkelt og moderne design, og framfor alt med ei teneste som evnar å gi raske svar på dei vanlegaste spørsmåla frå brukarane. Om dei også har makta den vanskelege oppgåva i tillegg å ta vare på "den lange halen", dvs. informasjon som få etterspør, men som likevel er viktig for desse, har eg ikkje fått testa enno.

Altinn gjenstand for kritikk lenge
Altinn har eg kritisert så lenge eg har brukt tenesta. Det er ingen tvil om at Altinn har gjort rapportering enklare for svært mange, så den suksessen kan ikkje takast frå tenesta. Men når det gjeld brukarvennlegeheit og brukaroppleving, vil eg påstå at den har vore gammaldags og dårleg heilt frå starten av. Og for dei ressursane som er brukte i utviklinga fram til no, er det ei skam å by brukarane eit så dårleg grensesnitt.

Altinn som felleskomponent
Eg må understreka at bruken min av Altinn er av den manuelle sorten. Eg har inga automatisk overføring frå rekneskapsprogram, men tastar inn tala i næringsoppgåve m.m. sjølv. Men Altinn er valt ut som ein av fem felleskomponentar og må difor kunna levera også til slike føremål. Brukaropplevinga er frustrerande der dei ulike skjema ikkje heng saman. Når eit skjema spør etter talet i 'post 2.4 i Næringsoppgåva' tenkjer eg at det veit du jo frå før - eg har jo alt tasta det inn! Det burde ikkje vera vanskeleg å overføra data frå eitt skjema til eit anna.

Set Skatteetat-teamet på jobben!
Det store spørsmålet er kor lenge Skatteetaten, som den viktigaste Altinn-aktøren, kan sitja roleg og sjå på det store gapet i brukaroppleving mellom eiga nett-teneste og Altinn. Mitt råd til kommande skattedirektør Hans Chr. Holte er at han set teamet bak den nye Skatteetaten.no inn i arbeidet med å løfta brukaropplevinga i Altinn.

En nasjon av kjøtthuer

Espen Løkeland-Stai og Svenn Arne Lie representerer eit sjeldant tredje alternativ i norsk landbruksdebatt: Eit alternativ til både det tradisjonelle landbrukssynet (Bondelaget + Landbruksdep.) og på den andre sida kravet om billegare mat og mindre subsidiar til landbruket. I debattboka "En nasjon av kjøtthuer - Ni myter og en løgn om norsk landbrukspolitikk" gjer dei greie for dette alternativet. Boka er gitt ut på forlaget Manifest.

Grundig dokumentert utvikling
Det er ei grundig og god bok, full av statistikk og fakta for underbygging av eigne og andre sine påstandar, men likevel er den lettlesen. Boka kom i 2011 og har til ein stor grad makta å skapa debatt slik forfattarane håpa på. Det er særleg Svenn Arne Lie som har fronta synspunkta i media.

Boka handlar om mat
Boka handlar om mat, og korleis vi skal produsera mat i Norge. Den skal i følgje forfattarane vera eit bidrag til debatten om kva vi vil med matproduksjonen vår, kva ressursar som skal brukast og korleis dei skal fordelast.

Tittelen er provoserande, men spelar på det auka kjøtforbruket her til lands, ein forbruksauke som i alt vesentleg er basert på importert kraftfor. Dei har også henta inspirasjon frå Ibsen til tittelen: "Et parti, det er ligesom en kødkværn, det; det maler alle hoderne sammen til en grød; og derfor så blir de også grødhoder og kødjoder, alle ihob!"

Så til mytane og løgna:

1. Snyltarmyten: Norske bønder er ulønsame parasittar med sugerøyr ned i statskassen
Talgrunnlaget viser eintydig at bonden får stadig mindre for maten som blir produsert. Prisane til forbrukarane har ikkje falle i same takt. Frå 1996 til 2010 auka prisen på (lett-)mjølk frå kr 8,33 pr. liter til 14,81. I same tidsrom auka prisen til bonden frå kr 3,20 pr. liter mjølk til kr 4,30. Dette er nominelle prisar. Bøndene har vorte stadig meir avhengige av tilskot frå Staten, og stadig mindre av inntekta kjem frå sal av råvarer.

I den same perioden er det skapt milliardformuer i daglegvare-handelen, ein handel som er kontrollert av fire store kjeder (99 % av daglegvareomsetninga).

2. Prismyten: Vi blir tyngde ned av høge matprisar, og det er bøndene si skuld.
At Norge har dei høgaste matvareprisane er eit sikkert medieoppslag. Seinast 24. juni i år kunne SSB slå fast at "Norge på pristoppen". I artikkelen er det sagt veldig lite om kjøpekraft og matvareprisar sett opp mot denne. Nominelle matvareprisar er ganske uinteressant, der skårar t.d. Hellas og Portugal godt. Men korleis har folk flest det i desse landa samanlikna med Norge? Eg trudde i det minste SSB heldt seg for gode til å publisera slike "nyheiter" utan å setja det inn i den rette ramma.

Løkeland-Stai og Lie tek utgangspunkt i den årlege "Big Mac"-indeksen; kva ein Big Mac kostar på McDonalds-restaurantar rundt om i verda. Norge tronar på toppen også her. Norske medium tek ganske lett på åtvaringa frå The Economist, som publiserer denne indeksen. Dei seier sjølve at indeksen må takast med ei stor klype salt då det er mange underliggjande faktorar den ikkje tek omsyn til.

Den sveitsiske storbanken USB har teke Big Mac-indeksen eit steg lenger: kor lenge må ein arbeida for å få råd til ein Big Mac. Det er eit mykje betre mål på matvareprisar. Her viser det seg at ein måtte arbeida i 21 minuttar i Norge (2009), noko som var 1 minutt meir enn i Sverige, men 6 minuttar mindre enn i Finland og godt under det globale gjennomsnittet på 37 minuttar.

Maten er altfor dyr, og den blir dyrare og dyrare, er påstand vi ofte ser. Frå 1999 til 2010 auka matvareprisane med 18 %. I same tidsrommet auka konsumprisindeksen med 25,9 % og gjennomsnitts-lønna med over 60 %.

3. Stordriftsmyten: Det er størrelsen som tel.
Strukturrasjonaliseringa, altså færre og større bruk, har pågått sidan siste verdskrig, men i dei siste par tiåra har det verkeleg skote fart. På dei 10 åra frå 2000 til 2010 har talet på mjølkebruk nesten vorte halvert. Gjennomsnittsstørrelse på bruka har vakse frå 14 til 21 kyr og gj.sn.produksjonen frå 76.000 liter til 133.000 liter [Eg veit at det er mellomrom som er skiljeteikn for tusen, men det er etter mitt syn upraktisk sidan ein kan risikera å få linjeskift midt i talet. Av den grunnen vel eg å bruka punktum]

Færre og større Dette er i tråd med den offisielle landbrukspolitikken, der det også heiter at større bruk vil  gi meir robuste bruk. Løkeland-Stai og Lie viser at det ikkje kan påvisast nokon samanheng mellom (god) økonomi og størrelse på bruka.

Norsk institutt for landbruksøkonomisk forsking (NILF) gjennomførte i 2010 ei undersøking av økonomien på store mjølkebruk. Dei konkluderte med at "til tross for at de undersøkte melkebruka hadde relativt stor produksjon, klarte de ikke å utnytte mulighetene til å senke kostnadene per produserte enhet."

Tvert om er det slik at den økonomiske risikoen blir større til større bruka blir, og dei blir meir avhengige av overføringar frå det offentlege. Landbrukspolitikken er basert på ein føresetnad om det motsette.

4. Mangfaldsmyten: Ein liberalisert marknad vil gi oss betre mat og større mangfald.
Forfattarane går laus på begrepet "produktvarianter", som er eit mål bransjen brukar på mangfald og innovasjon. Cola selt som 1,5 liter, 2x1,5 l, 4x1,5 l, 6x1,5 l og 8x1,5 l er fem ulike produktvariantar! So much for variety..

Forfattarane meiner det er tvilsamt om produktutvalet aukar fordi om tollsatsane blir sette ned, og peiker på at gigantar som Lidl, Carrefour og Wal-Mart neppe vil føra til auka mangfald.

5. Sjølvforsyningsmyten: Vi blir stadig meir sjølvforsynte med mat.
Som i eksempelet med produktvariantar er det frisk statistikkbruk og kreativ begrepsbruk som ligg til grunn for påstanden om at vi er 50 % sjølvforsynte med mat her i landet. Soyamjøl frakta med skip frå Brasil og male opp i Norge, blir rekna som norskprodusert kraftfor og dermed som ein del av sjølvforsyninga. Dei fleste vil sjå at dette er hakkande gale..

Forbruket av kraftfor, og der er det ein aukande del soya, har auka kraftig dei seinare åra. Med definisjonen over aukar også den norske sjølvforsyningsgraden. Når forfattarane korrigerer for den misvisande importerte kraftfor-delen, er den norske sjølvforsyninga rundt 40 %.

6. Kjøtthuemyten: Vi er ein nasjon av kjøtthuer.
På dei siste 20 åra har kjøtforbruket i Norge auka frå rundt 53 kg pr. person til 76 kg (2008). Det er likevel langt etter USA (125 kg) og Danmark (146 kg), men vi er på god veg i same retning. Så å seia all veksten i kjøtforbruk kjem frå lyse kjøtslag; kylling og gris. Kyllingforbruket som har auka særleg mykje. Både grisekjøt og kylling blir produsert utelukkande på kraftfor, der det meste er importert (avhengig av den norske kornhausten). I 1980 konsumerte vi 2,8 kg fjørfe-kjøt i gjennomsnitt, i 2009 var forbruket 17,7 kg.

Broileren er symbolet på den vestlege verda sitt industrialiserte landbruk. Den blir produsert i digre industrilokale og ser aldri dagslys. Den er avla fram for å produsera mest muleg kjøt på kortast muleg tid. Som forfattarane skriv er "barndommens forestillinger om kyllinger som tripper rundt hønenes bein på tunet så langt fra den industrialiserte broilerhverdagen det er mulig å komme.".

Forfattarane meiner utviklinga med eit stadig meir kraftforbasert landbruk, og stadig større produksjon av lyst kjøt, er ei politisk vilja utvikling som reduserer oss nordmenn til "en nasjon av kjøtthuer".

7. Volummyten: Det er rett og slett ikkje nok mat.
Det har lenge vorte hevda at folkeveksten vil gjera at det blir for lite mat globalt. Men sjølv om det er fattigdomsproblem og svolt, er det ikkje for lite mat, det er berre for dårleg fordeling. FAO seier dessutan at om lag halvparten av all produsert mat kasta, eller går tapt på andre måtar. Det er såleis meir enn nok mat til dagens 7 milliardar menneske, og det er truleg nok også til 10 milliardar om folketalet skulle bli så høgt.

Norske politikarar sine utsagn om at vi må auka matproduksjonen for å sikra nok mat til alle på jorda, heng dårleg saman med den faktiske utviklinga som er auka kraftforimport basert på soya frå Brasil. Areala i Brasil kunne vore brukte til annan matproduksjon med langt betre utnytting energimessig.

8. Mordarmyten: Norske bønder tek afrikanske liv.
Norsk tollvern og støtte til landbruket blir ofte halde opp mot utviklingsland sine ønskje om eksport av matvarer. Implisitt i argumenta ligg det eit likskapsteikn mellom "liberalisering av handel" og "rettferdig handel". Senking av tollvernet vil automatisk komma fattige land til gode.

Statistikk viser at MUL-landa (minst utvikla land) har gått frå å vera nettoeksportørar av matvarer tidleg på 1980-talet til å bli sterkt importavhengige 30 år seinare.Ein viktig grunn til denne utviklinga er lånevilkår og strukturtiltak som vart sette i gang under overoppsyn av Verdsbanken og Det internasjonale pengefondet (IMF). Det tradisjonelle småskalalandbruket vart sett på som håplaust ineffektivt og opplegg henta frå vestleg landbruk introduserte.

I 2002 vart toll på matvarer frå land definerte som MUL, fjerna. Det burde då ha auka den norske importen frå desse landa. Det har ikkje skjedd. Importen frå MUL-land er om lag på nivå med 1992, og relativt sett utgjer den no mykje mindre av samla import frå alle utviklingsland.

9. Motstrømsmyten: Norsk landbrukspolitikk er motstrømspolitikk, utforma for å motverka tunge trendar.
Den raudgrøne regjeringa sin politikk byggjer på denne myten. Norsk landbrukspolitikk har motverka at tunge, internasjonale trendar har slått inn med full kraft også her i landet. Det er ikkje berre forfattarane som er skeptiske til denne retorikken. Riksrevisjonen påpeikte i 2010 at utviklinga i jordbruket og utforminga av verkemidla var i strid med dei politiske måla. Riksrevisor Jørgen Kosmo sa til Klassekampen at "om målet med landbruket er å produsere mest mulig billig mat, så er politikken ekstremt vellykket". Men det er altså ikkje det som er dei uttalte politiske måla.

10. Løgna: Det finst ikkje noko alternativ.
Forfattarane viser først til Margaret Thatcher som lanserte slagordet TINA - There Is No Alternative, og med det klarte å parkera mykje av kritikken.

Den norske landbruksdebatten har vore prega av at den raudgrøne regjeringa, med Senterpartiet i spissen, har peikt på Høgre og Frp og sagt at "alternativet er mykje, mykje verre". Altså er det ikkje noko anna alternativ enn det som Høgre og Frp representerer.

Løkeland-Stai og Lie argumenterer for ei tredje linje, med desse hovudpunkta:

1. Det må lønna seg å bruka våre eigne ressursane (gras, grovfor), då må kraftforprisen setjast opp.

2. Tollvernet er eit avgjerande verktøy for å sikra sentrale mål i matproduksjonen.

3. Inntektsnivået kan ikkje gjerast til eit einsidig spørsmål om størrelsen på overføringane. Auka avhengigheit av overføringar fangar bonden i eit system som verken er bra for den enkelte bonden eller matproduksjonen i det heile.

4. Vi må ha ein diskusjon om korleis maten vår skal produserast (enkeltbruk, industrialiserte modellar osv.).

5. Den romantiske førestillinga om stordriftsfordelar må leggjast til side og vi må få ein fornuftig debatt om organisering av norsk matproduksjon.

6. Det trengst alternative kanalar i alle ledd som er tilpassa også dei mindre aktørane i matproduksjonen.

Forfattarane meiner debatten om korleis maten vår skal produserast er svært viktig, og at framlegginga av Landbruksmeldinga ville vore eit godt tidspunkt for å dra i gang ein slik debatt. Det vart ikkje gjort.

Eg støttar Løkeland-Stai og Lie i dette synspunktet, og mykje av det dei elles skriv. Boka er i alle fall eit godt forsøk på å få i stand ein debatt om noko av det viktigaste for oss: maten vår og korleis vi produserer den. Det er til og med viktigare enn oljen vi produserer.

Sør-Tyrol med Messner og Ötzi

Omlandet til Bolzano, sett gjennom
borga Sigmundskron

Etter å ha delteke på e-forvaltningskonferansen ECEG '13 i Como og presentert artikkelen "Small is Beautiful or Bigger is Better? Size of Municipalities and Quality of Websites", gjekk turen til Sør-Tyrol for ferie. Sør-Tyrol er kanskje ikkje det vanlegaste reisemålet når ein er i Milano-området, men det var vel verdt eit besøk.

Sør-Tyrol ligg i regionen Alto Adige ("Øvre Adige") og er prega av tysk kultur. Området vart gitt til Italia etter oppgjeret i Versailles i 1919 som lova av Entente-maktene i 1915. Som med mange slike vilkårlege flytting av landegrenser, skaper det problem. "Italiaseringa" vart særleg forsterka under Mussolini sitt fascist-regime. Hitler og Mussolini inngjekk ein avtale i 1930-åra som innebar at alle tysktalande i området skulle tvangsflyttast til Tyskland. Mange vart flytta til Tyskland, men utbrotet av verdskrigen hindra full etnisk reinsing.

Etter siste verdskrig fekk tyskarane i Sør-Tyrol visse rettar for å halda på kultur og språk, men dei kjende seg likevel meir og meir overkøyrde av italienske styresmakter. Det kulminerte i slutten av 1950-åra og enda med at regionen fekk stor grad av sjølvstyre. Det offiesielle tyske namnet på regionen er Autonome Provinz Bozen — Südtirol. 

Eplehage nær Merano

Sør-Tyrol er kanskje mest kjend for fruktdyrkinga, og det er enorme areal med frukttre av ulike slag. Klimaet egnar seg svært godt til dyrking av frukt. Området er mellom dei fremste i verda dyrkingsmessig, og dyrkingsmetodane som blir tilrådde i norsk fruktdyrking no, stammar i stor grad frå her. Det finst også vingardar, men dei blir færre og færre til lenger nord ein kjem. Men også i Sør-Tyrol blir det laga vin.

Messner Mountain Museum
Ein av dei mest kjende personane frå Sør-Tyrol er klatraren Reinhold Messner. Han er den mest kjende klatraren i verda og førstemann til topps på alle dei 14 fjella over 8000 meter. Ikkje berre var han førstemann, han gjorde det også på alpint vis utan ein flokk sherpa-berarar og utan bruk av kunstig oksygen. Den alpine klatrestilen har vore veldig viktig for han og det botnar i djup respekt for fjellet. Etter at eg las boka "All 14 Eight-thousanders" har eg vore fascinert av denne mannen. Eit besøk på eit av dei fem (!) musea hans stod difor høgt på lista over ting å gjera i området.

Messner er ein omstridd kar så eg forventa at museet i Bolzano var meir som eit mausoleum for han. Stor var difor overraskinga då det viste seg at det ikkje handla om Messner, men om fjellet og respekten for det. Det var mange buddhistiske og hinduistiske innslag i form av figurar, bønneflagg ++ og det heile var utruleg flott presentert og integrert i den imponerande borga Sigmundskron. Borga er frå 900-talet og måten den var gjort om til museum var imponerande. Det gjorde at byggverket og museet i seg sjølv vart ein attraksjon, i tillegg til innhaldet.

Sør-Tyrol arkeologiske museum
I Bolzano ligg også museet der Ötzi til slutt vart plassert. Eg seier til slutt, for det var lenge uklart kven som hadde eigedomsretten til den over 5000 år gamle mannen som vart funnen på grensa mellom Italia og Østerrike. I Bolzano har dei bygt opp eit nytt museum for sensasjonsfunnet og kroppen blir oppbevart etter alle kunstens reglar (stabil temperatur på - 6 grader, 100 % luftfuktigheit og jamnleg dusjing slik at kroppen ikkje skal tørka ut).

Ötzi vart funnen 19. september 1991 av eit tysk ektepar på tur i grenseområdet Italia - Østerrike. Først trudde dei det var ein ganske nyleg død person dei hadde funne, men etter kvart vart det klart at liket var mykje eldre. Først etter nøyare gransking i Innsbruck skjønte dei at det var snakk om fleire tusen år. Karbon-dateringane viste seinare at mannen levde for 5100 - 5300 år sidan. Det er den eldste mumien funnen i Europa. Kroppen var perfekt mumifisert fordi den raskt havna under snø og vart dekka av isbre.

Det mest imponerande var detaljane i kleda og utstyret som vart funne på han. Skinndetaljane og måten det var sydd på, var ganske utruleg. Det har også ført til at historia ha måtta skrivast ganske mykje om. Frå før trudde ein ikkje at slik kvalitet på handarbeid m.m. var vanleg før for ca. 2000 år sidan. Det seier litt om kor lite me eigentleg veit, og kor mykje som berre er gjetningar utan handfaste bevis.

Ørnereiret Miramonti

Biletteksten stemmer - vanskeleg å finna,
vanskeleg å gløyma

Etter oppmoding frå kollega Ivar Petter overnatta me på hotellet Miramonti Boutique Hotel nær Merano. Det skulle visa seg at hotellet var eit reisemål i seg sjølv. Det ligg ute på kanten av ei bratt fjellside, 900 meter over Merano (1200 m høgde). Ein har bokstaveleg tala Merano for sine føter. I tillegg til den imponerande utsikten var både hotell og restaurant førsteklasses. Viss du har tenkt deg til dette området, må du ikkje nøla med å reisa til denne plassen. Hotellet vart mellom anna brukt i James Bond-filmen "For Your Eyes Only".

Schloss Trautmannsdorf
Dette slottet er endå ein attraksjon verdt å besøka. Det er ikkje slottet som er det store, men det praktfulle hageanlegget rundt slottet. Det vart først etablert av keiserinne Elisabeth av Østerrike-Ungarn i 1870-71. Seinare har hagen vorte utvida og modernisert og framstår i dag som eit praktanlegg. Det er ikkje ein engelsk hage, eller hage a la Versailles. I staden er det lagt vekt på ei imponerande samling blomster, busker og tre frå alle kantar av verda. Det er pedagogisk lagt opp med klare ruter ein kan gå og tydeleg merka planter (botanisk namn, ekstra informasjon ++). Inne i hageanlegget er det også restaurantar og plassar å kvila. Det blir ganske mykje vandring sjølv om ein berre får med seg ein liten del av hagen.

Utsikt frå inngangen til Miramonti Boutique Hotel

Ein Alfa Romeo Giulia helsa velkommen i inngangspartiet.
Den var ikkje berre til pynt, den kunne også leigast.

Elbil-landet Norge

El-bilar på rekkje og rad i Oslo. Fremst ein Nissan Leaf

Ein stille revolusjon er i ferd med å skje: el-bilen blir meir og meir synleg i Norge, og særleg i Oslo. El-bilen Nissan Leaf er i ferd med å bli ein stor suksess for Nissan, og har klatra frå 9. plass i januar (265 stk.) til 5. plass i april (455 stk.). I alt er det selt 1304 Nissan Leaf så langt i år, dei fleste truleg i Oslo. Totalt er det selt 1508 el-bilar til og med april månad. Nissan Leaf har altså ein marknadsdel av el-bilar på 86 %! I følgje e24.no er meir enn 40 % av den samla Nissan Leaf-produksjonen seld i Norge.

auto motor und sport
Det tyske bilbladet auto motor und sport via nyleg el-bilutviklinga i Norge eit stort oppslag. Dei reiste til Oslo for å prøva å finna ut kvifor Norge, og Oslo, er i særstilling i Europa når det gjeld tal el-bilar. Det dei fann, bør jo vera kjendt for oss, men er likevel nyttig repetisjon og forklarer ein god del av utviklinga me ser:

• avgiftsfritak for el-bilar
• gratis parkering mange stader
• ladestasjonar i samband med parkering
• kan køyra i kollektivfeltet
• gratis bompengepassering

Til saman gir dette ganske gode insentiv for å kjøpa el-bil i storbyar som Oslo. No er sikkert el-bilen bil nr. to, eller kanskje tre eller fire, men likevel: den bidreg til reduksjon av CO2-utslepp og andre skadelege utslepp. I Norge kan me også gå ut frå at el-bilen går på 100 % fornybar energi, i motsetnad til andre land i Europa der el-bilen si miljøsparing er meir komplisert.

Hybrid

I tillegg til el-bilen sin framgang har også hybrid-bilane for alvor begynt å ta av. Det har samanheng med at stadig fleire bilprodusentar tilbyr hybridmodellar. I mange tilfelle kan ein hybridbil vera den beste løysinga. Den vil ha eit lågt samla utslepp av CO2 i tillegg til at den har langt større rekkevidde enn ein rein el-bil. Men hybridbilen får ikkje dei mange fordelane el-bilen nyt godt av. Her kan det beste bli det godes fiende. Eg trur ei endå sterkare omlegging av eingangsavgiftene i retning av å vera utsleppsavhengige, ville me ha fått ein større miljøgevinst raskare.

Det skjer mykje spennande innan hybridbilar også, kanskje endå meir enn innan el-bilmarknaden. For det første er det vanlege modellar som kjem i hybridutgåve, enten diesel/elektrisk eller bensin/elektrisk. Det betyr at barrieren for å gå i meir elektrisk retning blir mindre. Talet på nyregistrerte hybridbilar veks endå raskare enn el-bilar. Til og med april er det selt 3306 hybrid-bilar; enten diesel/el. eller bensin/el.

Dessverre er el-bilar framleis prega av eit Bestemor Duck-design. Eg forstår ikkje at det skal vera så vanskeleg å gi el-bilar eit spennande design. Tesla er eit heideleg unnatak, sjølv om Tesla Roadster eigentleg var ein Lotus Elise der motoren vart bytta ut med ein batteripakke.

Porsche 918 Spyder

Til slutt eit bilete av ein av dei råaste hybridbilande pr. i dag, ein Porsche 918 Spyder. Øko-fantastar får problem med denne: Dette råskinnet har ein V8-motor pluss to el-motorar med til samen 887 hk og den aksellererer frå 0-200 km/t på 7,9 sek. (altså 0-200, ikkje 0-100). Den brukar likevel berre rundt 0,3 liter bensin pr. mil. Det er ganske utruleg. Visst er det ein del utslepp i samband med produksjonen, men likevel..

Porsche 918 Spyder. Foto: Geneva2010 179